Reddedilen iki öneri ASEAN'ın barış çerçevesini zorluyor
Malezya Dışişleri Bakanı Datuk Seri Mohamad Hasan, Myanmar'ın ASEAN özel temsilcisi ve düzenli ilerleme raporlarına ilişkin önerileri reddettiğini 14 Kasım 2026'da Manila'da söyledi. Bu tutum, bölgesel bloğu barış çabalarını ilerletmek için tasarlanan iki araç konusunda uzlaşma sağlayamadan bıraktı.
İçindekiler
- Reddedilen iki öneri ASEAN'ın barış çerçevesini zorluyor
- Myanmar özel temsilcilik görevinin kaldırılmasını neden istiyor?
- Beş taahhüt neleri gerektiriyor?
- İlerleme raporları için mevcut bir yetki var
- Beş yıllık karar süreci Manila'ya uzanıyor
- Tayland, bakanlar toplantılarına dönüş istiyor
- Malezya temas ve baskı arasında denge kuruyor
- Daha uzun süreli bir atama arabuluculuğu sürdürebilir mi?
- Kararlar siviller için ne anlama geliyor?
- Öne Çıkanlar
Anlaşmazlık, ASEAN liderlerinin 15-17 Kasım'da Manila'da Myanmar'ın zirvelerden ve dışişleri bakanları toplantılarından dışlanmasını gözden geçirmek üzere bir araya gelmesinden önce yaşandı. Myanmar, seçimlerin özel temsilciye duyulan ihtiyacı ortadan kaldırdığını savunuyor. Malezya ise bu görevin, askeri darbenin ardından Nisan 2021'de ASEAN tarafından kabul edilen Beş Maddelik Uzlaşı'nın parçası olduğunu belirtiyor.
Uyuşmazlık, bir diplomat atanıp atanmamasının ötesine geçiyor. ASEAN liderleri, Ekim 2024 ve Ekim 2025'te kabul edilen kararlarda dışişleri bakanlarına ilerlemeyi izleme ve raporlama talimatı vermişti. 2025 tarihli karar ayrıca, sürekliliği korumak için üst düzey yetkililerden daha uzun süre görev yapacak bir özel temsilci seçeneğini değerlendirmelerini istemişti.
ASEAN'ın Myanmar özel temsilcisi olarak görev yapan Filipinler Dışişleri Bakanı Maria Theresa Lazaro, çerçevenin gözden geçirilmesine yönelik müzakerelerin sürdüğünü 14 Kasım'da söyledi. Basın toplantısında bloğun tutumunu şöyle anlattı:
Açık konuşayım: Myanmar'a yönelik yaklaşımda bir yumuşama yok. Beş Maddelik Uzlaşı hâlâ geçerli.
ASEAN şimdi birbiriyle bağlantılı kararlarla karşı karşıya: arabuluculuğun nasıl sürdürüleceği, sonuçların nasıl ölçüleceği ve Myanmar'ın siyasi liderliğinin bölgesel toplantılara dönüp dönmemesi. Tayland, Myanmar dışişleri bakanının toplantılara katılmasına izin verilmesini destekliyor. Lazaro, bu önerinin hâlâ görüşüldüğünü ve henüz karar alınmadığını söyledi.
Myanmar özel temsilcilik görevinin kaldırılmasını neden istiyor?
Mohamad, Myanmar'ın seçimler yaptığı gerekçesiyle özel temsilci atanmasının sürdürülmesine itiraz ettiğini söyledi. İtirazı Malezya medyasına şöyle anlattı:
Myanmar bunu reddetti, hatta seçim yaptıkları için artık özel temsilciye ihtiyaç olmadığını söyledi. 'Artık neden özel temsilciye ihtiyaç olsun ki?' dediler.
Oylama Aralık 2025 ve Ocak 2026'da yapıldı. Ordunun desteklediği Birlik Dayanışma ve Kalkınma Partisi, güçlü bir muhalefetin bulunmadığı seçimlerde ezici çoğunlukla kazandı. Malezya, özel temsilci düzenlemesinin değiştirilmesi için ASEAN hükümet başkanlarının karar alması gerektiğini savunuyor.
