Şiddetli sis bölgesel aksaklıkları gözler önüne sererken Delhi kirlilik sıralamasında Lahor’u geride bıraktı

11 dakikalık okuma
Delhi overtakes Lahore in pollution ranking as severe smog exposes regional failures

Şiddetli hava kirliliği başkentin dışına yayılıyor

Delhi’de cuma sabahı Hava Kalitesi Endeksi (AQI) 403 olarak kaydedildi. Yaklaşık 20 milyon kişinin yaşadığı başkentin yollarını ve sokak lambalarını yoğun sis kaplarken kent, Hindistan’ın “şiddetli” kategorisine girdi. Değer 24 saat öncesine göre 82 puan yükseldi; IIT Delhi’deki bir ölçüm istasyonunda ise 488’e ulaştı.

İçindekiler
  1. Şiddetli hava kirliliği başkentin dışına yayılıyor
  2. Delhi’de neden iki farklı AQI değeri var?
  3. Delhi ve çevresindeki kirlilik noktaları
  4. Kış havası kirliliği nasıl hapsediyor?
  5. Kirli havaya neler katkıda bulundu?
  6. Acil müdahale ve zamanlaması
  7. Hastaneler solunum sorunlarında artış bildiriyor
  8. Lahor’un daha alt sıralardaki yeri tehlikeli maruziyeti ortadan kaldırmıyor
  9. Delhi’deki denetim raporu bu dönemden önce sorunları ortaya koymuştu
  10. Öne Çıkanlar

İsviçre merkezli izleme şirketi IQAir, 334 değerini kaydettiği Delhi’yi dünyanın büyük kentleri arasında hava kirliliğinin en yüksek olduğu şehir olarak Lahor’un önüne yerleştirdi. Bu değer, şirketin ölçeğinde “tehlikeli” kategorisinde sınıflandırılıyor. Hindistan Merkezi Kirlilik Kontrol Kurulu (CPCB) farklı bir hesaplama sistemi kullanıyor; bu da CPCB’nin değerinin neden daha yüksek olduğunu açıklıyor. Her iki ölçüm de kent havasını soluyanlar için tehlikeli koşullara işaret ediyordu.

Komşu Haryana eyaletindeki Ballabhgarh’da Hindistan AQI değeri daha da yükselerek 419 oldu. Bölgesel karşılaştırmadaki 10 kentin tamamında değerler 300’ün üzerindeydi. Bu, kirliliğin Delhi sınırlarını aşarak Haryana ve Uttar Pradesh’in çevre bölgelerine yayıldığını gösteriyor.

Hastaneler şimdiden hasta sayısında artış bildirmeye başladı. Fortis Escorts’ta göğüs hastalıkları bölümünün başında bulunan Dr. Avi Kumar’a göre, Delhi’deki Fortis hastanelerinde son üç ila dört gün içinde ayakta tedavi ziyaretleri yüzde 7 ila 10, hastaneye yatışlar ise yüzde 5 ila 7 arttı.

Bu olay birden fazla sorunu bir araya getiriyor: süren emisyonlar, kirli havanın dağılmasını önleyen kış koşulları, ulaşım ve inşaatı etkileyen kısıtlamalar ile hükümet denetçilerinin raporlarında belgelenen izleme ve yaptırım eksiklikleri. Lahor’un deneyimi de bir uyarı niteliğinde: Kirlilik önceki yıla kıyasla azalsa bile ölçüm yapılan her gün sağlık standartlarını aşabilir.

Delhi’de neden iki farklı AQI değeri var?

AQI, hava kirliliği ölçümlerini insanların sağlık risklerini anlamak için kullanabileceği bir sayıya dönüştürür. Bu sayı; ölçülen kirleticilere, kapsanan süreye ve yoğunlukları endekse dönüştürmek için kullanılan kurallara bağlıdır.

Hindistan’ın sistemi ince parçacıklar, daha büyük toz parçacıkları, azot dioksit, ozon ve karbon monoksit dahil sekiz kirleticiyi kapsıyor. Her kirletici için ayrı bir puan hesaplanıyor. Bir ölçüm istasyonunun AQI değeri, tüm kirletici puanlarının ortalaması yerine en yüksek puanla belirleniyor.

