Yaklaşık 70 bin ısırık, Bali’de kuduzla mücadeledeki eksikleri ortaya koyuyor
Endonezya Sağlık Bakanlığına göre Bali’de 2025’te kuduz bulaştırma riski taşıyan hayvanların neden olduğu 69.412 ısırık vakası ve insanlarda kuduz kaynaklı 16 ölüm kaydedildi. Bu vakaların 50.384’ünde, yani yüzde 72,59’unda insanlara kuduz aşısı yapıldığı kayıtlara geçti. Bu veriler, 2030’a kadar ölümleri durdurma çabasında tedaviye erişimi ve köpeklerin aşılanmasını öne çıkarıyor.
İçindekiler
- Yaklaşık 70 bin ısırık, Bali’de kuduzla mücadeledeki eksikleri ortaya koyuyor
- Kuduz, onlarca yıl görülmediği Bali’de nasıl ortaya çıktı?
- Ölümler ve ısırık vakaları ne gösteriyor?
- Başıboş köpekleri öldürmek bulaşmayı neden durduramadı?
- Araştırmalar köpek yoğunluğuna değil, aşılama oranına işaret ediyor
- Sahiplerinin kliniğe götüremediği köpeklere ulaşmak
- Ücretsiz aşılama, kısırlaştırma ve yürürlükteki kurallar
- İnsanlara yönelik tedaviyi hayvanlara yönelik önlemlerle birleştirmek
- 2030 hedefi için gerekenler
- Öne Çıkanlar
Bakanlığın 2025 sağlık profili, Bali’yi 39.167 ısırık vakasının bildirildiği Doğu Nusa Tenggara’nın ve 15.174 vakanın bildirildiği Kuzey Sumatra’nın önünde gösteriyor. Bali’deki toplam, Doğu Nusa Tenggara’dakinin yaklaşık 1,8 katıydı; ancak kayıtlara geçen insan aşısı oranı daha düşüktü: Doğu Nusa Tenggara’da yüzde 96,62’ye karşılık Bali’de yüzde 72,59.
Bu veriler birbiriyle bağlantılı iki görevi öne çıkarıyor. Sağlık hizmetleri, maruziyet sonrası kişileri hızla değerlendirip tedavi etmeli; veteriner ekipleri ise virüsün köpekler arasında dolaşmasını önlemeli. Kuduz beyin ve sinir sistemine saldırıyor, belirtiler ortaya çıktıktan sonra ise neredeyse her zaman ölümcül oluyor. Maruziyet sonrası tedavi, hastalığı bu aşamaya gelmeden önleyebiliyor.
Bali’de ölümlerin sürmesi, başıboş dolaşan köpeklere karşı daha güçlü önlemler alınması çağrılarını ve ötenazi önerilerini yeniden gündeme getirdi. Ancak Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) ile Bali’deki salgını temel alan araştırmalar, hastalığı ortadan kaldırmanın başlıca yolunun köpeklerin düzenli ve kapsamlı biçimde aşılanması olduğunu ortaya koyuyor. Bulgular, yalnızca köpek sayısını azaltmanın bulaşmayı sona erdireceği görüşüne karşı çıkıyor.
Uygulamadaki temel mesele; yakalanması güç köpeklere ulaşmak, yeni doğan hayvanları korumak ve adanın herhangi bir yerinde ısırılan kişilerin hızla tedavi görmesini sağlamak.
Kuduz, onlarca yıl görülmediği Bali’de nasıl ortaya çıktı?
Bali, 1926’dan 2008’de salgının tespit edilmesine kadar kuduzdan ari kabul ediliyordu. Udayana Üniversitesi veteriner viroloğu I Gusti Ngurah Kade Mahardika ve çalışma arkadaşlarının araştırması, salgındaki virüsün kökenini Kalimantan’la bağlantılı bir soy geçmişine sahip Endonezya varyantına dayandırdı.
19 Ağustos 2013’te Epidemiology and Infection dergisinde yayımlanan çalışma, genetik analizleri enfekte kişiler ve köpeklerle temasların incelenmesiyle birleştirdi. Virüsün Ocak-Nisan 2008 arasında adaya gelmiş olabileceği, muhtemelen Kedonganan gibi plajların bulunduğu Güney Bali’ye köpek taşıyan bir balıkçı teknesiyle ulaşmış olabileceği sonucuna vardı.