ASEAN'ın mevcut politikası, Myanmar'ın savunduğundan farklı bir sıralama öngörüyor. Liderler, Kuala Lumpur'da 26 Ekim'de kabul ettikleri Ekim 2025 tarihli kararda, şiddetin sona ermesi ve kapsayıcı siyasi diyaloğun seçimlerden önce gelmesi gerektiğini belirtti. Ayrıca seçimlerin özgür, adil, barışçıl, şeffaf, kapsayıcı ve güvenilir biçimde yapılması çağrısında bulundu.
Dolayısıyla mevcut anlaşmazlık, ASEAN'ın yaklaşımını değiştirmeden önce nelerin değişmesi gerektiğiyle ilgili. Myanmar tamamlanmış seçimlere işaret ediyor. Malezya ise şiddet, diyalog ve arabuluculuğa ilişkin taahhütlerin bölgesel çerçevenin parçası olmaya devam ettiğini vurguluyor.
Beş taahhüt neleri gerektiriyor?
ASEAN, şiddetin sona ermesini siyasi görüşmeler ve insani yardımla ilişkilendirmek amacıyla Beş Maddelik Uzlaşı'yı kabul etti. Beş taahhüt şöyle:
- Tüm tarafların itidal göstermesiyle şiddetin derhâl sona erdirilmesi.
- Barışçıl bir çözüm aramak için ilgili tüm taraflar arasında yapıcı diyalog kurulması.
- Diyaloğa arabuluculuk ederek yardımcı olması için ASEAN dönem başkanının özel temsilci ataması; ASEAN Genel Sekreteri'nin de bu çalışmaya destek vermesi.
- Afet yönetimi alanındaki İnsani Yardım Koordinasyon Merkezi, bilinen adıyla AHA Centre aracılığıyla insani yardım sağlanması.
- Özel temsilci ve heyetinin Myanmar'ı ziyaret ederek ilgili tüm taraflarla görüşmesi.
Bu nedenle özel temsilcinin görevi, Myanmar makamlarıyla görüşmelerin ötesine uzanıyor. Çerçeve, barış çabalarına siyasi muhaliflerin ve silahlı grupların da katılmasını sağlayacak biçimde çatışmanın farklı taraflarıyla temas kurulmasını gerektiriyor.
2025 değerlendirmesinin 19. kararı, özel temsilciden kapsayıcı ulusal diyaloğa zemin hazırlamak ve güven oluşturmak için ilgili paydaşlarla temasını sürdürmesini istiyor. 22. karar ise üst düzey yetkililerden özel temsilcinin daha uzun süre görev yapması seçeneğini değerlendirmelerini talep ediyor. Myanmar bu görevin tümüyle sürdürülüp sürdürülmemesi gerektiğine itiraz etmeden önce ASEAN, bu çalışmanın nasıl sürdürülebileceğini ele alıyordu.
İlerleme raporları için mevcut bir yetki var
Mohamad, Myanmar'ın ilerleme raporlarına ilişkin öneriyi de reddettiğini, ülkedeki gelişmelerin incelenmesini iç mesele olarak nitelendirdiğini söyledi. İki öneri, hükümetlerin resmî bir metin üzerinde uzlaşmasından önce fikirleri değerlendirmek için kullanılan gayriresmî diplomatik belgeler olan resmî olmayan taslaklar üzerinden görüşüldü.
Malezya, uygulamanın açık hedefler ve ölçülebilir ilerleme temelinde değerlendirilmesini istiyor. ASEAN'ın üst düzey yetkilileri, mayıs ayında Cebu'da düzenlenen 48. ASEAN Zirvesi'nin verdiği yetki doğrultusunda iki belgeyi görüşüyor. Liderler, özel temsilcinin bakanlar ve zirve toplantılarında incelenmek üzere sunabileceği raporlar hazırlanmasını istiyor.
Raporlama, liderlerin art arda kabul ettiği iki kararda zaten yer alıyor. Viyentiyan'da 9 Ekim'de kabul edilen Ekim 2024 tarihli karar, dışişleri bakanlarına ilerlemeyi izleme ve ASEAN Zirvesi'ne raporlama yetkisi veriyor. 2025 değerlendirmesinin 28. kararı da bir sonraki zirve için bu sorumluluğu yineliyor.
