Ücretini ödedi, sonra kapı yüzüne kapandı
37 yaşındaki Farida, Herat'ın Bakrabad bölgesindeki bir klinik kendisini kabul etmeyi bırakmadan önce diş tedavisinin ücretini çoktan ödemişti. Birkaç hasarlı dişinin çekilip yerine yenilerinin yapılması gerekiyordu. İmplantların takılmasının planlandığı Temmuz 2026'daki üçüncü randevusunda klinik çalışanları onu eve gönderdi. İki gün sonra, Taliban'ın ahlak polisi yetkililerinin erkek diş hekimlerinin kadınları tedavi etmesini yasakladığını söylediler.
İçindekiler
- Ücretini ödedi, sonra kapı yüzüne kapandı
- Sözlü talimat tedavi odasına kadar ulaşıyor
- Acil tedavi de kısıtlamalarla karşı karşıya
- Vasinin bulunması da yetmeyebiliyor
- Eğitim yasağı seçenekleri daraltıyor
- Kısıtlamalar nasıl birikti?
- Nangarhar'daki kadınlar sağlık çalışanı açığını anlatıyor
- BM, anne ve bebeklerin risk altında olduğu uyarısı yaptı
- İsimler siliniyor, kliniklerde gözetim yapılıyor
- Öne Çıkanlar
Üç ay sonra tedavisi hâlâ tamamlanmamıştı. Farida, o yılın başlarında ailesiyle birlikte İran'dan dönmüştü ve tedavi masraflarını karşılamakta zorlanıyordu. Şiddetli ağrısı, maliyetine rağmen sonunda yardım aramasına neden olmuştu. Tedavinin yarıda kalması, düzgün yemek yiyip içmesini engelledi.
Onun yaşadıkları, Afganistan genelindeki hastaların ve doktorların anlattığı kısıtlamaları yansıtıyor: Erkek sağlık çalışanlarına kadınları muayene etmemeleri yönünde talimatlar verilirken kadınların sağlık çalışanı olarak eğitim alma ve çalışma olanakları giderek daralıyor. Diş kliniklerine hapis cezası uyarıları yapıldı; bazı doktorlar kadın hastaları tedavi ederken Taliban yetkililerinin gelip gelmediğini kontrol etmesi için birini görevlendiriyor.
Erkek diş hekimlerinin kadınları tedavi etmesini yasaklayan ülke çapında bir kısıtlama kamuoyuna duyurulmadı. Kliniklerde uygulandığı bildirilen kurallar bölgeye göre değişiyor; erkek bir akrabanın veya kadın bir yardımcının bulunması şartından tedavinin tamamen durdurulmasına kadar uzanıyor. Hastalar açısından bu, sağlık hizmeti alıp alamayacaklarının belirli bir klinikte uygulanan kurallara bağlı olabileceği anlamına geliyor.
Kandahar'da belgelenen bir olay, bu kuralların nasıl uygulandığını gösteriyor. Afghanistan Justice'ın Eylül 2025 tarihli karar kaydı, kentteki üç ilçedeki diş kliniklerini etkileyen sözlü bir talimatı belgeliyor. Klinikte kadın diş hekimi bulunmadığı için kadınların dışarı çıkarıldığı ve bu tesislerde tedavisiz kaldığı bildirildi.
Sözlü talimat tedavi odasına kadar ulaşıyor
24 Eylül 2025 tarihli Kandahar kaydında, Ahlakı Yayma ve Kötülükleri Önleme Bakanlığı görevlilerinin 2, 4 ve 11. ilçelerdeki erkek diş hekimlerine kadın hastaları tedavi etmeyi bırakmaları talimatını verdiği belirtiliyor. Talimata uymayan diş hekimlerinin hapse atılabileceği yönünde uyarılar da kayda geçirilmiş.
Veritabanı, talimatı yayımlanmış ulusal bir kararnameye değil, yerel tanıklıklara dayanarak belgeliyor. İsmi açıklanmayan bir diş kliniği yöneticisi, görevlilerin sabah mesai sırasında gelip hastaları dışarı çıkardığını anlattı:
Saat sabah 10 civarıydı, Ahlak ve Fazilet görevlileri geldi. Kadın hastaları klinikten çıkardılar ve bundan böyle erkek doktorların kadınların diş sorunlarını tedavi etmesine izin verilmediğini söylediler.
Farida'nın Herat'ta daha sonra yaşadıkları, bakımın farklı bir aşamasında benzer bir kesintiye işaret ediyor. Kliniği onu muayene etmiş, ücretini almış ve tedavi planına başlamıştı. Kısıtlama, plan tamamlanmadan tedaviyi durdurdu; sağlık hizmeti alabileceği bir klinik bulup parasını denkleştiren hasta, ihtiyaç duyduğu tedaviyi yine de alamadı.
Acil tedavi de kısıtlamalarla karşı karşıya
Kuzey Afganistan'daki bir devlet hastanesinde 15 yıldır çalışan cerrah Samim, kısıtlamaların diş hekimliğinin ötesine geçtiğini anlattı. Hastanın durumu kritik olsa bile doktorların kadın hastaları doğrudan muayene etmesinin engellendiğini söyledi.
Samim, Taliban'ın kadınlara eşlik eden koca veya yakın erkek akraba anlamındaki mahrem şartını şöyle açıkladı:
Kadın hastaları doğrudan muayene etmemize izin verilmiyor, çünkü onların mahremi değiliz. İşlemin ne kadar basit olduğunun ya da hastanın durumunun ne kadar kritik olduğunun bir önemi yok.
Başka doktorlar ise erkek vasinin bulunması veya bazı işlemlerin kadın hemşireler tarafından yapılması gibi, tedavinin hangi koşullarda sürdürülebileceğini anlatıyor. Bu düzenlemeler hastaların yalnızca müsait bir doktor bulmasını gerektirmiyor. Kendilerine eşlik edecek bir akraba ve yardımcı olabilecek bir kadın sağlık çalışanı da bulmaları gerekebiliyor.
Muayenenin bekleyemeyeceği durumlarda bunun pratik sonucu özellikle ağır. Hastaya dokunma veya onu muayene etme yasağı, tıbbın temel işlerini doğrudan etkiliyor: ağrının nedenini bulmayı, yaralanmayı değerlendirmeyi ve hangi tedavinin gerektiğine karar vermeyi.
Vasinin bulunması da yetmeyebiliyor
Bir kadın, babasıyla birlikte erkek bir doktorun muayenehanesine gitti ama yine de beklemesi söylendi. Muayenehanede kadın çalışan yoktu. Doktor kadın hastaya dokunamadığı için gerekirse yardımcı olabilmesi amacıyla, başka bir kadın hastanın kendi erkek vasisiyle gelmesi gerektiği söylendi.
Bu deneyim, Taliban'ın iletişim bakanı olarak tanımlanan Hamdullah Nomani'nin Şubat 2026'da yaptığı kamuoyu açıklamasıyla çelişiyor. Nomani, erkek doktorların kadınları tedavi ederken mahrem sayılacağını söylemişti. Buna rağmen hastalar ve sağlık çalışanları, doğrudan muayeneleri engellemeyi sürdüren kısıtlamalar olduğunu anlattı.
Ailelerin beklentileri de başka bir engel oluşturabiliyor. Kunar vilayetinden Rahima, yaşlı bir akrabasının oğlunun diş kliniğinde tedavi olmak için yüzlerce kilometre yol katederek Kandahar'a gittiğini anlattı. Kadının eşi, onu tanıdıkları için Kunar'daki erkek diş hekimlerine gitmesini utanç verici buluyordu.
Farida, Samim, Rahima ve Nargis olarak tanıtılan kadınlar ve sağlık çalışanları gerçek isimlerini kullanmıyor. Anlattıkları, her biri tedaviyi geciktirebilen veya engelleyebilen klinik kurallarının, resmî uygulamaların ve aile kararlarının kesişen baskılarını gözler önüne seriyor.
Eğitim yasağı seçenekleri daraltıyor
Kadın sağlık çalışanı arayan hastalar, eğitim kısıtlamalarının daha da derinleştirebileceği bir personel açığıyla karşı karşıya. Human Rights Watch araştırmacısı Sahar Fetrat, örgütün tıp eğitimi açıklamasında Aralık 2024'te getirilen tıp eğitimi yasağını anlattı. Açıklamaya göre Taliban'ın lideri Hibetullah Ahundzade emri verdi; karar Sağlık Bakanlığındaki bir toplantıda duyuruldu.
Özel tıp eğitimi kurumlarının yöneticileri çağrılarak karar kendilerine bildirildi. Ortaokul ve üniversitelere yönelik kısıtlamaların ardından tıp enstitüleri, kadınların eğitimlerini sürdürebildiği son yollardan biriydi.
Sonuçlar geleceğin doktorlarıyla sınırlı değil. Tıp enstitüleri hemşire, ebe ve diğer sağlık çalışanlarını da yetiştiriyor. Kadınlar bu mesleklere giremediğinde klinikler, ayrılan çalışanların yerini doldurma ve kadın sağlık çalışanlarının zaten az olduğu yerlerde hizmetleri genişletme olanağını kaybediyor.
Doktorlar, hastanelerin kadın personel istihdam etmesinin de yasaklandığını anlatıyor. Çalışan kadın doktorların erkek bir vasi bulundurması şartı var. Kandahar karar kaydında ise kadın sağlık çalışanlarının belirlenmiş bir hicap takmasını ve işe giderken ve dönerken bir mahremin eşlik etmesini öngören daha önceki bir talimattan söz ediliyor.
Kısıtlamalar nasıl birikti?
Sağlık hizmetlerine yönelik kısıtlamalar, eğitim alanındaki art arda gelen yasaklarla birlikte gelişti. Tarihler, kadın sağlık çalışanlarına erişimin okuldan mesleki eğitime ve istihdama kadar birçok aşamada nasıl daraltıldığını gösteriyor.
- Eylül 2021: Taliban, kız çocuklarının altıncı sınıftan sonra ortaokula gitmesini engelledi.
- Aralık 2022: Kadınların yükseköğrenim görmesi yasaklandı.
- Aralık 2024: Yetkililer, tıp kurumlarına kadınları eğitmeyi bırakmaları talimatını verdi. Human Rights Watch duyuruyu 2 Aralık'ta aktardı; BM, talimatın 3 Aralık'ta yürürlüğe girdiğinin bildirildiğini söyledi.
- 24 Eylül 2025: Afghanistan Justice, Kandahar'ın üç ilçesinde erkek diş hekimlerinin kadınları tedavi etmesini kısıtlayan sözlü talimatı belgeleyen kayda bu tarihi verdi.
- Şubat 2026: Nomani, erkek doktorların kadın hastaları tedavi ederken mahrem sayılacağını söyledi.
- Mayıs 2026: Belirtildiğine göre Belh'teki sağlık kuruluşlarına, kadın hastaların isimlerini reçeteler de dahil olmak üzere "Bibi" olarak değiştirmeleri talimatı verildi.
- Temmuz 2026: Farida, Herat'ta diş tedavisine başladı; klinik daha sonra onu kabul etmeyi bıraktı.
Aralık 2024'teki karar, erkek sağlık çalışanlarına getirilen kısıtlamaların kadın personeli daha gerekli hâle getirdiği bir dönemde, eğitime giden yollardan birini kapattı. Hâlihazırda sağlık sektöründe çalışan kadınlar hastalara hizmet sunma konusunda daha fazla sorumluluk üstlenirken, yeni kuşak mesleğe girmek için engellerle karşılaşıyor.
Nangarhar'daki kadınlar sağlık çalışanı açığını anlatıyor
Nangarhar vilayetinin Şinvar ilçesindeki kadınlar, kadın sağlık çalışanı az olduğu için erkek doktorlardan ultrason muayenesi istemek zorunda kaldıklarını anlatıyor. Bazı sağlık kuruluşlarının tabelalarında kadın doktorların isimleri yer alsa da muayeneleri erkek doktorlar yapıyor.
Ultrason, vücudun içinin görüntülerini oluşturmak için ses dalgalarını kullanır. Gebeliğin değerlendirilmesine veya diğer sağlık sorunlarının araştırılmasına yardımcı olabilir. Şinvar'daki kadınlar, erkeklerin yaptığı bazı muayenelerin, özellikle de ultrasonun, kültürel ve kişisel nedenlerle kendileri için zor olduğunu söyledi. Yetkililerden kadın doktorlara ve diğer kadın sağlık çalışanlarına erişimi kolaylaştırmalarını istediler.
Yaşadıkları, Afganistan'ın bazı bölgelerinde erkek sağlık çalışanlarının kadınlara hâlâ hizmet verdiğini, başka yerlerde ise çok daha katı uygulamalar bulunduğunu gösteriyor. Ayrıca tabelada kadın doktor ilan edilmesinin, hastanın aldığı hizmetin de aynı olacağı anlamına gelmediğini ortaya koyuyor.
Gizliliğini korumak ve nitelikli bir sağlık çalışanından hizmet almak isteyen bir kadın için personel açığı derhâl bir sorun yaratıyor. Eğitim kısıtlamaları bu sorunu gelecek yıllara da taşıyor; muayene yapabilecek ve bakım sunabilecek kadınların sayısını artırma olanaklarını azaltıyor.