İlk insan vakaları, enfeksiyonun salgın resmen tanınmadan önce yayıldığını gösteriyor. 6 Eylül’de ısırılan dört yaşındaki bir kız çocuğu 13 Kasım 2008’de hayatını kaybetti. 9 Eylül’de ısırılan 32 yaşındaki bir erkek ise 14 Kasım’da öldü. Aralarında üç yaşında bir erkek çocuğun da bulunduğu başka ölümler aynı ay içinde yaşandı.
- Ocak-Nisan 2008: Araştırmacılar virüsün muhtemel olarak bu dönemde adaya geldiğini belirtiyor.
- Kasım 2008: Güney Bali’de köpek ısırıklarının ardından çok sayıda kişi hayatını kaybetti.
- 30 Kasım 2008: Vali I Made Mangku Pastika kuduz salgını ilan etti.
- 12 Aralık 2008: Tarım Bakanı Anton Apriyantono, Bali’yi kuduz karantina bölgesi ilan eden 1696/Kpts/Pd.610/12/2008 sayılı kararı yayımladı.
- 2010’un ortalarına gelindiğinde: Kuduz, Bali’nin dokuz ilçe ve şehir yönetiminin tamamına yayıldı.
Bali’yi çevreleyen deniz, hayvan hareketlerinin denetlenebileceği doğal bir sınır oluşturuyordu. Ancak enfekte köpekler adaya ulaştıktan sonra topluluklar arasındaki hareketlilik, virüsün ilk salgın bölgesinin dışına yayılmasına yardımcı oldu.
Ölümler ve ısırık vakaları ne gösteriyor?
Bali’de kuduzdan ölenlerin yıllık sayısı 2022’de 22’den 2023’te dokuza, 2024’te yediye geriledi; 2025’te ise 16’ya yükseldi. 9 Şubat 2026 tarihli İl Afet Yönetim Ajansı verilerine göre, o yılın başından bu yana 10 kişi daha hayatını kaybetti. 2008’de başlayan salgından bu yana en az 239 kişi öldü.
Sağlık Bakanlığının 2025 verilerine göre, bildirilen 19.028 ısırık vakasında insanlara kuduz aşısı yapıldığına ilişkin kayıt bulunmuyor. Raporda bu vakaların her birine ilişkin klinik değerlendirme veya tedavi geçmişi açıklanmıyor. Sağlık hizmetlerinin öncelikli görevi, her maruziyet vakasının zamanında değerlendirilmesini ve gereken tedavinin uygulanmasını sağlamak.
Bali Afet Yönetim Ajansı BPBD, bu yükü daha önce Temmuz 2025 güncellemesinde ortaya koymuştu. Ajans, 1 Ocak-20 Temmuz arasında 34.845 ısırık vakası, kuduz aşısı yapılan 23.705 kişi ve 12 ölüm kaydetti.
O tarihte en fazla ısırık vakası 6.166 ile Badung’da kaydedildi. Badung’u 4.978 vakayla Denpasar, 4.440 vakayla Tabanan izledi. Badung’da ayrıca dört kişi hayatını kaybetti. Buleleng, Jembrana ve Karangasem’de ikişer; Tabanan ve Gianyar’da birer ölüm kaydedildi. Salgın, hem turistlerin yoğun olduğu ilçeleri hem de diğer toplulukları etkiledi.
Başıboş köpekleri öldürmek bulaşmayı neden durduramadı?
Veteriner hekim Soeharsono, sahibi olmayan köpeklerin barınaklara alınmasını ve sahiplenilmeyenlerin ötenaziyle uyutulmasını önerdi. Ayrıca sahibi olmayan yetişkin köpeklere ve sahiplerinin başıboş dolaşmasına izin verdiği köpeklere ötenazi uygulanması çağrısında bulundu. Bu öneri, denetimsiz hayvanlara ve ölümcül enfeksiyonların tekrarlanmasına yönelik süregelen kaygıyı yansıtıyor.
FAO’nun Bali’deki aşılama değerlendirmesi, adadaki ilk dönem deneyimine farklı bir açıklama getiriyor. Değerlendirmeye göre ilk aşamadaki itlaf, köpek sayısını geçici olarak azalttı ancak kuduzun kontrolüne pek katkı sağlamadı ve hastalığın daha geniş alanlara yayılmasına yol açtı.
FAO, kuduzun köpeklerde kontrol altına alınması ve böylece insanların korunması için önerilen yöntemin kitlesel aşılama olduğunu belirtiyor:
Köpek popülasyonlarında, ardından da insanlarda kuduzun kontrolü için önerilen yöntem, köpeklerin kitlesel olarak aşılanmasıdır.
Salgının başında Bali’deki köpeklerin yüzde 90’ından fazlası serbestçe dolaşıyordu. Pek çok sahip, hayvanlarını sabit aşılama noktalarına götürmekte zorlanıyordu. İlk aşıların üç ay sonra hatırlatma dozu gerektirmesi de köpeklere ulaşmanın güç olduğu koşullarda uzun süreli koruma sağlamayı zorlaştırıyordu.
FAO, kuduzlu köpeklere hedefli ötenazi uygulanmasını ısırık vakalarına yönelik bütünleşik müdahalenin bir parçası olarak tanımlıyor. Daha kapsamlı strateji ise aşılanan köpeklerin hayatta ve koruma altında kalmasını sağlayarak topluluklarda bağışıklığı olan hayvanlardan oluşan bir koruma tabakası oluşturuyor.
Araştırmalar köpek yoğunluğuna değil, aşılama oranına işaret ediyor
Sunny E. Townsend ve çalışma arkadaşlarının yaptığı 2013 tarihli Bali modelleme çalışması, adadaki köpek nüfusunun yoğunluğunun hastalığın ortadan kaldırılmasını özellikle zorlaştırıp zorlaştırmadığını inceledi. Araştırmacılar, kentsel alanlarda kilometrekare başına 250’yi aşan yoğunluklarla Bali’deki köpek nüfusunu 400 bin olarak tahmin etti.
Kuduzun temel üreme sayısını (R0) yaklaşık 1,2 olarak hesapladılar; yüzde 95’lik aralık 1,0 ile 1,3 arasındaydı. R0, bağışıklığın bulunmadığı bir toplulukta enfekte bir hayvanın ortalama kaç yeni enfeksiyona yol açtığını ifade ediyor. Değerin birin üzerinde olması salgının büyümesine imkân tanıyor; aşılama ise fiilî bulaşma oranını birin altına indirmeyi hedefliyor.
Bali için hesaplanan değer, köpek yoğunluğu adadakinin onda biri kadar olan popülasyonlara ilişkin tahminlerle benzerdi. Araştırmacılar, köpek yoğunluğunda ulaşılabilir düzeyde bir azalma sağlamanın kuduzu ortadan kaldırmayacağı sonucuna vardı. Belirleyici olan, adanın genelinde köpeklerin büyük bölümüne ulaşan ve tekrarlanan aşılamaydı.
Simülasyonlar, tek bir büyük kampanyanın neden yeterli olmadığını gösterdi. Yüzde 80 kapsama oranına ulaşan iki kampanya veya yüzde 60’a ulaşan üç kampanya, model denemelerinin yüzde 90’ından fazlasında hastalığın ortadan kalkmasını sağladı. Yüzde 80’e ulaşan tek bir kampanya ise denemelerin yaklaşık yüzde 60’ında başarılı oldu.
Küçük boşluklar da önemliydi. Köpek nüfusunun yüzde 0,5’inden azını barındıran bölgelerin aşısız kalması bile hastalığın ortadan kaldırılmasını tehlikeye atabiliyordu. Bu nedenle il genelinde yüksek bir ortalama, bulaşmanın sürmesine yetecek kadar savunmasız köpeğin kaldığı köyleri gizleyebilir.
Sahiplerinin kliniğe götüremediği köpeklere ulaşmak
Bali, yakalanması güç hayvanları aşılamanın yollarını zaten göstermiş durumda. FAO’nun Sınır Aşan Hayvan Hastalıkları Acil Durum Merkezi, Bali Hayvan Refahı Derneğinin geliştirdiği yöntemleri kullanan ev ziyaretlerine ve gezici aşılama ekiplerine destek verdi.
A-Teams adı verilen, ağlarla donatılmış eğitimli ekipler sabit aşılama noktalarının ulaşamadığı köpeklere erişti. 2013 tarihli çalışmada, pilot uygulama kapsamında köpeklerin yüzde 80’inden fazlasının aşılanabildiği ve altı kişilik bir ekibin günde yaklaşık 100 köpeği aşıladığı belirtildi.
FAO’ya göre, üç yıl koruma sağlayan bir aşıyla birlikte bu yöntemlerin kullanılması, bulaşmayı salgının sürmesi için gereken seviyenin altına indirmeye yardımcı oldu. İnsan vakaları 2013’e gelindiğinde salgının zirvesindeki düzeyin çok küçük bir kısmına gerilemişti.
Bu korumayı sürdürmek için çalışmaların tekrarlanması gerekiyor. Köpek nüfusuna yavrular katılıyor, köpekler topluluklar arasında hareket ediyor ve bağışıklık zamanla azalıyor. Bu nedenle araştırmalar, yalnızca uygulanan doz sayısına bel bağlamak yerine kapsama oranını yerel düzeyde ölçmeye ve aşıya ulaşılamayan bölgelere yeniden gitmeye önem veriyor.
Ücretsiz aşılama, kısırlaştırma ve yürürlükteki kurallar
Bali’nin tarım yetkilileri, 2025 aşılama kampanyasının açılışını 6 Mayıs’ta Nusa Dua’daki ITDC ofisinin karşısında bulunan küçük sahada yapmayı planladı. Program kapsamında ITDC Nusa Dua çevresinde ve komşu Bualu, Peminge ve Kampial topluluklarında aşılama ve kısırlaştırma çalışmaları yer aldı.
Hayvanlara kuduz aşısı, kitlesel kampanyalarda ve her gün devlet dairelerinin çalışma saatleri içinde ücretsiz sunuldu. Nusa Dua’daki etkinlikleri Grand Hyatt Bali; yerel yetkililer, ITDC, Endonezya Veteriner Hekimler Birliğinin Bali şubesi, BAWA ve Seva Bhuana ile birlikte başlattı.
15/2009 sayılı İl Yönetmeliği kuduzla mücadeleyi düzenliyor. 5/2023 sayılı İl Yönetmeliği’nin 28. maddesi de evcil hayvanların veya çiftlik hayvanlarının gözetimsiz biçimde kamusal alanlara götürülmesini, hayvanların terk edilmesini veya kötü muameleye uğramasını ve köpek eti ticaretini yasaklıyor. Dolayısıyla yetkililerin, mücadeleyi zorlaştıran çeşitli uygulamaları ele alan kuralları zaten mevcut.
Kısırlaştırma, özellikle başıboş köpekler arasında nüfus artışını yavaşlatmayı amaçlıyor. Udayana Üniversitesi veteriner cerrahisi profesörü I Gusti Ngurah Sudisma ve çalışma arkadaşlarının 6 Kasım 2026’da düzenlenen bir seminerde sunduğu araştırma, Badung’daki Abiansemal ilçesine bağlı Sedang köyünde topluluk düzeyinde aşılama ve kısırlaştırma uygulamalarını ele aldı. Araştırmacılar, nüfus yönetiminin sürdürülmesi ve aşılamanın düzenli olarak izlenmesi çağrısında bulundu.
Bu iki önlem farklı amaçlara hizmet ediyor: Kısırlaştırma doğumları azaltırken aşılama hayvanları kuduzdan koruyor. Sürdürülebilir programların, nüfus yönetiminin enfeksiyon kontrolünün önüne geçmesine izin vermeden her iki görevi de birlikte yürütmesi gerekiyor.
İnsanlara yönelik tedaviyi hayvanlara yönelik önlemlerle birleştirmek
Dünya Sağlık Örgütünün (DSÖ) koordinasyon güncellemesine göre Bali, 2023’e kadar 103 kuduz merkezini faaliyete geçirmiş, insanlara yönelik kuduz aşısı ve serum stoklamıştı. Aşı, vücudun bağışıklık geliştirmesine yardımcı oluyor; kuduz serumu ise gerektiğinde maruziyetlerde kullanılmak üzere antikor sağlıyor.
O yıl düzenlenen bir il çalıştayında sağlık, tarım, afet yönetimi ve diğer kurumlar 50 katılımcıyla bir araya geldi. Dönemin Endonezya Bulaşıcı Hastalıkların Kontrolü Direktörü Dr. Imran Pambudi, güvenilir köpek nüfusu tahminlerini, hayvan aşılarını, faaliyet bütçelerini, insan aşısı ve serum stoklarını, barınakları ve kuduz merkezlerini öncelikler arasında sıraladı.
Ortaya çıkan plan; koordinasyon, acil durum finansmanı, kamuoyuna bilgilendirme, hayvanların aşılanması, yerel kuralların uygulanması, gözetim ve vaka yönetimine odaklandı. Bunlar uygulamaya dönük gereklilikler: Ekiplerin köpeklere ulaşmak için ulaşım araçlarına ve eğitimli personele, kliniklerin ise ısırılan bir kişi başvurduğunda hazır malzemelere ihtiyacı var.
Bütünleşik Isırık Vakası Yönetimi (IBCM) iki hizmeti birbirine bağlıyor. Bir kişinin ısırıldığına ilişkin bildirim, kişiye tıbbi bakımın yanı sıra hayvan hakkında veterinerlik incelemesini de başlatıyor. FAO, kuduzlu köpeklere ötenazi uygulanmasını ve ısırık mağdurlarının aşılanmasını içeren hızlı müdahaleleri anlatıyor.
DSÖ ayrıca, Bali’nin de aralarında bulunduğu yüksek riskli illere insan aşısı ve serumu temini için Avustralya’nın desteğini ve maruziyet sonrası tedavide kullanılan deri içi aşılama yöntemine verilen desteği bildirdi.
2030 hedefi için gerekenler
Bali’nin turistik ilçeleri, adadaki yerleşim topluluklarıyla aynı hayvan sağlığı sorununu paylaşıyor. Temmuz 2025’teki kuduz riski yüksek bölgeler arasında Güney Kuta, Nusa Dua, Jimbaran ve daha geniş Canggu bölgesinin bazı kısımları yer aldı. Yerel protokollere göre, doğrulanmış tek bir hayvan vakasının görülmesinin ardından bir köy bu şekilde sınıflandırılabiliyor; bu da aşılama, gözetim ve hayvan hareketlerine kısıtlama gibi önlemleri başlatıyor.
Küresel Sıfır 2030 programı, köpeklerden bulaşan kuduz nedeniyle insan ölümlerini 2030’a kadar sona erdirmeyi hedefliyor. Bali de kuduzdan ari statüsünü yeniden kazanmak istiyor. İnsan ölümlerini önlemek, maruziyet sonrası hızlı tedavi gerektiriyor; hayvanlar arasındaki bulaşmayı sona erdirmek ise köpek nüfusunda korumanın sürekli kılınmasına bağlı.
Bali’deki bulgular, kalan çalışmalar için somut öncelikleri ortaya koyuyor: Başıboş köpeklere ulaşmak, aşılama kampanyalarını tekrarlamak, kapsama oranını köy köy denetlemek, ısırık vakalarına hızla müdahale etmek ve insanlara yönelik tedaviyi erişilebilir tutmak. Enfekte bir köpeğin başka bir yere taşınması, virüsü ekiplerin çalıştığı bölgenin dışına taşıyabileceği için hayvan hareketlerinin denetlenmesi de önem taşıyor.
Endonezya bu mücadeleyi Bali’nin ötesinde de sürdürüyor. DSÖ’ye göre kuduz, ülkenin 38 ilinden 26’sında endemik. Bali’nin deneyimi, korumanın kesintiye uğramasına karşı uyarıda bulunurken gezici aşılama ekiplerinin, koordineli hizmetlerin ve sürdürülebilir finansmanın bulaşmayı azaltabileceğini de gösteriyor.
Öne Çıkanlar
- Bali’de 2025’te hayvan ısırıklarından kaynaklanan 69.412 vaka ve insanlarda kuduz kaynaklı 16 ölüm kaydedildi.
- Sağlık Bakanlığı, ısırık vakalarının 50.384’ünde, yani toplamın yüzde 72,59’unda insanlara kuduz aşısı yapıldığını kaydetti.
- FAO’ya göre, salgının ilk dönemindeki köpek itlafı kuduzun kontrolüne pek katkı sağlamadı ve hastalığın daha geniş alanlara yayılmasına yol açtı.
- Araştırmalar, hastalığı ortadan kaldırmanın başlıca yolu olarak, yakalanması güç başıboş köpekler de dahil olmak üzere adanın genelinde tekrarlanan aşılamayı gösteriyor.
- Bali’de hayvanlara ücretsiz aşı uygulanıyor; hayvanları terk etmeyi ve evcil hayvanları gözetimsiz biçimde kamusal alanlara götürmeyi yasaklayan düzenlemeler bulunuyor.
- 2030 hedefi, hem insan ölümlerinin önlenmesini hem de köpekler arasındaki enfeksiyonun sürekli kontrol altında tutulmasını gerektiriyor.