Önerilen değerlendirme yöntemleri, raporlamaya daha somut bir amaç kazandırabilir: diplomasinin gözlemlenebilir değişiklikler sağlayıp sağlamadığını ortaya koymak. Singapur Dışişleri Bakanı Vivian Balakrishnan, sivillerin korunmasını, Aung San Suu Kyi dâhil siyasi tutukluların serbest bırakılmasını ve siyasi aidiyet gözetmeksizin insani yardıma erişimi ilerlemenin görülebileceği alanlar olarak sıraladı.
Bu göstergeler somut sonuçlarla ilgili. Sivillerin daha az şiddete maruz kalıp kalmadığını, tutukluların serbest bırakılıp bırakılmadığını ve yardımın siyasi ve bölgesel ayrımların ötesindeki topluluklara ulaşıp ulaşmadığını sorgulayacaklar. Kesin hedefler ve raporlama düzenlemeleri üzerindeki müzakereler sürüyor.
Beş yıllık karar süreci Manila'ya uzanıyor
ASEAN'ın tartışmaları tek bir müzakere yerine tekrarlanan değerlendirmelerle şekillendi. Başlıca dönüm noktaları, bloğun barış çerçevesini kabul etmekten süreklilik ve ölçüm konularını ele almaya nasıl ilerlediğini gösteriyor:
- Nisan 2021: Myanmar'daki askeri darbenin ardından ASEAN liderleri Beş Maddelik Uzlaşı üzerinde anlaştı.
- 9 Ekim 2024: Viyentiyan'daki liderler çerçeveyi korudu, özel temsilcinin temaslarını sürdürmesini ve ilerlemenin raporlanmasını kararlaştırdı.
- 26 Ekim 2025: Kuala Lumpur'daki liderler bu görevleri yeniden teyit etti ve özel temsilcinin daha uzun süre görev yapması seçeneğinin görüşülmesini istedi.
- Aralık 2025 ve Ocak 2026: Myanmar seçim yaptı; ülke makamları daha sonra özel temsilcinin rolüne itiraz ederken bu seçimlere atıfta bulundu.
- Mayıs 2026: Cebu'daki 48. ASEAN Zirvesi'nde liderler Myanmar'la daha sık temas kurulmasını destekledi.
- 14 Kasım 2026: Mohamad Myanmar'ın itirazlarını aktarırken Lazaro, değerlendirmenin müzakere aşamasında olduğunu söyledi.
- 15-17 Kasım 2026: Liderlerin Manila'da bir araya gelerek Myanmar'ın katılımına yönelik kısıtlamaları değerlendirmesi planlanıyor.
Filipinler Sözcüsü Dominic Xavier Imperial, liderlerin Beş Maddelik Uzlaşı'nın uygulanmasını değerlendiren ve müzakereyle hazırlanacak bir belge yayımlayacağını söyledi. Belgenin, üyelerin ortaklaşa destekleyebileceği bir yaklaşımı korurken temas konusundaki farklı tercihleri de ele alması gerekecek.
Tayland, bakanlar toplantılarına dönüş istiyor
Tayland Dışişleri Bakanı Sihasak Phuangketkeow, Myanmar dışişleri bakanının ASEAN toplantılarına katılmasını istiyor. Myanmar ziyaretinin ardından doğrudan temasın, bloğun kaygılarını karar alıcılara iletmesine yardımcı olacağını söyledi.
Sihasak, yeterli ilerleme sağlanması hâlinde en geç Tayland'ın 2028'deki ASEAN dönem başkanlığı sırasında karar alınmasını umuyor. Tayland'ın ilgi alanları arasında sınırındaki çatışmalar, mülteciler, göçmen işçiler, ticaret ve enerji işbirliği bulunuyor.
Laos, Tayland, Vietnam, Kamboçya ve Malezya bu yıl Myanmar lideri Min Aung Hlaing'i resmî ziyaretlerde ağırladı. Bu beş ülke, ASEAN'ın 11 üyesinden beşini oluşturuyor. Bu durum, ortak kısıtlamalar yürürlükteyken doğrudan temasın ne kadar yaygınlaştığını gösteriyor.
Myanmar, bölgesel konumunu yeniden kazanmak için kendi girişimini de başlattı. Myanmar ASEAN İşleri Komitesi ilk toplantısını 13 Ekim'de yaptı. Komitenin görevi, ülkenin blok içindeki ilk rolünü ve haklarını yeniden kazanmak.
ASEAN'ın 2025 tarihli kararı, barış çerçevesinde anlamlı ilerleme kaydedilene kadar zirvelerde ve dışişleri bakanları toplantılarında siyasi olmayan yetkililerin Myanmar'ı temsil etmesini öngörüyor. Bu düzenlemenin değiştirilmesi için ortak uzlaşma gerekiyor. Manila'daki görüşmelerde Tayland'ın katılımı genişletme önerisi, mevcut koşullarla birlikte liderlerin önüne gelecek.
Malezya temas ve baskı arasında denge kuruyor
Malezya, daha yakın temasın ardındaki pratik gereklilikleri ortaya koyuyor. Başbakan Enver İbrahim ekim ayında Myanmar'ın yeniden bütünleşmesi için çalışacağını taahhüt ederken hükümeti, Myanmar vatandaşlarının geri dönüşü konusunda işbirliği aradı.
Enver, Min Aung Hlaing'in ekim ayındaki ziyareti sırasında Malezya'nın o yıl 10.493 Myanmar vatandaşını ülkelerine geri gönderdiğini söyledi. Görüşmelerde, göçmenlik merkezlerinde tutulan 5.000 kişinin geri gönderilmesi planı da ele alındı. İnsan hakları örgütleri, geri gönderilen kişilerin zulüm, zorla askere alınma veya başka ihlallerle karşılaşabileceği uyarısında bulundu.
Buna rağmen Mohamad, Beş Maddelik Uzlaşı'nın ASEAN'ın başlıca referansı olarak kalması gerektiğini savunuyor. Bloğun uzlaşıyla işlediğini, yani üyelerin ortak bir tutuma varması gerektiğini söyledi ve ASEAN Şartı'nın getirdiği kısıtlamaları kabul etti. Ayrıca Myanmar'ı birlikten ayrılmaya itme konusundaki Malezya kaygısını şöyle dile getirdi:
Myanmar'a, sonunda ASEAN'dan ayrılmasına yol açacak kadar baskı yapmak istemiyoruz. Bunu istemiyoruz. ASEAN'ın bütünlüğünü korumasını istiyoruz.
Mohamad, daha sık temas kurulmasının Myanmar'ın daha fazla yalnızlaşmasını önlemeyi amaçladığını söyledi. Temasların, askeri makamların yanı sıra Myanmar'daki iç çatışmalara dâhil olan yaklaşık 40 grubu da kapsadığını belirtti. Bazı üyeler, ASEAN çerçevesinin Myanmar'ın kendi beş maddelik yol haritasıyla nasıl uyumlu hâle getirilebileceğinin incelenmesini de önerdi.
Mohamad, sivillere yönelik çatışmaların sürmesinin Myanmar'ın önerilerini kabul etmenin önündeki başlıca engel olduğunu söyledi. Ateşkes, muhalif taraflarla temas ve kapsayıcı seçim çağrısında bulundu.
Daha uzun süreli bir atama arabuluculuğu sürdürebilir mi?
Lazaro, özel temsilcilerin her yıl değişmesinin bir zayıflığını kabul etti: Her yeni ASEAN dönem başkanı, ilişkileri ve çatışmaya ilişkin bilgisini yeniden oluşturmak zorunda kalıyor. Daha uzun süreli bir atama, ardışık dönem başkanlıkları boyunca temasları koruyarak arabuluculuğun her yılki görev devrine bağımlılığını azaltabilir.
ASEAN dışişleri bakanları hem daha uzun süre görev yapacak bir özel temsilciyi hem de uygulamanın değerlendirilmesine yönelik bir mekanizmayı görüştü. Bu iki öneri farklı sorunlara çözüm arıyor. Süreklilik diplomatik çalışmaların devamını kolaylaştırırken ölçütler, üyelerin sonuçları değerlendirmek için ortak standartlar kullanmasını sağlayacak.
Tayland'ın kasım ayındaki eylem çağrısı ayrıca kalıcı bir kriz koordinasyon ekibi kurulmasını ve bölgesel liderliğin güçlendirilmesini önerdi. Sihasak, çerçeveye her yıl yeniden destek vermenin, özel temsilciye yönelik somut bir yol haritasıyla desteklenmesi gerektiğini savundu.
Lazaro'nun ekim ayındaki insani yardım ziyareti, diplomasinin karşılaştığı erişim sorunlarını ortaya koydu. Ekim ayında Myanmar'a yapacağı ziyaretin hazırlıklarının ardından görüşmeler gerçekleştiren ve yardım ulaştıran Lazaro, Suu Kyi ile görüşemedi. Eski sivil lider nisanda ev hapsine alınmıştı; Ağustos'ta Kızılhaç'tan bir yetkili onunla görüştü. Yabancı liderler ve özel temsilciler ise erişim sağlamaya çalışmayı sürdürüyor.
Singapur Uluslararası İlişkiler Enstitüsü Başkanı Simon Tay, Suu Kyi'ye düzenli erişim, şiddetin azaltılması ve insani yardım gibi geçici hedefleri destekliyor. ASEAN'ın izlemesi gereken sırayı şöyle açıkladı:
Siyasi kabul, ilerlemenin ardından gelmeli; öncesinde değil.
Kararlar siviller için ne anlama geliyor?
Myanmar'daki siviller, tartışılan taahhütlerin sonuç vermesine ihtiyaç duyuyor: daha az saldırı, yardıma erişim ve yalnızca makamların kendi yapıları içindekileri değil, toplumun farklı kesimlerini de kapsayan siyasi görüşmeler. İç savaş sürerken milyonlarca kişi yerinden edilmiş durumda.
ASEAN'ın 2025 tarihli kararı, çatışma nedeniyle yerinden edilen kişilere insani yardımın doğrudan ve ayrım gözetmeksizin ulaştırılması çağrısında bulunuyor. Yardımın gerektiğinde sınır ötesi yollar da dâhil olmak üzere AHA Centre ve diğer mekanizmalar aracılığıyla ulaştırılmasını destekliyor. Kararda 28 Mart 2025'teki depremin ardından ortaya çıkan toparlanma ihtiyaçları da kabul ediliyor.
2024 ve 2025 değerlendirmeleri, Myanmar'daki krizi insan kaçakçılığı, uyuşturucu kaçakçılığı ve çevrim içi dolandırıcılık gibi bölgesel sorunlarla da ilişkilendiriyor. Dolayısıyla sınır komşusu ülkeler ve göçmenlere ev sahipliği yapan ülkeler de Myanmar'da yaşayanların yanı sıra bu sorunların sonuçlarıyla karşı karşıya.
Manila'daki acil görev; değerlendirme, özel temsilci ve katılım kısıtlamaları konusunda ortak bir tutum belirlemek. Singapur 2027'de ASEAN dönem başkanlığını devralacak ve alınan kararları bir sonraki yıla taşıma sorumluluğunu üstlenecek. Temel sınama, bölgesel temasların liderlerin tekrar tekrar talep ettiği sivil korumasını, yardıma erişimi ve kapsayıcı diyaloğu sağlayıp sağlayamayacağı olacak.
Öne Çıkanlar
- Malezya dışişleri bakanına göre Myanmar, ASEAN özel temsilcisi ve ilerleme raporlarına ilişkin önerileri reddetti.
- ASEAN'ın 2024 ve 2025 tarihli kararları, barış çerçevesinin izlenmesini ve bu konuda raporlama yapılmasını zaten öngörüyor.
- Myanmar özel temsilcinin rolüne itiraz ederken tamamlanmış seçimleri gerekçe gösteriyor; ASEAN'ın 2025 tarihli kararı ise seçimlerden önce barış ve kapsayıcı diyalog çağrısı yapmıştı.
- Tayland, Myanmar dışişleri bakanının ASEAN toplantılarına katılmasını istiyor; öneri hâlâ görüşülüyor.
- Liderler uygulamayı ve Myanmar'ın katılımına yönelik kısıtlamaları değerlendirmek üzere 15-17 Kasım 2026'da Manila'da toplanıyor.
- Daha uzun süreli özel temsilci görevi ve ölçülebilir ilerleme önerileri, sürekliliği ve hesap verebilirliği artırmayı amaçlıyor.