BM, anne ve bebeklerin risk altında olduğu uyarısı yaptı
BM İnsan Hakları Ofisi, 5 Aralık 2024'te tıp eğitimi yasağını kınadı. Kurumun tıp eğitimi açıklamasında, dünyanın anne ölüm oranı en yüksek ülkelerinden birinde eğitimin durdurulmasının hemşire ve ebelerin gelecekteki varlığını tehdit edeceği uyarısı yapıldı.
BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Sözcüsü Ravina Shamdasani, talimatın kadınlar ve kız çocukları üzerindeki sonuçlarını şöyle anlattı:
Bu karar son derece ayrımcı ve kısa görüşlüdür; kadınların ve kız çocuklarının hayatını pek çok yönden riske atmaktadır.
BM açıklamasına göre, erkek sağlık çalışanlarının bir erkek akraba eşlik etmedikçe kadınları tedavi etmesi yasaktı. Daha sonraki hasta anlatımları, bu şartın daha da kısıtlayıcı hâle geldiği yerler olduğunu gösteriyor. Bazı muayenehanelerde babanın bulunması bile muayenenin yapılmasına yetmiyor.
BM Afganistan Yardım Misyonu da eğitim talimatının sağlık hizmetlerine ve ülkenin kalkınmasına zarar vereceği uyarısında bulundu. BM İnsan Hakları Konseyi tarafından Afganistan'daki insan haklarını izlemek üzere atanan bağımsız uzman Richard Bennett, yasağı "açıklanamaz ve gerekçelendirilemez" olarak niteleyerek geri alınması çağrısı yaptı.
İsimler siliniyor, kliniklerde gözetim yapılıyor
Belirtildiğine göre Belh'te yetkililer, Mayıs 2026'da hastanelere, özel muayenehanelere ve kliniklere kadın hastaları isimleriyle değil "Bibi" diye çağırmaları talimatını verdi. Talimat reçetelere de uzanarak kısıtlamaları tedavi sırasında kullanılan yazılı kayıtlara taşıdı.
Celalabad'da bir diş kliniğinde yardımcı olarak çalışan Nargis başka bir önlemi anlattı: Bazı doktorlar kadınları tedavi ederken Taliban yetkililerinin gelip gelmediğini gözetlemesi için dışarıda birini görevlendiriyor. Onun anlatımı, sıradan bir randevuda bile yaptırım tehdidinin hissedildiğini; hasta tedavi görürken çalışanların kimin gelebileceğini izlediğini gösteriyor.
Kadınlar, kendilerini ve klinik çalışanlarını cezalandırılma riskiyle karşı karşıya bırakabilecek bir tedaviye başvurmak, gerekli niteliklere sahip olmayan kadın sağlık çalışanlarına gitmek ya da ağrı ve hastalıkla yaşamaya devam etmek arasında seçim yapmak zorunda kaldıklarını anlatıyor. Farida'nın yarım kalan diş tedavisi bu seçenekleri somutlaştırıyor: Ücreti ödenmiş, tedavi başlamış, ancak aylar sonra bile yemek yemek hâlâ zor.
Kısıtlamaların toplam etkisi hem bugünkü randevuyu hem de yarının sağlık çalışanı kadrosunu kapsıyor. Erkek sağlık çalışanlarına getirilen yasaklar bugün kadınları kimin tedavi edebileceğini azaltıyor. Eğitim, işe alım ve hareket özgürlüğüne yönelik sınırlamalar ise alternatif hizmet sunabilecek kadın uzmanların sayısını düşürüyor.
Öne Çıkanlar
- Kadınlar ve doktorlar, Afganistan'ın çeşitli vilayetlerinde erkek sağlık çalışanlarının kadın hastaları tedavi etmesine yönelik kısıtlamalar bulunduğunu anlatıyor.
- Eylül 2025 tarihli bir karar kaydı, Kandahar'ın üç ilçesindeki diş kliniklerini etkileyen ve hapis tehdidi içeren sözlü bir talimatı belgeliyor.
- 37 yaşındaki Farida, ücretini önceden ödemesine rağmen Herat'ta diş tedavisini tamamlayamadı.
- Şartlar bölgeye göre değişiyor; bazı hastalar erkek vasileri yanlarında olsa bile muayene olamadıklarını anlatıyor.
- Aralık 2024'te kadınların tıp eğitimi almasının yasaklanması, hemşirelik, ebelik ve diğer sağlık mesleklerine girmenin kalan yollarından birini kapattı.
- Nangarhar'daki kadınlar kadın sağlık çalışanı açığı olduğunu bildirirken BM, tıp eğitimi yasağının kaldırılması çağrısı yaptı.