Reklam

CPCB, genellikle havadaki parçacıkların iki ana kategorisi olan PM2.5 ve PM10 için 24 saati kapsayan ortalamaları kullanıyor. Delhi’nin kent geneli değeri, veri bildiren istasyonlardaki AQI değerlerinin ortalamasıyla hesaplanıyor. Komşu kentler için ayrı değerler veriliyor.

IQAir, altı kirleticiyi kapsayan ABD AQI ölçeğini kullanıyor. AQI Plus hesaplaması ağırlıklı olarak saatlik ölçümlere dayanıyor ve izleme istasyonlarındaki ölçümlerin medyanını, yani ortadaki değeri alıyor. Şirketin ağı hem kamuya ait ölçüm cihazlarını hem de geleneksel cihazlardan daha ucuz sensörleri içeriyor.

IQAir, Mayıs 2024’te güncellenmiş ABD standartlarını benimsedi ve “iyi” kategorisindeki üst PM2.5 yoğunluğu sınırını metreküp başına 12 mikrogramdan 9 mikrograma indirdi. Farklı eşikler ve ortalama süreleri, aynı hava koşullarında farklı değerler çıkmasına yol açıyor. Saatlik ölçümler ise koşullar değiştiğinde buna daha hızlı tepki veriyor.

Hindistan, 301 ile 400 arasındaki AQI değerlerini “çok kötü”, 401 ile 500 arasındakileri ise “şiddetli” olarak sınıflandırıyor. IQAir’in “tehlikeli” etiketi kendi ölçeğine ait. Pakistan saatiyle 11.00’de Delhi için açıklanan değer 208’e düşerken Lahor 155 ile yedinci sırada yer aldı. Bu da uluslararası sıralamanın ne kadar hızlı değişebildiğini gösteriyor.

Delhi ve çevresindeki kirlilik noktaları

IIT Delhi’deki 488’lik AQI değerini Chandni Chowk’ta 479, Delhi Üniversitesi Kuzey Kampüsü’nde 478 ve Pusa’da 469 izledi. Bu yerel değerler, Delhi genelindeki 403 ortalamasının belirgin biçimde üzerindeydi.

CPCB verileri, ölçüm yapan istasyonların yarısından fazlasında kirliliğin şiddetli düzeyde olduğunu gösterdi. Alıntılanan dökümde, 58 ölçüm istasyonunun 48’inde başlıca kirletici PM2.5’ti.

Delhi dışında Ghaziabad’da 379, Noida’da 368, Khora’da 358 ve Greater Noida’da 356 değerleri kaydedildi. Gurugram ve Manesar’da değerler sırasıyla 351 ve 350, Panchgaon’da 346, Bahadurgarh’da ise 323 oldu. Ballabhgarh ve Delhi şiddetli kategorisindeydi; diğer sekiz kent çok kötü kategorisinde yer aldı.

Görüntülerde, Delhi’nin ana yollarında otomobil ve motosikletlerin yoğun sisten çıkarak ilerlediği, sokak lambalarının ise kısmen görünmez olduğu görüldü. Görüş mesafesinin azalması, sakinlerin iş için belediye ve eyalet sınırlarını düzenli olarak geçtiği bir bölgede yolculukları zorlaştırdı.

Kış havası kirliliği nasıl hapsediyor?

Resmî hava durumu ve kirlilik verilerine atfedilen rakamlara göre, Delhi’de kirliliğin dikey yönde dolaşabildiği hava tabakasının derinliğini ifade eden atmosferik karışım yüksekliği, 12 Kasım’da yaklaşık 400 metreye indi. Bu değer iki gün önce yaklaşık 1.400 metreydi.

Reklam

Bu, karışım yüksekliğinde yaklaşık yüzde 71’lik bir düşüş anlamına geliyor. Emisyonlar çok daha sığ bir hava tabakasına karışarak kirliliğin yere yakın bölgelerde birikmesine yol açtı.

Sıcaklık terselmesi bu süreci açıklamaya yardımcı oluyor. Normalde yüzeye yakın sıcak hava yükselerek kirleticileri yukarı taşıyabilir. Terselme sırasında ise soğuk hava, kapak gibi davranan daha sıcak bir tabakanın altında kalıyor ve bu hareket kısıtlanıyor.

Uzun kış geceleri zeminin soğumasına yol açıyor. Açık gökyüzü ve sakin rüzgârlar terselmeyi güçlendirebilirken sis ve nem görüş mesafesini daha da azaltıyor. Safdarjung’da kötüleşmenin yaşandığı gece boyunca saat 20.00 ile 06.30 arasındaki 11 gözlemin tamamında rüzgârın durgun olduğu kaydedildi.

Delhi’de PM2.5 yoğunluğu perşembe günü saat 18.00 itibarıyla metreküp başına 244 mikrograma ulaştı. Bu, 24 saatte iki kattan fazla artışa ve ulusal standardın yaklaşık dört katına karşılık geliyor. PM2.5 parçacıklarının çapı en fazla 2,5 mikrometre ve bu parçacıklar akciğerlerin derinlerine kadar ulaşabiliyor.

Kirli havaya neler katkıda bulundu?

Hindistan Tropikal Meteoroloji Enstitüsü’nün 12 Kasım için yaptığı tahminlerde, Delhi’deki kirlilik yükünün yüzde 25,4’ü biyokütle yakımına, bir yüzde 25,4’ü ise ikincil organik aerosollere bağlandı. Taşıtların payı yüzde 17 oldu.

İkincil organik aerosoller, gazların kimyasal tepkimelere girmesiyle atmosferde oluşan parçacıklardır. Bu gazlar taşıtlardan, sanayiden ve bitki örtüsünün yakılmasından kaynaklanabilir. Bu aerosollerin oluşumu, yere yakın bölgelerde salınan kirliliği emisyonların havaya karışmasından sonra gerçekleşen kimyasal süreçlerle ilişkilendiriyor.

Tahmin edilen diğer paylar şöyleydi: ikincil inorganik aerosoller yüzde 11,8, karışık yanma yüzde 10,7, havai fişekler yüzde 7,1, atık yakımı yüzde 1,5, mineral tozu ve kül yüzde 0,9, sanayi emisyonları yüzde 0,2. Bu oranlar yalnızca söz konusu dönemi yansıtıyor; hava koşullarına, emisyonlara ve kirli havanın hareketine göre değişiyor.

Uydu cihazları, 1 Ekim ile 12 Kasım arasında Hindistan’ın Pencap ve Haryana eyaletlerinde 4.107 anız yangını tespit etti. Bu sayı önceki sezonun aynı döneminde 4.220’ydi. Tespitlerin 3.729’u Pencap’ta, 378’i Haryana’da yapıldı; 12 Kasım’da ise 96 yangın kaydedildi.

Yangın tespitinde zamanlama da önem taşıyor. Meteosat ölçümlerini kullanan bir analiz, 2025’te kaydedilen yangın ısısının yüzde 98’inin saat 15.00’ten sonra oluştuğunu gösterdi. Bu oran 2024’te yüzde 94’tü. Saat 13.45 civarında geçen bir uydu, öğleden sonra başlayan yanmaları göremeyebilir; bu durumda bazı tarım yangınları günlük sayıma girmeyebilir.

Acil müdahale ve zamanlaması

Hava Kalitesi Yönetimi Komisyonu, 6 Kasım’da Ulusal Başkent Bölgesi genelinde Kademeli Müdahale Eylem Planı’nın (GRAP) III. aşamasını devreye soktu. Bu aşama, AQI değerlerinin 401 ile 450 arasında olduğu şiddetli koşulları hedefliyor ve havanın daha da kötüleşeceği beklendiğinde önceden uygulanabiliyor.

Reklam

Kısıtlamalar arasında toz çıkaran çeşitli inşaat ve yıkım faaliyetlerinin yasaklanması, taş kırma tesisleriyle maden işletmelerinin kapatılması ve eski araçların kullanımının sınırlandırılması yer alıyor. Araç tedbirleri Delhi’nin yanı sıra Gurugram, Faridabad, Sonipat, Ghaziabad ve Gautam Buddha Nagar dahil belirlenen ilçeleri kapsıyor.

Kısıtlamalar, BS-III benzinli ve BS-IV dizel standartlarını karşılayan veya daha eski standartlardaki hafif araçları ve belirli dizel yük araçlarını hedefliyor. BS kısaltmasıyla anılan Bharat Stage, Hindistan’ın araç emisyon standartları sistemidir. En yüksek GRAP düzeyi olan IV. aşama, ortalama AQI’nin 450’yi aşmasıyla ilişkilendiriliyor.

Başlıca gelişmeler birkaç güne yayıldı:

  • 1 Kasım: Delhi, yakıt alımı için geçerli bir Kirlilik Kontrolü (PUC) belgesi zorunluluğu getiren “PUC yoksa yakıt yok” kuralını uygulamaya koydu.
  • 6 Kasım: CAQM, Ulusal Başkent Bölgesi genelinde GRAP’ın III. aşamasını devreye soktu.
  • 10-12 Kasım: Delhi’de karışım tabakasının yüksekliği yaklaşık 1.400 metreden 400 metreye düştü.
  • 12 Kasım: IITM tahminleri, kirliliğin başlıca kaynakları arasında biyokütle yakımını, atmosferik kimya yoluyla oluşan parçacıkları ve taşıtları gösterdi.
  • Cuma sabahı: CPCB, Delhi’nin AQI değerini 403 olarak kaydetti; IQAir ise kenti ilk sıralamada Lahor’un önüne yerleştirdi.

İnşaat kısıtlamaları toza yol açan işleri aksatırken araç sınırları hangi otomobil ve yük araçlarının trafiğe çıkabileceğini değiştiriyor. Bu tedbirlerin uygulamadaki etkisi, aynı kirli havayı paylaşan farklı yetki bölgelerinde denetim ve kurallara uyuma bağlı.

Hastaneler solunum sorunlarında artış bildiriyor

Dr. Avi Kumar, Delhi’deki Fortis hastanelerinde alerji, zatürre ve solunum yolu enfeksiyonlarında artış görüldüğünü; daha önce solunum sorunu yaşamamış kişilerin de belirtiler gösterdiğini söyledi. Hastaneye yatışlardaki artışa ek olarak oksijen ihtiyacı da yüzde 5 ila 7 yükseldi.

Delhi’deki bir devlet hastanesinde çocuk doktoru olan Dr. Tanu Kumar, solunum sorunları nedeniyle ayakta tedavi başvurularında yaklaşık yüzde 5 artış olduğunu bildirdi. Hastalar arasında astım, göğüs enfeksiyonları, uzun süren öksürük ve solunum sırasında duyulan ıslık benzeri ses olan yeni başlamış hırıltı görülen kişiler vardı. Nebülizasyon, yani ilacın sis biçiminde verildiği tedavi için başvuranların sayısı da arttı.

AIIMS Rishikesh’te göğüs hastalıkları bölümünün başında bulunan Dr. Girish Sindhwani, akciğerlerin ötesine uzanan riskleri şöyle anlattı:

Evet, yalnızca akciğerleri değil, kalbi ve diğer organ sistemlerini de etkiliyor.

Dr. Avi Kumar, olağan dışı nefes darlığı, oksijen seviyelerinde düşüş veya geçmeyen ateş durumunda acilen tıbbi yardım alınmasını önerdi. Doktorların özellikle risk altında olduğunu belirttiği gruplar arasında yaşlılar ve astım hastaları da vardı.

Reklam

Doktorlar, yoğun kirlilik sırasında açık havada efor gerektiren faaliyetlerin azaltılmasını ve dışarı çıkmak gerektiğinde yüze uygun biçimde oturan N95 maske takılmasını önerdi. Dr. Tanu Kumar’a göre, yüze düzgün oturan bir N95 maske partikül maddelerin yüzde 95’ine kadarını filtreleyebilir. Kenarlardan giren hava filtreden geçmeyeceği için maskenin yüze oturması önem taşıyor.

Dr. Sindhwani, kışın yaşanan kirlilik dönemlerinde risk grubundakilerin sabah erken saatlerde yürüyüş yapmaktan kaçınmasını önerdi. Hava temizleyicilerin bir oda gibi sınırlı bir alanda etkili olduğunu, performanslarının açık pencerelerden ve dış havanın içeri tekrar tekrar girmesinden etkilendiğini de belirtti.

Lahor’un daha alt sıralardaki yeri tehlikeli maruziyeti ortadan kaldırmıyor

Saatlik sıralamada Lahor’un gerilemesi, kentin birkaç gün boyunca ilk sırada yer almasının ardından geldi. Pakistan Hava Kalitesi Girişimi’nin (PAQI) yayımladığı ölçümlerde PM2.5 yoğunluğu ortalama metreküp başına 126 mikrogram olarak kaydedildi. Bu, Dünya Sağlık Örgütünün 24 saatlik maruziyet için belirlediği kılavuz değerin yaklaşık sekiz katı.

Ortalama değer, 2025’in aynı dönemine göre yüzde 11 daha düşüktü. Bu iyileşmeye rağmen Lahor’da geçerli verinin bulunduğu 40 günün tamamında PM2.5 düzeyi Pakistan’ın 24 saatlik ulusal standardını aştı.

PAQI, Pakistan’ın Pencap eyaletinde uydu aracılığıyla 18.825 yangın tespit etti; bunların yüzde 89’u muhtemel anız yakımı olarak sınıflandırıldı. Günlük zirve, 1 Kasım’da kaydedilen 1.102 yangın tespitiydi. Bu yangınların tek tek kentlerdeki kirliliğe tahmini katkısı belirsizliğini korurken durağan hava koşulları ve atmosferdeki sınırlı karışım da yoğunluğu etkiledi.

Pencap Çevre Koruma Ajansı sözcüsü Sajjad Bashir, kirletici sanayi tesisleri, tuğla fırınları, tarımsal yakım, duman çıkaran araçlar ve açıkta atık yakımına karşı denetimlerin sıkılaştırıldığını söyledi. Elverişli hava koşullarının kirliliğin dağılmasına yardımcı olduğunu belirten Bashir, iyileşmenin sürmesi için sis sezonunun ardından da denetimlere devam edilmesi gerektiğini ifade etti.

1 Ocak ile 10 Kasım arasında tuğla fırınlarına yönelik denetimler, 2025’teki 37.838’den 2026’da 80.594’e yükselerek iki kattan fazla arttı. Yetkililer 1.372 fırını yıktı, 864’ünü mühürledi. Sanayi denetimleri de 38.098’den 47.643’e çıktı; 1.419 işletme mühürlendi ve toplam 216,98 milyon Pakistan rupisi para cezası kesildi.

Restoran denetimlerinde de başka değişiklikler görüldü: 9.802 ziyarette 3.750 davlumbaz takıldı, 1.263 işletme mühürlendi. Kampanya, emisyonların kontrolünün büyük sanayi tesislerinden mutfaklara kadar çok çeşitli faaliyetleri kapsadığını gösteriyor.

Delhi’deki denetim raporu bu dönemden önce sorunları ortaya koymuştu

Hindistan Sayıştayının “Delhi’de Taşıt Kaynaklı Hava Kirliliğinin Önlenmesi ve Azaltılmasına İlişkin Performans Denetimi” başlıklı 2022 tarihli 2 No’lu Raporu, 1 Nisan 2025’te Delhi Meclisine sunuldu. İnceleme Mart 2021’e kadar olan dönemi kapsıyordu.

Reklam

Denetçi, incelenen 2.137 günün 1.195’inde, yani yaklaşık yüzde 56’sında hava kalitesinin kötü ile şiddetli arasında olduğunu tespit etti. İzleme istasyonlarının konumlarında sorunlar, kirletici verilerinde eksiklikler, güvenilir olmayan araç emisyon belgeleri ve yetersiz toplu taşıma saptadı.

Delhi’de değerlendirilen 9.000 otobüs ihtiyacına karşılık 6.750 otobüs vardı. 2.250 araçlık bu açık, ihtiyacın dörtte birine denk geliyordu. Bildirilen 657 otobüs güzergâhının 238’inde hizmet verilmiyordu. Sakinlerden eski araçlarını trafiğe çıkarmamaları istendiğinde bu eksiklikler önem kazanıyor.

Ocak 2017 ile Mart 2020 arasında tek-çift plaka uygulaması ve kamyon giriş kısıtlamalarını gerektiren koşullar 95 kez oluştu. Denetim, bu iki tedbir için sırasıyla yalnızca beş ve sekiz kez bildirim yayımlandığını tespit etti.

Araç testlerinde de ciddi hatalar vardı. Ağustos 2015 ile Ağustos 2020 arasında kontrol edilen 2,214 milyon dizel aracın yüzde 24’ü için test değerleri eksikti. Emisyon sınırlarını aşan 4.007 dizel aracın yanı sıra 108.000 benzinli, CNG’li ve LPG’li araca da sertifika verildi.

Son kirlilik döneminde de izleme sorunları ortaya çıktı. Delhi’nin ortalama AQI değeri saat 19.00’da 333 iken 12 istasyonda veri yoktu. 9 Kasım’a ait gecikmeli ölçümlerde Mundka’da metreküp başına 3.744 mikrogram, JNU’da 3.023 ve NSUT Batı Kampüsü’nde 3.008 mikrogram PM2.5 kaydedildi.

CPCB, analiz cihazlarının yalnızca metreküp başına 1.000 mikrograma kadar kalibre edildiğini ve bu sınırın üzerindeki değerlerin ölçüm aralığı dışında kabul edildiğini söyledi. Dolayısıyla aşırı yoğunlukları kaydedebilmek, istasyonların düzenli çalışmasını sağlamanın yanı sıra izleme sürecinin de bir parçası.

Delhi Meclisi denetim raporunu Kamu Hesapları Komitesine göndererek alınan önlemlere ilişkin notlar istedi. Her dairenin uygulamalarını kapsamlı biçimde açıklayan kamuya açık bir rapor bulunmuyordu. Otobüs eksikliği, araç testlerindeki aksaklıklar ve ölçüm boşlukları, birkaç haftalık sis süresince uygulanan acil kısıtlamaların ötesinde somut adımlar atılması gerektiğini gösteriyor.

Öne Çıkanlar

  • Delhi’de cuma sabahı resmî AQI değeri 403 oldu; IQAir ise farklı bir ölçek kullanarak 334 değerini verdi ve kenti ilk sıralamada Lahor’un önüne yerleştirdi.
  • Ballabhgarh’da AQI 419’a ulaştı; bölgesel karşılaştırmadaki 10 kentin tamamında değerler 300’ü aştı.
  • Delhi’de karışım tabakasının yüksekliği iki günde yaklaşık 1.400 metreden 400 metreye düştü ve emisyonların dağılabileceği alanı sınırladı.
  • GRAP’ın III. aşamasındaki kısıtlamalar, bölge genelinde inşaat çalışmalarını, belirli eski araçları ve belirlenen yük araçlarını kapsadı.
  • Delhi’deki hastaneler solunum şikâyetiyle yapılan başvurularda, hastaneye yatışlarda ve oksijen ihtiyacında artış bildirdi.
  • Lahor’da ortalama PM2.5, 2025’in aynı dönemine kıyasla yüzde 11 düştü; buna rağmen ölçüm yapılan 40 günün tamamında günlük ulusal standart aşıldı.
  • Bir hükümet denetimi, Delhi’de hava kalitesi izlemesi, araç emisyon kontrolleri, otobüs hizmetleri ve yaptırımlardaki eksiklikleri ortaya koydu.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir