22.584 tanı ve ailelere yönelik bir uyarı
Vietnam'da 2024 yılında tahminen 22.584 yeni kolorektal kanser vakası görüldü ve 10.990 kişi bu hastalık nedeniyle hayatını kaybetti. Böylece kolorektal kanser, ülkede en sık görülen üçüncü kanser ve kanser kaynaklı ölümlerin üçüncü önde gelen nedeni oldu. Ülke genelindeki bu yükün yanı sıra Vietnam'da yürütülen genetik araştırmalar daha kişisel bir soruna işaret ediyor: Kalıtsal kanser riski saptanması, hastaların veya yakınlarının her zaman tarama yaptırmasına yol açmıyor.
İçindekiler
- 22.584 tanı ve ailelere yönelik bir uyarı
- Vietnam'ın kanser verileri ne gösteriyor?
- Asya, küresel yükün yarısından fazlasını taşıyor
- 26 yaşında konulan tanı, ailedeki örüntüyü ortaya çıkardı
- Lynch sendromu ve FAP farklı takip planları gerektiriyor
- Vietnam araştırmaları farklı genetik örüntüleri ortaya koyuyor
- Pozitif test sonucu neden taramaya yol açmayabilir?
- Kimler erken taramayı doktoruyla görüşmeli?
- Erken tanı, katılıma bağlı
- Öne Çıkanlar
30 Temmuz 2023'te Familial Cancer dergisinde yayımlanan bir araştırmada, 1.632 genetik test sonucunun 49'unda kalıtsal kolorektal kanser sendromlarıyla ilişkili mutasyonlar bulundu. Saptanan vakaların yüzde 77'sinden fazlası, vücudun hasarlı DNA'yı onarma yetisini zayıflatan kalıtsal bir durum olan Lynch sendromuyla ilişkiliydi. Ancak vakaların yalnızca yüzde 44'ünde ek kanser taraması yapıldı; ailelerin yüzde 48'i genetik test yaptırdı.
Sonuçları, ilk tanı alan kişinin ötesine uzanıyor. Hanoi'deki Bach Mai Hastanesi'nde 26 yaşındaki Hai Phonglu bir erkeği tedavi eden doktorlar, birkaç yakınının da kolon kanserine yakalandığını öğrendikten sonra MLH1 gen mutasyonunu saptadı. Bu tanının ardından hastanın ağabeyine risk değerlendirmesi yaptırması ve gerekli görülürse genetik teste girmesi önerildi.
Kolorektal kanser, sindirim sisteminin son bölümleri olan kolon veya rektumda gelişir. Yaş, beslenme, alkol, sigara ve fiziksel hareketsizlik riski artırırken kalıtsal mutasyonlar, takiplerin onlarca yıl daha erken başlamasını gerektirebilir. Vietnam'ın karşı karşıya olduğu zorluk, özellikle kişiler kendilerini hâlâ sağlıklı hissederken, bu farklı riskleri zamanında kontrollerle buluşturmak.
Vietnam'ın kanser verileri ne gösteriyor?
Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansının Vietnam bilgi notuna göre kolorektal kanser, 2024'te ülkede görülen 177.404 yeni kanser vakasının yüzde 12,7'sini oluşturdu; başka bir deyişle yaklaşık her sekiz tanıdan biri bu kanser türüydü. Tahmini 111.015 kanser ölümünün yüzde 9,9'u da kolorektal kanserden kaynaklandı.
Erkeklerde 12.570, kadınlarda ise 10.014 yeni kolorektal kanser vakası görüldü. Hastalık, erkeklerde tanı konulan kanserler arasında ikinci, kadınlarda ise üçüncü sırada yer aldı. Her iki cinsiyet birlikte ele alındığında yalnızca meme ve akciğer kanseri daha fazla yeni tanıya yol açtı.
Aynı veri setinde, önceki beş yıl içinde kolorektal kanser tanısı almış ve hayatta olan kişi sayısının 56.793 olduğu tahmin ediliyor. Bu, her 100.000 kişide 56,2 vakaya karşılık geliyor. Beş yıllık prevalans adı verilen bu ölçüt, sürekli tedavi, takip ve desteğe ihtiyaç duyabilecek nüfusu tanımlamaya yardımcı oluyor.
GLOBOCAN 2022 ile karşılaştırıldığında kolorektal kanser, Vietnam'da yeni tanılarda dördüncü sıradan üçüncü sıraya, kanser ölümlerinde ise beşinci sıradan üçüncü sıraya yükseldi. 2024 tahminlerinde, ülke nüfusuna uygulanan alt ulusal kanser kayıt sistemlerinin oranları kullanılıyor; ölümler ise görülme sıklığı ve kayıt sistemlerinin sağkalım verilerinden yararlanan modellerle tahmin ediliyor. Bu nedenle ulusal planlama hem söz konusu tahminlere hem de yerel kayıtların güçlendirilmesine bağlı.
Asya, küresel yükün yarısından fazlasını taşıyor
IARC'nin kolorektal kanser bilgi notunda, 2024'te dünya genelinde 2.041.007 yeni vaka ve 917.895 ölüm olduğu tahmin ediliyor. Hastalık, küresel ölçekte yeni tanılarda üçüncü, kanser ölümlerinde ise ikinci sırada yer aldı.
Asya'da 1.064.396 vaka ve 480.168 ölüm görüldü; bu rakamlar dünya genelindeki toplamların sırasıyla yüzde 52,2'sine ve yüzde 52,3'üne karşılık geliyor. Vietnam'daki yük, her iki ölçütün de yarısından fazlasını taşıyan bir bölgenin parçası.
IARC ve Amerikan Kanser Derneğinin yayımladığı küresel kanser tahminleri, 186 ülkede 34 kanser türünü kapsıyor. Kolorektal kanser, dünya genelindeki yeni kanser vakalarının yüzde 9,9'unu oluştururken Vietnam'daki oran yüzde 12,7 oldu. Tanıların toplam içindeki payı bakımından aradaki fark 2,8 yüzde puan.
Küresel analiz, 2024'te tüm kanser türlerinde 20,6 milyon tanı ve 9,8 milyon ölüm olduğunu tahmin ediyor. Yeni tanı sayısının 2050'de 34,4 milyona, yani 2024 toplamının yüzde 67 üzerine çıkacağı öngörülüyor. Bu tablo, önleme ve erken tanının önemini artırıyor.
26 yaşında konulan tanı, ailedeki örüntüyü ortaya çıkardı
N.H.L. olarak tanımlanan Hai Phonglu hasta, uzun süreli karın ağrısı ve yorgunluk şikâyetleri üzerine Bach Mai Hastanesindeki Nükleer Tıp ve Onkoloji Enstitüsüne başvurdu. Kolonoskopide, karnın enine uzanan kolon bölümünde büyük ve ülserleşmiş bir kitle saptandı. Doku incelemesi, bağırsak iç yüzeyindeki salgı bezi hücrelerinden kaynaklanan bir kanser türü olan kolon adenokarsinomunu doğruladı.
Aile öyküsü, doktorların endişesini artıran bir başka etkendi. Hastanın babasına, halasına, kendisinden büyük bir yakınına ve kuzenine de benzer hastalık tanısı konmuştu. Ardından yapılan gen dizilemesinde MLH1 mutasyonu bulundu ve Lynch sendromu tanısı kondu.
Enstitü müdürü Doç. Dr. Pham Cam Phuong, Lynch sendromunun DNA kopyalanırken oluşan hataları onarmaktan sorumlu genleri etkileyen kalıtsal değişikliklerle ilişkili olduğunu açıklıyor. Bu onarım süreci aksadığında hatalar birikebiliyor ve kanser gelişme olasılığı artıyor.
Bu aile için sonraki adım, hastanın tedavisinin ötesine geçti. Doktorlar hastaya ve yakınlarına kalıtsal risk konusunda danışmanlık verdi; buna ağabeyinin risk değerlendirmesinden geçmesi önerisi de dahildi. Ağabeyin genetik test sonucu ve hastanın sonraki tedavi süreci açıklanmadı.
Lynch sendromu ve FAP farklı takip planları gerektiriyor
Lynch sendromu, kolorektal kanser vakalarının yaklaşık yüzde 3'ünü oluşturuyor. MLH1, MSH2, MSH6 ve PMS2 genlerindeki zararlı değişikliklerle veya onarım sistemini bozabilen EPCAM değişiklikleriyle ilişkili. Bu genler normalde hücrelerin DNA'larındaki hataları düzeltmesine yardımcı olur; bir nevi düzeltme sistemi gibi çalışır.
Lynch sendromlu bazı kişilerde yaşam boyu kolorektal kanser riski, etkilenen gene bağlı olarak yüzde 50 ila 80'e ulaşabiliyor; risk, genler ve kişiler arasında önemli ölçüde değişiklik gösteriyor. Kanser çoğunlukla 50 yaşından önce gelişiyor. Sendrom ayrıca rahmin iç yüzeyi olan endometriumun yanı sıra yumurtalık, mide ve idrar yolları kanseri riskini de artırıyor.
Ailesel adenomatöz polipozis (FAP), kolorektal kanser vakalarının yüzde 1'inden azını oluşturuyor ve genellikle APC genindeki mutasyonla ilişkili. Klasik FAP'li kişilerde ergenlik döneminden itibaren yüzlerce, hatta binlerce polip gelişebiliyor. Polipler, bağırsak iç yüzeyinde oluşan ve bazıları kanserleşebilen büyümelerdir.
Müdahale edilmediğinde klasik FAP, çoğu zaman 40 yaşından önce kolorektal kanser gelişmesiyle sonuçlanıyor. Bu nedenle takip, genel nüfusta önerilen rutin taramalardan çok daha erken başlıyor. Lynch sendromu ve FAP'nin ikisi de uzman bakımı gerektiriyor ancak farklı örüntüleri, farklı takip ve tedavi kararlarını zorunlu kılıyor.
Vietnam araştırmaları farklı genetik örüntüleri ortaya koyuyor
Familial Cancer dergisinde yayımlanan 2023 tarihli kalıtsal kanser araştırmasında, incelenen genetik test sonuçlarının yüzde 3'ünde kalıtsal kolorektal kanser sendromlarıyla ilişkili mutasyonlar bulundu. Saptanan vakalarda en sık etkilenen gen PMS2, en az sıklıkla etkilenen gen ise MLH1 oldu.
5 Ocak 2022'de yayımlanan daha önceki bir Vietnamlı katılımcılardan oluşan genetik kohort çalışmasında, 2020 yılında test edilen 1.165 kişi incelendi. Katılımcıların 15'i, yani yüzde 1,3'ü, kalıtsal kolorektal kanser sendromlarıyla ilişkili genlerde zararlı varyantlar taşıyordu. Lynch sendromuyla ilişkili en sık bulgu MSH6 genindeydi; taşıyıcılık sıklığı yüzde 0,4 olarak belirlendi.
Kohort çalışmasında Lynch sendromuyla ilişkili genler için taşıyıcılık sıklığı yüzde 0,8, APC için yüzde 0,3 ve MUTYH için yüzde 0,3 olarak bildirildi. MUTYH sonuçları değerlendirilirken genin bir veya iki kopyasının etkilenip etkilenmediğine dikkat etmek gerekiyor; çünkü MUTYH ilişkili polipozis genellikle her iki kopyadaki zararlı varyantlarla ortaya çıkıyor.
2022 tarihli çalışmanın katılımcıları genetik test programlarından seçilmişti; yüzde 90,9'u kadın, yüzde 34,6'sının ise kendisinde veya ailesinde kanser öyküsü vardı. Yazarlar, örneklemde kalıtsal riskin artmış olduğu düşünülen kişilerin Vietnam nüfusuna kıyasla daha yüksek oranda temsil edildiğini belirtiyor. Bu nedenle, kalıtsal kanserle ilişkili tüm genler için hesaplanan yüzde 3,2'lik taşıyıcılık tahmini bu bağlamda değerlendirilmelidir.
Araştırmalar ve ulusal tahminler birkaç yıl içinde şekillendi:
- Ocak-Aralık 2020: Önceki kohort çalışması, genetik test için 1.165 Vietnamlı katılımcıyı araştırmaya aldı.
- 5 Ocak 2022: Kohort çalışmasının genetik bulguları yayımlandı.
- 30 Temmuz 2023: Familial Cancer araştırması, 1.632 test sonucunda kalıtsal kolorektal kanser sendromu bulunan 49 vaka bildirdi.
- 2024: En güncel ulusal ve küresel kanser yükü tahminlerinin referans yılı.
- 8 Temmuz 2026: 2024 tahminlerini inceleyen küresel analiz çevrim içi yayımlandı.
Pozitif test sonucu neden taramaya yol açmayabilir?
2023 tarihli araştırmada, yakınların genetik test yaptırmasının önündeki en sık bildirilen engel psikolojik kaygılardı. Bu nedenler arasında korku, ilgisizlik ve testin gereksiz olduğuna inanma yer alıyordu. Araştırmacılar, test öncesinde ve sonrasında daha iyi danışmanlık verilmesi, takibin artırılması ve yakınlarla doğrudan iletişim konusunda politika değişiklikleri yapılması çağrısında bulundu.
Kademeli test, bir aile üyesinde zararlı bir kalıtsal varyant bulunduğunda kan bağı olan yakınlara da test önerilmesi anlamına geliyor. Klinik ekipler, bilinmeyen bir genetik nedeni araştırmak yerine, ailede önceden saptanmış belirli varyantı yakınlarda kontrol edebiliyor.
Araştırmada, mali ve teknik destekle bu süreci teşvik etme konusunda ilerleme kaydedildiği belirtildi. Katılım verileri ise riskin belirlenmesiyle harekete geçilmesi arasındaki açığı ortaya koyuyor: Vakaların yarısından azında ek tarama yapıldı; ailelerin yarısından azı genetik test yaptırdı.
Testlere erişim de bir başka sorun. 2022 tarihli araştırmada, maliyetlerin yanı sıra eğitimli laboratuvar ve sağlık çalışanı eksikliği nedeniyle Vietnam'da ve Asya'nın başka yerlerinde kalıtsal kanser testlerine erişimin kısıtlı olduğu belirtildi. Ailelerin laboratuvar sonuçlarının yanı sıra anlaşılır danışmanlığa ve uygulanabilir bir takip planına da ihtiyacı var.
Kimler erken taramayı doktoruyla görüşmeli?
Ebeveyn, kardeş veya çocukta kolorektal kanser görülmesi, kişinin riskini kabaca iki katına çıkarabilir. Yakın bir akrabaya 50 yaşından önce tanı konmuşsa veya birkaç yakın akraba etkilenmişse risk üç ila dört kat daha yüksek olabilir. Vakaların yaklaşık yüzde 20 ila 30'unda, saptanmış bir kalıtsal mutasyon bulunmasa da ailevi örüntü görülüyor.
Pham Cam Phuong; Lynch sendromuyla ilişkili mutasyon taşıyan yakın akrabası olan, ailesinin aynı tarafından birkaç kişide ilişkili kanserler görülen veya kanserin alışılmadık derecede genç yaşta ortaya çıktığı kişilerin genetik değerlendirmeye öncelik vermesini öneriyor. Birbirinden bağımsız olarak gelişmiş birden fazla birincil kanser geçiren kişilerin de değerlendirilmesi gerekebilir.
Lynch sendromlu birçok kişide kolonoskopi 20 ila 25 yaşlarında başlıyor ve gen ile aile öyküsüne göre aralıklar ayarlanarak bir ila iki yılda bir tekrarlanıyor. Klasik FAP'de takip genellikle 10 ila 12 yaşlarında başlıyor. Kolonoskopide bağırsağı incelemek için esnek bir kamera kullanılıyor ve doktorlar işlem sırasında birçok polipi çıkarabiliyor.
45 yaş ve üzerindeki kişiler rutin taramayı doktorlarıyla görüşmeli; kalıtsal risk taşıyanların ise çok daha erken takip edilmesi gerekebilir. Bireysel değerlendirme gerektiren diğer gruplar arasında daha önce kolorektal kanser veya adenomatöz polip tanısı alanlar, uzun süredir ülseratif kolit ya da Crohn hastalığı bulunanlar ve karın veya pelvis bölgesine daha önce radyasyon tedavisi uygulananlar yer alıyor. İltihaplı bağırsak hastalıkları, yaklaşık sekiz ila on yılın ardından özellikle önem kazanıyor.
Kolorektal kanser tanısı almış kişilerde tümörde uyumsuzluk onarımı eksikliğinin (dMMR) veya yüksek mikrosatellit kararsızlığının (MSI-H) test edilmesi, sonraki değerlendirmelere yön verebilir. Bu bulgular DNA onarımında sorun olduğunu gösterir. Lynch sendromu için ek test yapılmasını sağlayabilir ve bağışıklık sisteminin kansere saldırmasına yardımcı olan immünoterapiden fayda görebilecek hastaların belirlenmesine katkıda bulunabilir.
Erken tanı, katılıma bağlı
Phuong Dong Genel Hastanesi Onkoloji, Radyoterapi ve Nükleer Tıp Merkezinin müdür yardımcısı Dr. Nguyen Duy Anh, birbiriyle bağlantılı üç soruna dikkat çekiyor: değişen kanser örüntüleri, kent yaşamındaki beslenme ve yaşam biçimi alışkanlıkları ve tanının geç konması. Belirtiler ortaya çıktıktan sonra başvuran ve hastalığı evre III ya da IV'e ulaşmış çok sayıda hasta olduğunu belirtiyor.
Vietnam'da ülke çapında örgütlü bir kolorektal kanser tarama programı bulunmuyor. Ağrı korkusu, utanma ve sağlıklı kişilerin kontrole ihtiyacı olmadığı düşüncesi taramaya katılımı geciktirebiliyor. Dışkıda kan görülmesi hemoroide bağlanabilir, bağırsak alışkanlıklarındaki değişiklikler sıradan bir bağırsak sorunu sayılabilir; bu da tıbbi değerlendirmeyi erteleyebilir.
Nguyen Duy Anh, yapay zekâ destekli endoskopinin kanserleşebilen polipler olan adenomların saptanmasını iyileştirebileceğini söylüyor. Ancak taramaya uygun kişilere ulaşmak da önemini koruyor: Daha iyi ekipman, hastalar muayeneye geldiğinde yarar sağlıyor.
Yaşlanan nüfus, tanı kapasitesindeki iyileşme ve değişen maruziyetler, kayda geçen hastalık yüküne katkıda bulunuyor. Aile öyküsünün yanı sıra sigara, yoğun alkol tüketimi, aşırı kilo, tip 2 diyabet, hareketsizlik, kırmızı veya işlenmiş et ağırlıklı ve liften yoksun beslenme de dikkate alınmalı. Hastalar ve yakınları açısından uygulanabilir çözüm; önleme, tarama ve genetik danışmanlığı birbirinden ayrı görevler olarak değil, bir risk değerlendirmesi içinde ele almak.
Öne Çıkanlar
- Vietnam'da 2024 yılında tahminen 22.584 yeni kolorektal kanser vakası görüldü ve 10.990 kişi bu hastalık nedeniyle hayatını kaybetti.
- Asya, küresel kolorektal kanser tanı ve ölümlerinin yarısından fazlasını oluşturdu.
- 2023 tarihli bir Vietnam araştırmasında, 1.632 genetik test sonucunun 49'unda kalıtsal kolorektal kanser sendromlarıyla ilişkili mutasyonlar saptandı.
- Saptanan vakaların yalnızca yüzde 44'ünde ek tarama yapıldı; ailelerin yüzde 48'i genetik test yaptırdı.
- Lynch sendromu ve FAP, rutin tarama yaşından onlarca yıl önce takip gerektirebilir.
- Genç yaşta konulan tanılar ve ailede birbiriyle ilişkili kanser kümeleri, genetik danışmanlık konusunun gündeme getirilmesini gerektiriyor.
- Tümör testleri, kalıtsal risk değerlendirmesine ve tedavi seçeneklerine yön vermeye yardımcı olabilir.






