Yıllarca bekleyen hastalar için yeni bir böbrek kaynağı
Tayland, nakil böbrekleri için olası bir kaynak olarak genetiği değiştirilmiş domuzlar geliştiriyor. Mahidol Üniversitesi'nin Kanchanaburi kampüsünde tıbbi amaçlı domuz üretim tesisinin 18 ay içinde tamamlanması, koşulların elvermesi hâlinde de yaklaşık beş yıl içinde insan deneylerine başlanması hedefleniyor.
İçindekiler
- Yıllarca bekleyen hastalar için yeni bir böbrek kaynağı
- Proje nasıl ulusal öncelik hâline geldi
- Domuzların neden genetik değişikliklere ihtiyacı var
- Araştırmacılar domuzları nasıl üretmeyi planlıyor
- Enfeksiyon kontrolü nakilden önce başlıyor
- Hayvan deneylerinin hâlâ yanıtlaması gereken sorular
- Beş yıl, araştırma için belirlenen bir hedef
- Beklemenin bedeli ve bir alternatif geliştirmek
- Daha geniş bir ekonomik plan içindeki tıbbi proje
- Öne Çıkanlar
Tayland Ksenotransplantasyon Merkezi (T-Xeno Hub); Mahidol Üniversitesi, Betagro, Yeni Zelanda merkezli biyoteknoloji şirketi NZeno Limited ve Yükseköğretim, Bilim, Araştırma ve Yenilik Bakanlığını bir araya getiriyor. Ksenotransplantasyon, canlı hücre, doku veya organların bir türden diğerine aktarılması anlamına geliyor. Buradaki ilk araştırma hedefi, böbrekleri ileride böbrek yetmezliği olan kişilere yardımcı olabilecek domuzlar üretmek.
İhtiyaç oldukça büyük. Mahidol Üniversitesi Rektörü Profesör Piyamitr Sritara, 2024'te Tayland'da yaklaşık 23 bin kişinin böbrek nakli kriterlerini karşıladığını, ancak o yıl yalnızca 989 kişiye böbrek nakledildiğini söyledi. Bu rakamlara göre nakil sayısı, nakil için uygun kişilerin yaklaşık yüzde 4,3'üne karşılık geliyor; başka bir deyişle uygun her 23 hastaya yaklaşık bir nakil yapılıyor.
Piyamitr, bazı hastaların beş yıldan uzun süre beklediğini, bazılarının ise organ nakli gerçekleşmeden hayatını kaybettiğini söyledi. Böbrekleri artık vücutlarının işlevlerini sürdürmesini sağlayamayan kişiler için beklemek çoğu zaman diyalize devam etmek anlamına geliyor. Diyaliz, kandaki atıkları ve fazla suyu uzaklaştıran bir tedavi.
Projenin başarıya ulaşması için birbiriyle bağlantılı çeşitli çalışmaların tamamlanması gerekiyor: hedeflenen genetik değişiklikleri taşıyan domuzların üretilmesi, sıkı enfeksiyon kontrolleri altında yetiştirilmeleri, organlarının işlevlerinin değerlendirilmesi ve klinik araştırma izninin alınması. Araştırmacılar, insan deneylerine ve kayıt süreçlerine geçmeden önce domuzların kalitesini değerlendirmeyi ve insan dışı primatlarda güvenlik çalışmaları yapmayı planlıyor.
Proje nasıl ulusal öncelik hâline geldi
Tayland Sağlıklı Yaşam Ekonomisini Teşvik ve Geliştirme Komitesi, T-Xeno Hub'ın ilerletilmesini 4 Kasım 2026'da onayladı. Ulusal Yükseköğretim, Bilim, Araştırma ve Yenilik Politikası Konseyinin sağlıklı yaşam ekonomisi açıklamasında proje, Siam Medica ve Thailand²: Nation of Master programı kapsamında Mahidol ile Betagro'nun işbirliği olarak tanımlanıyor.
Toplantıya Başbakan Yardımcısı ve Yükseköğretim Bakanı Profesör Yodchanan Wongsawat başkanlık etti. Siam Medica'nın klinik deneyler de dâhil olmak üzere ilaç, aşı, tıbbi cihaz, ileri tedavi ve sağlık hizmetleri alanlarında ülkenin yerel kapasitesini geliştirmesi amaçlanıyor.
Ortaklar işbirliklerini 16 Kasım'da Mahidol Üniversitesi'nin Salaya kampüsündeki Prens Mahidol Salonu'nda da tanıttı. Araştırma platformunun geliştirilmesinde Mahidol bünyesindeki Ramathibodi Hastanesi Tıp Fakültesi, Siriraj Hastanesi Tıp Fakültesi ve Veterinerlik Bilimleri Fakültesi yer alıyor.
Ortakların ve hükümetin açıkladığı başlıca kilometre taşları şöyle:
- 31 Mart 2026: Mahidol, Betagro ve NZeno ile domuz organları araştırması ortaklığını duyurdu. Yatırımın 1 milyar bahtı aşması ve beş yıl içinde insanlarda klinik deneylerin başlaması hedefleniyor.
- 4 Kasım 2026: Ulusal sağlıklı yaşam ekonomisi komitesi, T-Xeno Hub'ın Siam Medica kapsamında ilerletilmesini onayladı.
- 16 Kasım: Ortaklar, işbirliğini Mahidol'ün Salaya kampüsünde tanıttı.
- 18 ay içinde: Projenin, belirlenmiş patojenlerden ari üretim merkezini tamamlaması ve teknoloji hazırlık seviyesini TRL 4'ten TRL 5'e çıkarması hedefleniyor.
- Geliştirme ve testler başarıyla sonuçlanırsa yaklaşık beş yıl içinde: Araştırmacılar, insanlarda nakil araştırmalarına geçmeyi umuyor.
Domuzların neden genetik değişikliklere ihtiyacı var
Domuz böbrekleri, boyutları ve yapıları insan böbreklerine benzediği için araştırmacıların ilgisini çekiyor. NZeno, domuzlarının vücut ağırlıklarının yetişkin insanlara yakın olduğunu ve bu nedenle organlarının nakil araştırmaları için uygun büyüklükte olduğunu belirtiyor.
Uygun boyut, sorunun yalnızca bir bölümünü çözüyor. İnsan bağışıklık sistemi yabancı biyolojik maddeleri tanıyarak onlara saldırıyor. Bağışıklık saldırısının hedeflerini belirleyen proteinler olan antikorlar, domuz hücrelerinin yüzeyindeki molekülleri hemen tanıyabiliyor. Ardından diğer savunma sistemleri organa zarar verebiliyor, kanın pıhtılaşmasını bozabiliyor ve iltihaplanmayı tetikleyebiliyor.
Kasım 2020'de çevrimiçi yayımlanan ve Clinical Transplantation dergisinin Ocak 2021 sayısında yer alan Domuz böbreği ksenotransplantasyonu başlıklı derleme, iki temel genetik stratejiyi açıklıyor. Araştırmacılar, mevcut insan antikorlarının hedef aldığı domuz hücre yüzeyindeki şekerleri ortadan kaldırıyor; bağışıklık tepkilerini ve kanın pıhtılaşmasını düzenlemeye yardımcı olan insan proteinlerini ise ekliyor.
Gen düzenleme, DNA'daki belirli talimatları değiştiriyor. Bir genin çıkarılması ya da etkisizleştirilmesi, domuzun reddedilmeye yol açan bir molekül üretmesini durdurabiliyor. İnsan geni eklenmesi ise nakledilen organın insan kanı ve bağışıklık savunmalarıyla daha güvenli biçimde etkileşmesine yardımcı olabiliyor.
NZeno, bilimsel programında her iki yaklaşımı da kullandığını belirtiyor. Tayland projesinde donör domuzlar için planlanan genetik değişikliklerin tam kapsamı, gelecekteki insan deneyi protokolü ve olası bir tedavinin fiyatı ya da kamu tarafından geri ödeme koşulları henüz açıklanmadı.
Araştırmacılar domuzları nasıl üretmeyi planlıyor
Mahidol Veterinerlik Bilimleri Fakültesi Araştırma ve Yenilikten Sorumlu Dekan Yardımcısı Doçent Sasithorn Rungarunlert, NZeno'nun desteklediği donör hücrelerle başlayan bir süreci anlattı. Araştırmacılar, bir domuz yumurta hücresinin çekirdeğini çıkarıp yerine seçilmiş bir donör hücrenin çekirdeğini koyuyor.
Çekirdek, hücrenin genetik talimatlarının çoğunu içeriyor. Çekirdeğin aktarılması, embriyonun seçilen donör hücrenin çekirdek DNA'sını kullanarak gelişmesini sağlıyor. Embriyo laboratuvarda büyütülüyor ve uygun aşamaya ulaştığında taşıyıcı bir dişi domuza aktarılıyor.
Bu süreçle doğan yavru domuzlar daha sonra DPF olarak bilinen, belirlenmiş patojenlerden ari bir sisteme alınıyor. Görevliler hayvanların yaşam ortamını kontrol altında tutuyor ve belirlenmiş bulaşıcı etkenler için sistematik testler yapıyor.
Piyamitr, Siriraj ve veterinerlik araştırmacılarıyla Tayland domuzları üzerinde vücut dışında üreme deneyleri yürütüldüğünü de anlattı. Yeni Zelanda'dan getirilen gen düzenlemesi yapılmış hücrelerin Tayland'daki üretimi destekleyeceğini ve ülkenin iklimini daha elverişli bulduğunu söyledi.
Çekirdek aktarımı işleminin ayrıntıları, araştırmacıların seçilmiş genetik özellikleri taşıyan domuzları nasıl çoğaltmayı planladığını açıklıyor. Genetik değişiklik ve embriyo üretimi birbiriyle bağlantılı çalışmalar: İlki istenen DNA değişikliklerini belirlerken ikincisi bu değişiklikleri taşıyan hayvanları üretiyor.
Enfeksiyon kontrolü nakilden önce başlıyor
NZeno, tıbbi amaçlı domuzlarının yaklaşık 200 yıl boyunca yalıtılmış olan yarı Antarktik Auckland Adaları'ndan gelen bir sürüden türediğini belirtiyor. Şirket, bilimsel dayanak açıklamasında domuzların 25 yıldır Yeni Zelanda ana karasındaki belirlenmiş patojenlerden ari bir tesiste yetiştirildiğini söylüyor.
Şirket, sürüde nakil açısından endişe kaynağı olan bir domuz virüsü pCMV/pRV'nin bulunmadığını belirtiyor. Hayvanların PERV-C ve PERV A/C rekombinant virüslerini taşımadıklarının da seçilerek doğrulandığını söylüyor. PERV, domuz DNA'sında bulunan viral genetik diziler olan domuz endojen retrovirüslerini ifade ediyor.
NZeno, sürüsündeki PERV dizilerinin çoğunun eksik olduğunu ve klinik yaklaşımında PERV gen düzenlemesine gerek bulunmadığını belirtiyor. Bunlar şirketin aktardığı özellikler ve bilimsel görüşler. Tayland programının sonraki aşamalarında üretilecek domuzların kalitesinin kontrol edilmesi ve güvenliklerinin test edilmesi yer alıyor.
DPF, hayvanların belirli bir patojen listesine göre yönetilmesi ve taranması anlamına geliyor. Bu statünün korunması, kontrollü barınma koşulları ve yetiştirme ile üretim boyunca tekrarlanan testler gerektiriyor. Kanchanaburi'de planlanan tesis, Tayland araştırma programı için bu ortamı sağlayacak.
NZeno ayrıca domuzlarının kan grubunun O olduğunu ve bu ırkın insanlarda ksenotransplantasyon amacıyla doku sağlama konusunda 10 yılı aşkın deneyime sahip olduğunu belirtiyor. Ancak bütün bir böbreğin ek gereklilikleri var: Kan akışını sürdürmesi, atıkları filtrelemesi, su ve tuz dengesini düzenlemesi ve bağışıklık sistemini baskılayan tedaviler devam ederken işlevini koruması gerekiyor.
Hayvan deneylerinin hâlâ yanıtlaması gereken sorular
Clinical Transplantation derlemesi, genetiği değiştirilmiş domuz böbreklerinin bağışıklık etkinliğini baskılayan ilaçlar verilen insan dışı primatlarda aylarca işlevini koruduğunu bildirdi. Bu bulgu, reddedilme tepkisi ve organ işlevi incelenirken organların zaman içindeki durumunun test edilmesi için bir araştırma temeli sunuyor.
Derlemede ilaç tedavisine ilişkin bir güçlük de ele alınıyor. ABD Gıda ve İlaç Dairesi tarafından onaylanan geleneksel bağışıklık baskılayıcı tedavilerin, incelenen çalışmalarda domuz hücrelerine karşı uyarlanabilir bağışıklık tepkisini önlemede başarılı olmadığı bildirildi. Uyarlanabilir bağışıklık, vücudun belirli bir tehdide karşı hedefli bir yanıt geliştirme yeteneği.
Bu çalışmalarda CD40:CD154 adlı sinyal yolunun engellenmesi etkili oldu. Bu yol, bağışıklık hücrelerinin iletişim kurmasına ve saldırıyı etkinleştirmesine yardımcı oluyor. Bu sinyalin kesilmesi, araştırmacıların nakledilen domuz organını korumak için başvurduğu yöntemlerden biri.
Böbrek işlevi başka güçlükler de yaratıyor. Derlemede hipovolemi, yani dolaşımdaki kan hacminin yetersiz olması ve nakil sonrasında domuz böbreklerinin hızla büyümesi ele alınıyor. NZeno, domuzlarının büyüme hormonu reseptörü genini düzenlemeden de uygun boyutta olduğunu belirtiyor. Tayland'daki test programında, seçilen domuzların organlarının nakil sonrasında nasıl işlev gördüğünün incelenmesi gerekecek.
2021 tarihli derleme; enfeksiyon, kamuoyu tutumu, etik, düzenlemeler ve finansmanı da klinik geliştirme sürecinin meseleleri arasında sayıyor. Yazarlar, insan donörden böbrek bekleme süresi çok uzun olan kişilerin böbrek ksenotransplantasyonu araştırmalarında ilk değerlendirilebilecek gruplardan biri olabileceğini öne sürüyor.
Beş yıl, araştırma için belirlenen bir hedef
Mahidol araştırma lideri Chagriya Kitiyakara, DPF tesisinin inşasıyla bağlantılı olarak beş yıl içinde insanlarda klinik deneylere başlanması hedefini dile getirdi. Üniversite, işbirliğinin duyurulduğu sırada, geliştirme ve test aşamalarının her biri hedeflerine ulaşırsa yaklaşık beş yıl içinde insanlarda nakle geçilebileceğini belirtti. Piyamitr ise sonuçların alınmasının beş ila 10 yıl sürebileceğini de ifade etti.
Daha yakın vadeli hedef, 18 ay içinde teknoloji hazırlık seviyesini 4'ten 5'e çıkarmak. TRL kısaltmasıyla anılan teknoloji hazırlık seviyeleri, bir teknolojinin fikir aşamasından pratik kullanıma doğru ne kadar ilerlediğini tanımlıyor. Bu aşamalarda çalışmalar laboratuvar doğrulamasından, teknolojinin amaçlanan kullanımına daha yakın koşullarda test edilmesine doğru ilerliyor.
Mahidol'ün açıkladığı sıraya göre klinik testler ve kayıt süreçlerinden önce domuzların kalitesi kontrol edilecek ve insan dışı primatlarda güvenlik testleri yapılacak. Hayvanların genetik özelliklerinin ve enfeksiyon durumlarının doğrulanmasından organ işlevlerinin değerlendirilmesine kadar her aşama bir sonraki aşama için gerekli bilgileri sağlayacak.
Ulusal komite ayrıca insan araştırmaları, ileri tedavi tıbbi ürünleri ve bitkisel ürünleri kapsayan yasa ve yönetmeliklerde değişiklik yapılmasına yönelik önerileri de onayladı. Bu çalışmayı Stratejik Dönüşüm Ofisi ve ilgili kurumlar yürütecek. Dolayısıyla T-Xeno Hub'ın hastalara ulaşma yolundaki ilerlemesi, araştırma sonuçlarının yanı sıra klinik araştırmaları düzenleyen kurallara da bağlı.
Beklemenin bedeli ve bir alternatif geliştirmek
Piyamitr, kronik böbrek hastalığı olan 110 binden fazla kişi bulunduğunu ve Tayland'ın Evrensel Sağlık Kapsamı Programı kapsamında böbrek yerine koyma tedavilerine yılda yaklaşık 36,678 milyar baht harcandığını belirtti. Ayrıca 100 bin 800'ü aşkın diyaliz hastasından ve devletin böbrek bakımına 20 milyar bahtın üzerinde harcama yaptığından söz etti. Mart 2026'da programın tanıtımı sırasında ise yılda yaklaşık 120 bin diyaliz hastası bulunduğu ve maliyetlerin 16 milyar bahtı aştığı belirtilmişti.
Bu rakamlar farklı hasta gruplarını ve harcama kalemlerini anlatıyor. Kronik böbrek hastalığı, diyaliz gerektiren böbrek yetmezliğinden daha geniş bir hastalık yelpazesini kapsıyor. Evrensel Sağlık Kapsamı Programı'na ilişkin rakam belirli bir kamu sağlık programına dayanırken diğer tahminler daha genel ifadelerle sunuldu.
Hastalar için diyalizin zaman açısından da bir bedeli var. Piyamitr, kişilerin haftada üç gün hemodiyalize gittiğini veya her gece periton diyalizi yaptığını anlattı. Hemodiyalizde kanı filtrelemek için bir makine kullanılıyor; periton diyalizinde ise karın iç zarından filtre olarak yararlanılıyor.
Mahidol, domuz organı programı için 1 milyar bahtı aşan bir yatırım ve yaklaşık 10 yıllık bir planlama dönemi öngörüyor. Üniversite ve Betagro, T-Xeno Hub'ı yürütmek amacıyla MU BioGro Co., Ltd. şirketini kurdu. Ortaklık, üniversitenin tıp ve veterinerlik araştırmalarını domuz üretimindeki ticari deneyimle bir araya getiriyor.
Daha geniş bir ekonomik plan içindeki tıbbi proje
Tayland hükümeti, T-Xeno Hub'ı 2032'ye kadar ekonomik değeri 3,5 trilyon bahta çıkarmayı hedefleyen sağlıklı yaşam ekonomisi stratejisinin bir parçası olarak konumlandırıyor. NXPO Başkanı Surachai Sathitkunarat, sektörün 2025'te 2,11 trilyon baht değerinde olduğunu ve yıllık ortalama yüzde 7,7 büyümesinin beklendiğini söyledi.
2032 hedefi, 2025 değerinin yaklaşık yüzde 66 üzerinde; bu da 1,39 trilyon bahtlık artış demek. Strateji sağlık hizmetleri, koruyucu sağlık, turizm, tarım ve sanayiyi kapsıyor. T-Xeno Hub, bu geniş program kapsamında yerli tıbbi teknoloji geliştirmeyi ve Tayland'ın bölgesel bir ksenotransplantasyon merkezi olma hedefini desteklemeyi amaçlıyor.
Başbakan Yardımcısı ve Yükseköğretim Bakanı Yodchanan, hükümetin açıklamasında tıbbi kapasite ile yerli teknoloji geliştirmenin amaçlanan bağlantısını şöyle anlattı:
Tarım, sanayi ve hizmet sektörlerini kapsayan bütünleşik bir sistemde bu güçlü yönleri bir araya getirmek için bilim ve yenilikten yararlanmalıyız.
Surachai, uygulama öncelikleri arasında iş gücünün geliştirilmesini, araştırma altyapısını, teknoloji transferini ve kamu alımlarını saydı. T-Xeno Hub için yakın vadeli çalışmalar somut: kontrollü üretim tesisini kurmak, domuzları üretip değerlendirmek ve klinik testlere başvurmak için gerekli güvenlik kanıtlarını oluşturmak.
Öne Çıkanlar
- T-Xeno Hub, organ araştırmaları için genetiği değiştirilmiş domuzlar geliştirmek üzere Mahidol Üniversitesi, Betagro, NZeno ve Tayland'ın yükseköğretim bakanlığını bir araya getiriyor.
- Mahidol, 2024'te böbrek nakline uygun yaklaşık 23 bin kişi bulunduğunu, aynı yıl 989 nakil yapıldığını açıkladı.
- Mahidol'ün Kanchanaburi kampüsünde belirlenmiş patojenlerden ari domuz üretim merkezi kurulması planlanıyor; tesisin 18 ay içinde tamamlanması hedefleniyor.
- Araştırmacılar, insan deneyleri ve kayıt süreçlerinden önce domuzların kalitesini kontrol etmeyi ve insan dışı primatlarda güvenlik çalışmaları yapmayı planlıyor.
- Geliştirme ve testlerin başarıyla tamamlanmasına bağlı olarak yaklaşık beş yıl içinde insan deneylerine başlanması hedefleniyor.
- Program, 1 milyar bahtı aşan yatırım içeriyor ve Tayland'ın ulusal tıbbi yenilik stratejisinin parçası.






