Endonezya Mahkemesi, Askerî Yargı Reformu İçin Milletvekillerine İki Yıl Süre Verdi; Aksi Hâlde 1997 Yasası Bağlayıcılığını Yitirecek

10 dakikalık okuma
Indonesia Court Gives Lawmakers Two Years to Reform Military Justice or Lose 1997 Law

Ekim 2028'e kadar süre: Askerlerin sivil mahkemelerde yargılanması artık mümkün

Endonezya Anayasa Mahkemesi, Askerî Yargı Hakkında 31/1997 sayılı kanunda kapsamlı değişiklik yapılmasına hükmederek milletvekillerine, görevdeki askerlerin işlediği adi suçları büyük ölçüde askerî mahkemelerin yetki alanında tutan sistemi değiştirmeleri için 15 Ekim 2028'e kadar süre verdi. Bu süre içinde değişiklik yapılmazsa kanun bağlayıcı hukuki gücünü yitirecek.

İçindekiler
  1. Ekim 2028'e kadar süre: Askerlerin sivil mahkemelerde yargılanması artık mümkün
  2. Bir askerin statüsü mahkemenin yetkisini neden belirliyordu?
  3. Sonuçları mahkemeye iki aile taşıdı
  4. Askerî mahkemeler hangi suçlara bakmalı?
  5. Bağımsızlık, Yüksek Mahkemenin denetiminden fazlasını gerektiriyor
  6. Hükümet ve parlamento mevcut sistemi savundu
  7. Ceza örnekleri arasında kısa hapis süreleri de ağır cezalar da vardı
  8. Asitli saldırı reform çağrılarını güçlendirdi
  9. Reform vaadi artık bağlayıcı bir takvime sahip
  10. Öne Çıkanlar

Dokuz yargıç, 260/PUU-XXIII/2025 sayılı davada 15 Ekim 2026'da oy birliğiyle karar verdi. Davayı iki kadın açtı: Bir askerin saldırısı sonucu ergenlik çağındaki oğlu hayatını kaybeden Lenny Damanik ile gazeteci babası ve üç yakını evlerinin yakılması sonucu öldürülen Eva Melina Br. Pasaribu.

Karar, yirmi yılı aşkın süredir vaat edilen reform için bağlayıcı bir son tarih belirliyor. Endonezya'nın 2004 tarihli Silahlı Kuvvetler Kanunu, adi suçlarla itham edilen askerlerin sivil mahkemelerde yargılanmasını zaten öngörüyordu. Ancak bunun uygulanması, peş peşe gelen hükümetlerin çıkarmadığı yeni bir askerî yargı kanununa bağlıydı.

Anayasa Mahkemesinin resmî karar duyurusunda, mevcut kanunun geçiş sürecinde yürürlükte kalacağı belirtiliyor. Dolayısıyla sivil yargılamalar, askerlerin karıştığı tüm adi suç davalarının hemen devredilmesine değil, milletvekillerinin yapması gereken değişikliklere bağlı.

Kararı Anayasa Mahkemesi Başkanı Suhartoyo okurken, Yargıç Enny Nurbaningsih mahkemenin neden kapsamlı bir yeniden yazım istediğini açıkladı. Karar, bir davanın hangi mahkemede görüleceğine karar vermenin ötesine geçiyor. Suçların daha açık tanımlanmasını, yargı sistemlerinin daha güçlü biçimde bütünleştirilmesini, usullerin gözden geçirilmesini ve askerî makamlarla sivil makamlar arasındaki anlaşmazlıkları çözecek işler bir mekanizma kurulmasını öngörüyor.

Reklam

Bir askerin statüsü mahkemenin yetkisini neden belirliyordu?

1997 tarihli kanunun 9(1). maddesi, Endonezya Ulusal Silahlı Kuvvetlerinin (TNI) görevdeki mensuplarının işlediği suçlar üzerinde askerî mahkemelere yetki veriyor. Maddenin geniş kapsamlı ifadesi, adi suçları da özellikle askerlik hizmetiyle bağlantılı suçlarla birlikte askerî yargının kapsamına alıyor.

Yargı yetkisi, bir davayı soruşturma veya görme konusunda kanunun tanıdığı yetkidir. Davacıların itiraz ettiği düzende, isnat edilen eylem aile içi şiddet, yolsuzluk, trafik suçu ya da çocuğa karşı işlenen bir suç olsa bile, sanığın askerî statüsü davaya hangi yargı sisteminin bakacağını belirleyebiliyor.

Human Rights Watch'a göre, nadiren başvurulan birkaç istisna dışında sivil polis, kanun uyarınca askerî personel hakkında genellikle soruşturma yürütemiyor. Bu nedenle davanın görüleceği yeri değiştirmek, delilleri kimin toplayacağına, iddianameyi kimin hazırlayacağına ve davanın nasıl devredileceğine ilişkin kurallar da gerektiriyor.

Davacılar, askerî mahkemelerle genel mahkemeler arasında yargı yetkisine ilişkin anlaşmazlıkları düzenleyen 43(3) ve 127. maddelerin yanı sıra 9(1). maddeye de itiraz etti. Avukatları Ibnu Syamsu Hidayat, mevcut düzenlemenin sivil üstünlüğünü, yani askerî gücün demokratik sivil otorite altında faaliyet göstermesi ilkesini zayıflattığını savundu.

Mahkeme, 1945 Anayasası'nın 24(1) ve 28D(1). maddelerinde güvence altına alınan bağımsız yargı yetkisi ve hukuki belirlilik ilkeleri açısından anayasal sorunlar bulunduğuna hükmetti. Mahkeme, 9. maddedeki birkaç kelimeyi değiştirmenin çevresindeki sistemin önemli bölümünü çözümsüz bırakacağı sonucuna vardı.

Sonuçları mahkemeye iki aile taşıdı

Lenny Damanik'in oğlu Michael Histon Sitanggang, Mayıs 2024'te Kuzey Sumatra'nın Medan kentinde demiryolu rayları yakınındaki bir kavgaya müdahale eden bir askerin saldırısına uğradığında 15 yaşındaydı. Anayasa Mahkemesinin yayımlanan kararında, askerî mahkemenin Başçavuş Reza Pahlivi'yi 10 ay hapis ve 12.777.100 rupiah tazminat ödemeye mahkûm ettiği kaydediliyor.

Tazminat, failin mağdura veya mağdurun ailesine ödemesine hükmedilen paradır. Kararda, bu bedelin ödenmemesi hâlinde üç ay ek hapis cezası uygulanacağı belirtiliyor. Damanik ayrıca soruşturma ve yargılama sürerken askerin görevde kalmasına ve serbest dolaşmasına da itiraz etti.

Human Rights Watch, suçun azami cezasının 15 yıl hapis olduğunu belirtti. Bu üst sınır ile verilen 10 aylık ceza arasındaki fark, askerî adaletin sivillerin ölümüne yol açan olaylarda yeterli hesap verebilirlik sağlayıp sağlamadığına ilişkin daha geniş tartışmanın bir parçası hâline geldi.

Eva Pasaribu'nun babası, Tribrata TV muhabiri Rico Sempurna Pasaribu, Haziran 2024'te çıkan bir ev yangınında eşi, bir çocuğu ve bir torunuyla birlikte hayatını kaybetti. Pasaribu, dilekçede Onbaşı HB olarak tanımlanan bir askerin karıştığı iddia edilen bir kumar faaliyetini haberleştirmişti.

Üç sivil sanık cinayetlerden ömür boyu hapis cezası aldı. Asker hakkında ise dava açılmadı. Eva'nın dilekçesinde, iddiayı Temmuz 2024'te askerî makamlara bildirdiği ve delil sunduğu, ancak soruşturmanın gidişatına ilişkin kayda değer bir bilgilendirme almadığı belirtildi. Askerî soruşturmacılar, delil yetersizliğini gerekçe göstererek iddiayı reddetti.

Reklam

Askerî mahkemeler hangi suçlara bakmalı?

Mahkeme temel bir sınır çizdi: Askerî yargının yetkisi, sanığın yalnızca üniforma giymesine değil, suçun niteliğine dayanmalı. Askerî görevlerden, disiplinden, komuta yapılarından ya da askerî yaşama özgü çıkarlardan kaynaklanan suçlar, uzmanlık gerektiren askerî yargı sistemi içinde kalmalı.

Endonezya Ceza Kanunu kapsamındaki adi suçlar ise genel olarak genel mahkemelerde görülmeli. Bu, sivil bir mağdur açısından, şüphelinin görevdeki bir asker olması hâlinde bile davanın olağan ceza yargısı sisteminde ilerlemesi anlamına geliyor.

Mahkeme, çatışma bölgelerinde savaş zamanında uygulanabilecek, sınırları dar biçimde çizilmiş bir istisnaya izin verdi. Milletvekillerinin bu istisnanın kapsamını gözden geçirilmiş kanunda belirtmesi gerekecek. Dolayısıyla istisnaya ilişkin ifadelerin nasıl kaleme alınacağı, yürütülecek yasama çalışmalarının önemli bir parçası.

Yargıç Enny Nurbaningsih, adi bir suçun askerî komuta yapısına bağlı bir sistemde kalmasının doğurabileceği tehlikeyi açıklarken şunları söyledi:

askerî kurumun çıkarlarının, bağımsız ve tarafsız yargı süreçlerini güvence altına alma gereğiyle çatışması yönünde yapısal bir risk vardır.

Gerekli yeniden yazım, askerî saha mahkemelerini, usul kurallarını ve davaya hangi mahkemenin bakacağına ilişkin anlaşmazlıkları çözecek mekanizmayı da kapsıyor. Açık sınırlar, soruşturmacılara, savcılara ve ailelere hangi kurumun davayı yürüteceği konusunda mücadele etmek yerine izleyebilecekleri belirli bir yol sunar.

Bağımsızlık, Yüksek Mahkemenin denetiminden fazlasını gerektiriyor

Hükümetin savunması kısmen askerî mahkemelerin anayasal konumuna dayanıyordu. Hükümet, askerî mahkemelerin Yüksek Mahkeme bünyesinde yargı sisteminin bir parçası olduğunu ve diğer mahkemelerle aynı bağımsızlık ve adil yargılama yükümlülüklerine tabi bulunduğunu savundu.

Silahlı kuvvetler komutanı General Agus Subiyanto, duruşmalar sırasında sistemi savundu. Askerî yargıçların anayasal güvence altındaki yargı bağımsızlığına sahip olduğunu ve Yüksek Mahkemenin teknik denetimi altında çalıştıklarını söyledi.

Buna rağmen mahkeme, askerî yargının birleşik bir yargı yapısına bütünüyle entegre edilmesini istedi. Askerî yargıçlar görevdeki askerler olmayı sürdürürken, askerî mahkemelerdeki personelin işe alımı ve kariyer gelişimi TNI komutanının yetkisinde kalıyor. Hak örgütleri, yargı denetimi resmî olarak Yüksek Mahkemeye ait olsa da bu personel düzenlemelerinin baskı yaratabileceğini savunuyor.

Hukuk uzmanı Al Araf, 1997 tarihli kanunun otoriter bir siyasi çerçevede ortaya çıktığını mahkemeye söyledi. Duruşmada ifade veren bir diğer uzman Zainal Arifin Mochtar ise örtüşen yargı yetkilerine, bağlantılı davalara ilişkin kuralların belirsizliğine ve bağımsızlık ile hesap verebilirliğe yönelik süregelen kaygılara dikkat çekti.

Milletvekillerinin önündeki pratik zorluk, personel, soruşturma, kovuşturma ve yargılama üzerindeki yetkiyi Anayasa'da vaat edilen bağımsızlıkla uyumlu hâle getirmek. Bu kurumsal sorumluluklar netleştirilmeden yargılamaların yerini değiştirmek, reformun temel unsurlarını tamamlanmamış bırakır.

Reklam

Hükümet ve parlamento mevcut sistemi savundu

Savunma yetkilileri, askerlerin suç teşkil eden eylemlerinin askerî disiplini ve operasyonel hazırlığı etkileyebileceğini savundu. Savunma Bakanlığı Savunma Kuvvetleri Genel Müdürü Mareşal H. Haris Haryanto, askerî mahkemelerin bu kurumsal ihtiyaçları anladığını söyledi.

Haryanto, duruşmalar sırasında uzmanlık gerektiren mahkemelerin amacını şöyle anlattı:

Askerî mahkemeler, adalet duygusunu karşılayan kararlar verirken ulusal savunmanın çıkarlarını da gözetebilmek için bu özellikleri anlamak üzere tasarlanmıştır.

Hükümet, askerî yargılamaların genellikle kapalı kapılar ardında yapıldığı iddialarına da karşı çıktı. Hükümetin sunduğu görüşte, kanunun kapalı yapılmasını zorunlu kıldığı kategoriler dışında duruşmaların halka açık olduğu ve Yüksek Mahkemenin denetim organı ile Yargı Komisyonunun mahkemeleri denetlediği belirtildi. Hak örgütleri ise kısıtlı soruşturmalara, bilgiye erişime ve askerî komutanlığın etkisine odaklandı.

Parlamento, itiraz konusu hükümlerinin yürürlükten kaldırılmasına karşı çıktı. Mahkemenin şubat ayındaki duruşmaya ilişkin haberinde, III. Komisyon üyesi Abdullah, askerî mahkemelerin disiplinli, sorumluluk sahibi ve profesyonel askerlerin yetişmesine katkı sağladığını savundu.

Abdullah, yargı yetkisinin parça parça yapılacak değişikliklerle düzenlenmesinin, yetkilileri yeterli hukuki kurallardan yoksun bırakabileceği uyarısında bulundu. Mahkeme, geçiş süresi tanıyarak kapsamlı bir yeniden yazıma hükmetti ve parlamentonun mevcut hükümlerin değiştirilmeden kalması yönündeki tutumunu reddetti.

Ceza örnekleri arasında kısa hapis süreleri de ağır cezalar da vardı

Kayıp Şahıslar ve Şiddet Mağdurları Komisyonu KontraS, ailelerin bireysel şikâyetlerini daha geniş bir örüntü içine yerleştiren izleme verilerini sundu. Kararda, Ekim 2022'den Eylül 2023'e kadar askerî mahkemelerde verilen 117 mahkûmiyet kararı kaydediliyor: 100'ü saldırı, 17'si ise ölümle sonuçlanan saldırı vakalarıyla ilgili.

Bu gruptaki cezalar bir ay 15 günden bir yıl üç aya kadar uzanıyordu. KontraS, Ekim 2023'ten Eylül 2024'e kadar 131 mahkûmiyet kararı kaydetti; cinayet vakalarının da yer aldığı bu davalarda cezalar üç ila 10 ay arasında değişti.

Kaydedilen karar sayısı 117'den 131'e çıkarak 14 arttı; bu da yaklaşık yüzde 12'lik bir artışa karşılık geliyor. Bu rakamlar, ulusal çapta verilen tüm kararların toplamını değil, KontraS'ın izlediği mahkûmiyet kararlarını gösteriyor.

Hükümetin yanıtında ölüm cezası, ömür boyu hapis ve uzun süreli hapis cezası verilen askerî mahkeme kararlarına dikkat çekildi. KontraS koordinatörü Dimas Bagus Arya Saputra, örgütün sunduğu deliller arasında ağır cezaların da bulunduğunu kabul etti ancak bazı davalarda kısa süreli cezalar verilmesine yönelik kaygılarını sürdürdü.

Hükümet tanığı Rizky Agam Syahputra ise babasının vurulmasının ardından yaşadığı farklı bir aile deneyimini anlattı. Askerî soruşturmacıların başvuruyu kabul ettiğini, duruşmaların halka açık yapıldığını, yakınlarının duruşmalara katılabildiğini ve sanıklara ceza verilmesi ile ordudan ihraç edilmelerinden ailenin memnun kaldığını söyledi.

Reklam

Asitli saldırı reform çağrılarını güçlendirdi

Human Rights Watch'ın 28 Ekim tarihli açıklamasında, KontraS'ın 27 yaşındaki genel koordinatör yardımcısı Andrie Yunus'a 12 Mart 2026'da düzenlenen asitli saldırıya dikkat çekildi. Saldırıda Yunus'un vücudunun yüzde 24'ü yandı ve sağ gözünün görme yetisi tehlikeye girdi.

Bir Cakarta askerî mahkemesi haziranda dört askeri suçlu bularak 18 ay ile üç yıl arasında değişen hapis cezalarına ve askerlikten ihraca hükmetti. 20 Ağustos'ta askerî istinaf mahkemesi en uzun iki cezayı altışar ay indirdi ve bu iki askerin ihraç kararını bozdu. Yargı Komisyonu, davaya ilk derece mahkemesinde bakan heyetin etik ihlallerde bulunduğunu öne sürdü.

Bu dava, milletvekillerinin çözmesi gereken soruyu somut biçimde ortaya koyuyor: Sanıkların asker olduğu bir durumda sivile yönelik saldırıyı kim soruşturup kovuşturacak? Ayrıca ailelerin ve kampanyacıların neden hapis cezalarının yanı sıra ihraç kararlarını da önemsediğini gösteriyor.

Human Rights Watch Asya Direktörü Elaine Pearson, Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto ve parlamentoya mağdurlara ve hak örgütlerine danışma ve hızla harekete geçme çağrısında bulundu. Reformun amacını şöyle ifade etti:

Askerî istismarların mağduru olan siviller için adalet, adil olmayan bir askerî mahkeme sistemi tarafından engellenmemeli.

KontraS, kararı askerleri hesap verebilir biçimde yargılamaktan koruyan bir hukuki boşluğu kapattığı gerekçesiyle memnuniyetle karşıladı. Free Press Unlimited da kararı cezasızlığa karşı bir zafer olarak nitelendirerek yasama çalışmalarının hızla başlatılması çağrısında bulundu.

Reform vaadi artık bağlayıcı bir takvime sahip

1997 tarihli kanun, Cumhurbaşkanı Suharto'nun 1998'deki istifasından önce, Yeni Düzen döneminin son yıllarında çıkarıldı. MPR'nin 2000 tarihli VII/MPR/2000 sayılı kararı daha sonra askerî suçlar ile adi suçlar arasındaki ayrımı belirledi; 34/2004 sayılı kanunun 65 ve 74. maddeleri de bu reformu silahlı kuvvetler mevzuatına taşıdı.

Anayasa Mahkemesi şimdi bu tamamlanmamış sürece bir son tarih koydu. Temel adımlar şöyle:

  • 2000: MPR'nin VII/MPR/2000 sayılı kararı, askerî suçlar ile adi suçlar için ayrı yargı yetkileri belirliyor.
  • 2004: Silahlı Kuvvetler Kanunu, uygulamaya yönelik reformun yapılması şartıyla adi suçlarda sivil yargı yetkisini öngörüyor.
  • 15 Aralık 2025: Damanik ve Pasaribu, daha sonra 20 Ocak 2026'da gözden geçirilen dilekçelerini sunuyor.
  • 25 Şubat 2026: Parlamento, itiraz konusu hükümleri savunuyor.
  • 15 Ekim 2026: Anayasa Mahkemesi, iki yıl içinde kapsamlı değişiklik yapılmasına hükmediyor.
  • 15 Ekim 2028: Son tarih doluyor; kanun değiştirilmemişse bağlayıcı gücünü yitirecek.

Hidayat, geçiş süresinin uzunluğunu eleştirerek adi suçların derhâl sivil mahkemelere taşınması gerektiğini savundu. Hak örgütleri, yasanın soruşturma yetkilerini, kovuşturma sorumluluğunu ve dava devirlerini açıkça düzenlemesini istiyor. Karar duyurusunda yasa taslağının hazırlanması, kamuoyu istişareleri veya parlamento oylaması için ayrıntılı bir takvim yer almıyor.

Cumhurbaşkanı Prabowo, ordunun sivil alandaki rolünü genişletirken bu taleplerle de karşı karşıya. Mart 2025'te kabul edilen değişiklikler, görevdeki askerlerin çalışabileceği sivil kurumların sayısını 10'dan 14'e çıkararak yüzde 40 artırdı. Bu kurumlar arasında Yüksek Mahkeme ve Başsavcılık Ofisi de bulunuyor. Dolayısıyla askerlerin hesap verebilirliğini düzenleyen kurallar, askerî birliklerin ötesinde de önem taşıyor.

Öne Çıkanlar

  • Anayasa Mahkemesi, 15 Ekim 2026'da 1997 tarihli Askerî Yargı Kanunu'nda reform yapılmasına oy birliğiyle hükmetti.
  • Mevcut kanun geçiş sürecinde yürürlükte kalacak, ancak milletvekilleri 15 Ekim 2028'e kadar değişiklik yapmazsa bağlayıcı gücünü yitirecek.
  • Mahkeme, askerlerin işlediği adi suçların genel olarak sivil mahkemelerde görülmesi, askerî yargı yetkisinin ise gerçekten askerî nitelikteki suçlarla sınırlı kalması gerektiğini belirtti.
  • Yeniden yazılacak kanun; soruşturmaları, kovuşturmaları, mahkemelerin yetki sınırlarını, yargı sisteminin entegrasyonunu ve davaların hangi mahkemede görüleceğine ilişkin anlaşmazlıkları ele almalı.
  • Mağdur aileleri ve hak örgütleri, yasama çalışmalarının kamuoyuna danışılarak hızla yürütülmesini istiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir