Bangladeş Sağlık Araştırması, Tanı Testi Yönlendirme Komisyonlarının Yıllık 18,61 Milyar Taka’ya Ulaştığını Tahmin Ediyor

9 dakikalık okuma
Bangladesh Health Study Estimates Tk18.61 Billion a Year in Diagnostic Referral Commissions

Test faturasının arkasındaki gizli ödeme

Bangladesh Health Watch’a (BHW) göre, Bangladeş’te hastaları büyük tanı merkezlerine yönlendiren doktorlar her yıl tahminen 1.861 crore taka, yani 18,61 milyar taka komisyon alıyor olabilir. Ödemelerin tanı testi ücretlerinin yüzde 20 ila yüzde 50’si arasında değiştiği bildiriliyor. Bu da bazı doktorlara hastaları belirli işletmelere yönlendirmek için maddi bir gerekçe sunuyor.

İçindekiler
  1. Test faturasının arkasındaki gizli ödeme
  2. Yönlendirme ödemeleri hastalara nasıl yansıyor?
  3. On bir test ve 60 kilometrelik yol
  4. Dakka’da daha ucuz bir kamu seçeneği vardı
  5. Farklı dönemlerde belgelenen bir uygulama
  6. Personel eksikliği kamu seçeneğini daraltıyor
  7. Çalışmayan hizmetlere yapılan ekipman harcamaları
  8. Hastalar ödemelerle ve yavaş işleyen şikâyet süreçleriyle karşı karşıya
  9. Reform önerileri teşvikleri hedefliyor
  10. Öne Çıkanlar

Tahmin, BHW’nin 15 Kasım’da Dakka’daki Uluslararası Ana Dili Enstitüsü’nde tanıtılan 2025-2026 iki yıllık raporu Yolsuzluğa Meydan Okumak: Bangladeş Sağlık Sektöründe Yönetişimi Güçlendirmek’te yer alıyor. Rapordaki bulgular, yönlendirme ödemelerini doktorların görev başında bulunmaması, kullanılmayan kamu ekipmanları, şişirilmiş satın alma fiyatları ve yavaş işleyen disiplin süreçleriyle ilişkilendiriyor.

Hastalar için kaygı doğrudan gündelik yaşamla ilgili: tamamen tıbbi gereksinime dayalı görünen bir öneri, bunu yapan kişiye para da kazandırabilir. Daha ucuz kamu hizmetleri kullanılmazken ya da personel eksikliği nedeniyle çalışamaz durumdayken aileler fazladan yol masrafları, tekrarlanan testler ve özel laboratuvar faturalarıyla karşılaşabiliyor.

BHW’nin yıllık komisyon rakamı, büyük tanı hizmeti sağlayıcılarını kapsayan bir tahmin ve bağımsız doğrulamayı bekliyor. Raporda belgelenen birçok usulsüzlüğün tarihleri de belirtilmediğinden, bulgular güncel koşullara ilişkin tek bir incelemeden ziyade farklı dönemlere ait kanıtları bir araya getiriyor.

191 sayfalık raporda 17 araştırmacının katkısıyla hazırlanan 11 bölüm bulunuyor. BHW’nin koordinatörü Dr. Ahmed Mushtaque Raza Chowdhury ile icddr,b fahri bilim insanı Dr. Shams El Arifeen’in editörlüğünü yaptığı rapor, İsveç Büyükelçiliği ve İsveç Uluslararası Kalkınma İşbirliği Ajansı’nın desteğiyle hazırlandı.

Yönlendirme ödemeleri hastalara nasıl yansıyor?

Yönlendirme komisyonu, bir kişiyi belirli bir laboratuvara, kliniğe ya da hastaneye gönderme karşılığında yapılan ödemedir. BHW’nin aktardığı oranlara göre 1.000 taka tutarındaki bir tanı testi faturası, hastayı yönlendiren doktora 200 ila 500 taka kazandırabilir. Böylece hastanın ödediği tutar hem test hizmetini hem de yönlendirme ödemesini karşılamak zorunda kalır.

Reklam

Lakshmipur, bu uygulamanın doktorların ötesine nasıl yayılabildiğini ayrıntılarıyla ortaya koyuyor. Eczacı Md. Zakir Hossain, köylerde hastaların önce ilaç dükkânlarına başvurduğunu, ardından bazen tedavi masraflarının yarısına varan en yüksek komisyonları sunan özel sağlık kuruluşlarına yönlendirildiğini anlattı.

Bu adla anılan özel hastane yöneticisi Didar, eczane yönlendirmesiyle gelen hastaların ödediği faturaların yarısının eczane sahiplerine gittiğini söyledi. Bu düzenlemenin, hastaneyi bu hastalara daha düşük ücret uygulama imkânından yoksun bıraktığını belirtti.

Raipur’daki Matrichaya Hastanesi’nin sahibi Abdur Rahman Tuhin, ambulans şoförlerinin, sıkıştırılmış doğal gazla çalışan otomatik çekçek sürücülerinin ve hatta hastaların yakınlarının da komisyon aldığını söyledi. İlçedeki beş özel hastanenin yöneticileri, eczane sahipleri, aracılar ve bazı doktorların gereksiz testler istemeleri için baskı yaptığını anlattı.

Bu anlatımlar, hastanın sağlık kuruluşları arasındaki hareketinden birden fazla kişinin kazanç sağlayabildiği bir zinciri gözler önüne seriyor. Bir aile, bakım bulmasına yardımcı olan eczacıya, sürücüye ya da yakınına güvenebilir; ancak yönlendirme karşılığında ödeme alındığını bilmeyebilir.

On bir test ve 60 kilometrelik yol

Shipon Kuri takma adıyla anılan bir baba, beş yaşındaki oğlu görünürde alerji belirtileri gösterince onu Lakshmipur Sadar’daki Bashikpur Bazar’da bir ilaç dükkânına götürdüğünü anlattı. Eczacı, çocuğu evlerinden yaklaşık 60 kilometre uzaktaki Noakhali’de bir özel hastaneye yönlendirdi.

Hastanedeki doktor, yaklaşık 10.000 taka tutan 11 test istedi. Baba, testleri yaptırmak için bütün günü harcadığını, gece eve döndüğünü ve çocuğuna iki alerji ilacı için reçete verildiğini söyledi. Daha sonra başka bir köylüden eczane sahibinin test ücretinin yarısını aldığını duydu.

Bir başka ebeveyn olan Fatema Akhter, çocuğu ateşlenince üç test için ödeme yaptığını anlattı. Doktorun daha sonra çocuğu başka bir tanı merkezindeki çocuk doktoruna yönlendirdiğini ve aynı testlerin yeniden istendiğini söyledi.

Bu ailelerin masrafları laboratuvar ücretleriyle sınırlı kalmadı. Şehirler arasında yolculuk etmek ve randevuları tekrarlamak hem zaman hem de para aldı. Anlattıkları, tedavi için güvendikleri birinin önerdiği testlerin neden istendiğini ya da tekrarlandığını hastaların anlamasının ne kadar zor olabileceğini de gösteriyor.

Reklam

Dakka’da daha ucuz bir kamu seçeneği vardı

Temmuz 2008’de belgelenen bir vaka, hastayı gerekli tetkikleri yapabilecek bir kamu laboratuvarından özel testlere yönlendirmenin farklı bir örneğini sunuyor. 75 yaşındaki Mofizul Islam, karın ağrısı nedeniyle Dakka Tıp Fakültesi Hastanesi’ne (DMCH) yatırıldı ve dört testi özel bir merkezde yaptırması önerildi.

Bir tanı merkezi temsilcisi, 1.660 takadan 1.000 takaya indirilmiş bir fiyat teklif etti. Mofizul’un oğlu Osman Gani, hastane laboratuvarının hizmet vermediği yönündeki açıklamaya itiraz etti. Oradan geçen bir laboratuvar teknisyeni, dört testin de hastanede yapılabileceğini doğruladı. Mofizul sonunda kamu laboratuvarında 420 taka ödedi ve böbrek sorunları olduğu teşhis edildi.

Dolayısıyla özel merkezdeki teklif, indirimden sonra bile kamu laboratuvarındaki faturadan 580 taka daha yüksekti. Hastane yetkilileri o dönemde DMCH ve bitişiğindeki Dakka Tıp Fakültesi laboratuvarlarında testlerin yüzde 90’ının günün her saati yapılabildiğini, buna rağmen hastaların yaklaşık yarısının özel merkezlere gönderildiğini söylüyordu. Yedi dahiliye servisinden yapılan yönlendirmelerin hastaneye günlük yaklaşık 100.000 taka gelir kaybettirdiği tahmin ediliyordu.

O dönemde DMCH’de klinik patolog olarak çalışan Dr. Kazi Shafiqul Halim, laboratuvarın çalışmalarını savundu:

Buradaki testler çok güvenilirdir, çünkü bunları nitelikli doktorlar ve teknisyenler yapıyor.

DMCH Müdürü Tuğgeneral Abdus Shahid Khan, bazı testler için hastane dışındaki merkezlere başvurulması gerektiğini söyledi. Servis yöneticilerine, hastanede yapılamayan testler için hastaları yönlendirirken sorumlu doktorun imzasını almaları talimatı verildiğini belirtti.

Farklı dönemlerde belgelenen bir uygulama

Yıllar boyunca aktarılan kanıtlar, hem tek tek testler karşılığında yapılan ödemeleri hem de sürekli hasta akışı sağlamayı amaçlayan düzenlemeleri ortaya koyuyor. 2008’deki iddialar arasında doktorlara önceden 20.000 ila 100.000 taka ödenmesi ve kişisel kullanım için klima gibi avantajlar sağlanması da vardı.

Mayıs 2005 tarihli bir komisyon tarifesinde patoloji testleri için yüzde 50, enzim bağlı immünosorbent testleri için yüzde 40, çeşitli görüntüleme ve doku incelemeleri için yüzde 20 ödeme belirtiliyordu. Tarifede ayrıca MR yönlendirmesi için 1.350 taka, BT taraması yönlendirmesi için 1.200 taka gibi sabit ödemeler de listelenmişti.

  • Mayıs 2005: Bir tanı merkezinin komisyon tarifesinde, test türüne göre yönlendirme ödemeleri sıralandı.
  • Temmuz 2008: DMCH’deki vakada, kamu laboratuvarında 420 takaya yapılan tetkikler için özel merkezde 1.000 taka teklif edildiği belgelendi.
  • 2021: BHW’nin personel yönetimini incelemesinde değinilen bir gelişme olarak 2.839 sağlık çalışanının işe alımı iptal edildi.
  • Mayıs 2025: BHW’nin tıp konseyi şikâyeti verilerinin kapsadığı dönem sona erdi.
  • 15 Kasım: BHW, 2025-2026 iki yıllık raporunu Dakka’da tanıttı.
Reklam

Personel eksikliği kamu seçeneğini daraltıyor

BHW’nin aktardığı habersiz denetimlerde doktorların yaklaşık yüzde 40’ının görev başında olmadığı görüldü. Sonraki araştırmalarda bazı uzak sağlık merkezlerinde devamsızlık oranının yüzde 70’i aştığı kaydedildi. Raporda, görevlerini yerine getirmeden maaş ve ödenek alan doktorlardan da söz edildi.

Lakshmipur Sivil Cerrahı Dr. Ahmed Kabir, yönlendirmeleri kısmen devlet hastanelerindeki doktor ve laboratuvar teknisyeni eksikliğine bağladı. Ayrıca hastaları güvenliğin yetersiz olduğu özel sağlık kuruluşlarına yönlendiren aracılardan söz etti.

Lakshmipur’daki Sushasoner Jonno Nagorik adlı sivil toplum kuruluşunun başkanı Profesör JM Farooqui, kamu sağlık kuruluşlarının ihtiyaç duydukları hizmetleri sunamaması nedeniyle hastaların özel sağlık hizmetlerine yöneldiğini anlattı. Yerel kaynaklar, bölge hastanesi ile dört upazila sağlık kompleksinde yalnızca iki ya da üç temel kan ve idrar testinin yapılabildiğini bildirdi.

BHW, 180.000’den fazla kişiden oluşan iş gücünde işe alım, tayin ve terfileri etkileyen siyasi nüfuzu ve kâğıt üzerindeki kayıtların yetersizliğini tespit etti. Hizmet ihtiyacı yerine bağlantılara dayalı kararlar, sağlık kuruluşlarının doğru personele sahip olamamasına yol açabiliyor. Önerilen çözüm, dijital personel yönetimini uzak bölgelerde görev yapan çalışanlara yönelik özel teşviklerle birleştiriyor.

Çalışmayan hizmetlere yapılan ekipman harcamaları

BHW, kamu alımlarına ilişkin incelemelere dayanarak Merkezi Tıbbi Depolar Müdürlüğü’nde (CMSD) 459 crore takalık satın alma kaybına dikkat çekti. Bazı malzemeler adil piyasa değerlerinin 18 katına varan fiyatlarla alındı. Ayrıca 283 crore taka değerindeki tıbbi ekipman kullanılmadan bekliyordu.

Bu bulgular, maliyeti yüksek iki başarısızlığa işaret ediyor. Şişirilmiş fiyatlar ödemek, başka malzemeler alınabilecek kamu kaynaklarını tüketiyor. Ekipmanı çalıştırmak için gereken planlama, bakım ya da personel sağlanmadan yapılan alımlar ise para harcanmış olmasına rağmen hastaları hedeflenen hizmetten yoksun bırakıyor.

BHW, tüm kamu alımı bilgilerinin yayımlanmasını ve ekipmanın satın alımdan kurulumuna, bakımına ve fiilî kullanımına kadar izlenmesini önerdi. Böylece sorumluluk, sözleşmeyi imzalamak ve teslimatı kabul etmekle sınırlı kalmayacak.

Naripokkho’nun kurucu üyelerinden ve Kadın İşleri Reform Komisyonu’nun eski başkanı Shireen Parvin Huq, tanıtım etkinliğinde elektronik ihale sistemine rağmen belirli işletmelere avantaj sağlamak için ihale bilgilerinin sızdırılmasına ilişkin kaygılarını dile getirdi. Aşı alımında uluslararası kuruluşlara bağımlılığın sürmesinden duyduğu rahatsızlığı da ifade etti.

Reklam

Hastalar ödemelerle ve yavaş işleyen şikâyet süreçleriyle karşı karşıya

BHW; hastane yatağı, ameliyat tarihi ve taburcu evrakı için alınan gayriresmî ücretlerin yanı sıra hastaların özel kliniklere yönlendirilmesini de aktardı. Bir vakada servis görevlisi, servis bölümünde cerrahi imkân bulunmamasına rağmen ameliyat ayarlama sözü vererek yaşlı bir hastadan 5.000 taka aldı. Çalışana disiplin cezası verilmek yerine tayin çıkarıldı.

Bangladeş Tıp ve Diş Hekimliği Konseyi (BMDC), 2010 ile Mayıs 2025 arasında 172 şikâyet aldı. BHW, bunlardan 79’unun hâlâ sonuçlanmadığını, 29’unun ise disiplin cezasıyla sonuçlandığını bildirdi. Bekleyen dosyalar, bu dönemde alınan tüm şikâyetlerin yaklaşık yüzde 46’sını oluşturuyordu.

Düzenleyici kurumların bağımsızlığı da kaygı konusuydu. BMDC’nin yaklaşık 90 üyesinin 70 kadarı hükümete bağlıydı ve konsey kararlarına yapılan itirazları hükümet değerlendiriyordu. İncelenen altı düzenleyici kurumun hiçbirinde hastalar ya da genel kamu etkili biçimde temsil edilmiyordu.

İncelenen dönemde tıp eğitimi genişledi: fakülte sayısı 2010’daki 62’den 2022-2023 akademik yılında 118’e yükseldi. Bu, 56 fakülte ya da yaklaşık yüzde 90 artış anlamına geliyor. BHW, kalite denetimlerinin ve gözetimin bu büyümeyle birlikte gelişmediğini belirtti.

BHW; tıbbi ihmal şikâyetleri için tazminat hükümlerini, bağımsız bir itiraz sürecini ve düzenleyici kurumlarda hasta temsilini içeren yasal bir çerçeve önerdi. Ayrıca bakanların, müsteşarların ve milletvekillerinin bu kurumlara başkanlık etmesinin önlenmesini tavsiye etti.

Reform önerileri teşvikleri hedefliyor

BHW’nin yönlendirmeler konusundaki temel önerisi, doktorların hastaları yönlendirme karşılığında tanı merkezlerinden ve diğer sağlık kuruluşlarından komisyon almasını yasaklayan bir yasa çıkarılması. BHW ayrıca doktorların ilaç ve tıbbi ekipman şirketleriyle olan mali ilişkilerini zorunlu olarak açıklamasını istiyor.

Çıkar çatışması, doktorun para kazanma olanağı ile hastanın çıkarına uygun tedavi önerme görevi karşı karşıya geldiğinde ortaya çıkar. Mali ilişkilerin açıklanması bu bağları görünür kılarken komisyon yasağı, doğrudan yönlendirme karşılığında yapılan ödemeyi hedef alır. BHW, yolsuzluğu ortaya çıkaran kişilere yasal koruma sağlanmasını da önerdi.

Raporun diğer editörü ve icddr,b’de fahri bilim insanı olan Dr. Shams El Arifeen, yolsuzluğu hesap verebilirlik olmaksızın aşırı karar alma yetkisine, yönetilmeyen mali çıkarlara ve eşgüdümü zayıf denetime bağladı. Tanıtım etkinliğinde etik uygulamaların olağan hâle gelmesi gerektiğini söyledi:

Yalnızca yaptırım uygulamak yetmez; dürüstlük kurumların yerleşik normu hâline gelmeli.

Reklam

Sağlık Devlet Bakanı MA Muhit, belirli gruplara yarar sağlamak amacıyla politikaları etkilemenin de yolsuzluğa girdiğini söyledi. Cezaların, sağlık kurumlarının işleyiş biçimindeki değişikliklerle desteklenmesi gerektiğini savundu:

Yalnızca kişileri cezalandırmak krizi çözemez; sistem genelinde yapısal reformlar şart.

İsveç Büyükelçisi Nicolas Weeks de finansman ve teknik yardımın yanı sıra güçlü kurumlara ihtiyaç olduğunu vurguladı. Hastalar açısından önerilen değişiklikler birbiriyle bağlantılı bir sorunu ele alıyor: uygun fiyatlı kamu sağlık hizmeti için personele ve çalışır durumdaki ekipmanlara, güvenilir özel merkez yönlendirmeleri içinse şeffaf mali ilişkilere ve etkili şikâyet süreçlerine ihtiyaç var.

Öne Çıkanlar

  • BHW, büyük tanı hizmeti sağlayıcılarındaki yıllık yönlendirme komisyonlarının 1.861 crore takaya, yani 18,61 milyar takaya ulaşabileceğini tahmin etti.
  • Doktorların yönlendirmeler karşılığında tanı testi ücretlerinin yüzde 20 ila yüzde 50’sini aldığı bildiriliyor.
  • Lakshmipur’dan aktarılanlar, ödemelerin eczacılara, sürücülere, aracılara ve yakınlara kadar uzanabildiğini gösteriyor.
  • BHW’nin aktardığı araştırmalarda, habersiz denetimler sırasında doktorların yaklaşık yüzde 40’ının görev başında olmadığı; bazı uzak sağlık kuruluşlarında bu oranın yüzde 70’i aştığı tespit edildi.
  • BHW, CMSD’de 459 crore takalık satın alma kaybına ve kullanılmayan 283 crore taka değerinde ekipmana dikkat çekti.
  • Tıp konseyi, 2010 ile Mayıs 2025 arasında aldığı 172 şikâyetin 79’unu sonuçlandıramadı.
  • Öneriler arasında yönlendirme komisyonlarının yasaklanması, mali ilişkilerin açıklanması, satın alma bilgilerinin yayımlanması ve hasta temsilinin güçlendirilmesi bulunuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir