Üretim, talebin yalnızca onda yedisini karşılayacak
Myanmar, 2027 yazında tahmin edilen 5.010 megavatlık elektrik talebine karşılık yalnızca 3.540 megavat üretmeyi bekliyor. Bu, 1.470 megavatlık açığa ve ülke genelinde dönüşümlü elektrik kesintilerinin uzamasına yol açacak. Enerji Bakan Yardımcısı Aye Kyaw, rakamları çarşamba günü askeri yönetimin parlamentosunda açıklarken yeni üretim projelerinin devreye girmesinin yıllar alacağı uyarısında bulundu.
İçindekiler
- Üretim, talebin yalnızca onda yedisini karşılayacak
- Santraller neden tam kapasiteyle çalışamıyor?
- Gaz kıtlığı, ihracata bağımlı ekonomiyle buluşuyor
- Çatışmalar, açığın giderilmesini zorlaştırıyor
- Yangon’da aileler hayatlarını dört saatlik elektrik aralıklarına göre düzenliyor
- Küçük işletmeler elektriğin bedelini iki kez ödüyor
- Güneş enerjisi yaygınlaşıyor, ancak maliyeti birçok haneyi dışarıda bırakıyor
- Elektriğe erişim, arz güvenilirliğinden daha hızlı arttı
- Nükleer planlar, mevcut krizin çok ötesine uzanıyor
- Öne Çıkanlar
Planlanan arz, talebin yaklaşık yüzde 70,7’sine karşılık geliyor. Yemek pişirme, su pompalama ve işlerini elektrik verilen kısa zaman aralıklarına göre düzenleyen haneler için bu açıklama, güvenilir hizmete dönüş yerine bir yaz daha elektrik kısıtlaması anlamına geliyor.
Aye Kyaw, yetkililerin elektriği farklı bölgeler arasında neden dönüşümlü olarak vermeyi sürdüreceğini şöyle açıkladı:
"Bu nedenle yük atma uygulamalarını sürdürmemiz gerekiyor," dedi.
Yük atma, sistem herkese aynı anda elektrik sağlayamadığı için bazı abonelere elektriğin bilinçli olarak kesilmesi anlamına geliyor. Bakan yardımcısı ayrıca, ülke genelinde kesintisiz elektrik hizmetinin sağlanmasının 20 yılı daha bulabileceğini ve gerekli üretim projelerinin hâlâ hazırlık aşamasında olduğunu belirtti.
Bu uzun vadeli uyarı, acil ihtiyaçlarla hükümetin planları arasındaki farkın çok daha büyük olduğunu gösteriyor. Yetkililer, hanelerde güneş enerjisi sistemlerinin kurulumunu teşvik ederken Rusya’yla, ancak 2035-36 mali yılında tamamlanması planlanan nükleer reaktörler konusunda görüşmeler yürütüyor.
Dünya Bankası, 2024 tarihli Enerji Sektörü Güncelleme Raporunda gerilemenin boyutunu daha önce ortaya koymuştu. Sistemin karşılayabildiği elektrik talebi Mayıs 2021’de 3.997 megavatla tarihî zirveye ulaşırken faal üretim kapasitesi 2024’ün başlarında 2015/16 mali yılı düzeyine gerilemişti.
Myanmar, Şubat 2021’deki askerî darbeden bu yana kullanılabilir santrallerini, yakıt kaynaklarını, yatırımları ve iletim bağlantılarını kaybeden elektrik sistemiyle artan ihtiyaçları karşılamaya çalışıyor.
Santraller neden tam kapasiteyle çalışamıyor?
Myanmar’daki elektrik açığı, kâğıt üzerindeki santral sayısından ibaret değil. Bir santralin kurulu gücünün kullanılabilir elektriğe dönüşmesi için yakıta, çalışan makinelere ve tüketicilere ulaşan kesintisiz bir bağlantıya ihtiyacı var.
Dünya Bankasının Ağustos 2023 tarihli enerji sektörü değerlendirmesi, 2022 sonunda kurulu kapasitenin 7.179 megavat olduğunu, ancak bunun yalnızca 4.500 megavatının kullanılabilir durumda bulunduğunu kaydetti. Santrallerin 31 Aralık günü fiilen kullandığı birleşik azami kapasite ise daha da düşük, 2.964 megavattı.
Kurulu kapasite, santrallerin üretmek üzere tasarlandığı enerji miktarını ifade ediyor. Kullanılabilir kapasite, mevcut koşullarda işletilebilen üretimi gösteriyor. Hanelere ve fabrikalara ulaşan elektrik miktarı, santrallerin gün boyunca nasıl çalıştığına ve iletim hatlarının ürettikleri elektriği taşıyıp taşıyamadığına da bağlı.
Dünya Bankası, sistem operatörlerinin devreye alabileceği üretim anlamına gelen sevke hazır kapasitenin 2021’den sonra 2.500 megavattan fazla düştüğünü belirledi. İthal sıvılaştırılmış doğal gaz kullanan santrallerin devre dışı kalması, yurt içi gaz arzının azalması ve barajlardaki su seviyelerinin düşmesi bu gerilemeye katkıda bulundu.
Arzın büyük bölümünü hidroelektrik üretim oluşturduğu için kurak mevsim özellikle zor geçiyor. Banka, bu dönemde kullanılabilir kapasitenin 3.500-4.000 megavattan 2.400-3.000 megavata gerilediğini kaydetti. Barajlardaki suyun çok hızlı çekilmesi, daha sonra elektrik üretimi ve sulama için kullanılabilecek su miktarını da azalttı.
Gaz kıtlığı, ihracata bağımlı ekonomiyle buluşuyor
Yangon çevresinde sıvılaştırılmış doğal gaz kullanan ve toplam 750 megavat kapasiteye sahip iki büyük santral, Temmuz 2021’de üretimi durdurdu. Dünya Bankası, kapanmaların nedenleri arasında uluslararası yakıt fiyatlarının yüksekliğini, ödeme sorunlarını ve döviz kıtlığını gösterdi.
Büyük yabancı işletmeci VPower’ın faal gaz santrallerindeki kapasitesi 2021’in başlarında 1.310 megavattan 2023’te 109 megavata düştü. Gazdan ülke genelinde üretilen elektrik, 2020/21 mali yılında 12.607 gigavat-saatken 2022/23 mali yılında 11.468’e geriledi; 2023/24 mali yılının ilk yarısında ise toplam 5.189 gigavat-saat oldu. Gigavat-saat, bir santralin belirli bir andaki olası üretimini değil, zaman içinde üretilen elektrik miktarını ölçüyor.
Yurt içi gaz üretimi azalırken Çin ve Tayland’a ihracat sürüyor. Devlete ait Myanmar Petrol ve Gaz İşletmesi’nin yıllık 2 milyar dolardan fazla gelir elde ettiği tahmin ediliyor. Bu durum, yurt içindeki kullanıcılar kıtlıkla karşı karşıyayken gazı askerî yönetim için önemli bir döviz kaynağı hâline getiriyor.
Chevron, TotalEnergies ve Woodside 2021’den sonra Myanmar’dan çekildi. PTTEP, Gulf Petroleum Myanmar, CNPC ve POSCO International ise devlet işletmesiyle birlikte faaliyetlerini sürdürdü. MOGE, Mayıs 2025’te darbeyle başlayan dönemden bu yana ilk açık deniz üretim paylaşım sözleşmesini Taylandlı Gulf Petroleum Myanmar ile imzaladı.
Yeni arama faaliyetlerinin kullanılabilir yakıt sağlaması zaman alıyor. Dünya Bankasının 2023 değerlendirmesi, ihracat paylarının sabit kalması ve yeni sahalar ya da ithal gaz bağlantıları geliştirilmemesi hâlinde, yurt içindeki sanayilere sunulan gazın 2022-2030 arasında yaklaşık yüzde 80 azalabileceğini öngördü.
Çatışmalar, açığın giderilmesini zorlaştırıyor
Myanmar’ın elektrik şebekesi de silahlı çatışmalar sırasında iletim kulelerinin, trafo merkezlerinin ve gaz boru hatlarının zarar görmesinden etkilendi. Önemli bir hattaki arıza, şebekenin elektriği başka güzergâhlara yönlendirecek yedek kapasitesi az olduğu için çatışmaların yaşandığı bölgenin çok ötesinde kesintilere yol açabiliyor.
Dünya Bankasının 2023 değerlendirmesinde, yetkililerin Şubat 2021 ile Nisan 2023 arasında şebekeye 229 saldırı düzenlendiğine ilişkin açıklamalarına yer verildi. Raporda, 4 Nisan 2023’te doğu Bago’daki önemli bir trafo merkezine düzenlenen saldırının ardından ülke genelinde altı saat süren kesinti yaşandığı kaydedildi.
Operasyon 1027’nin 2023’ün sonlarında başlamasıyla etnik silahlı gruplar ve onlarla ittifak yapan direniş güçleri ordudan toprak aldıkça çatışmalar yoğunlaştı. Askerî yönetimin kontrolü dışındaki bazı bölgelerin ulusal şebekeyle bağlantısı tamamen kesildi.
Bankanın 2024 güncellemesinde Chin, Rakhine ve Kayah eyaletlerinde günlerce süren elektrik kesintileri anlatıldı. Elektrik arzının en düzenli olduğu yer Nay Pyi Taw’dı, ancak burada da konutlara elektrik kısıtlaması uygulandı. Çatışmaların onarımları, terk edilmiş hidroelektrik projelerinin yeniden başlatılmasını ve şebekeye bağlı güneş enerjisi santrallerinin inşasını engellemesi bekleniyordu.
Bu nedenle üretim kapasitesinin artırılmasıyla iletim hatlarının onarımı birlikte yürütülmeli. Onarılan bir santralin, elektriğe bağımlı hanelere, kliniklere ve iş yerlerine ulaşan çalışır durumda bir bağlantıya da ihtiyacı var.
Yangon’da aileler hayatlarını dört saatlik elektrik aralıklarına göre düzenliyor
Yangon’un Insein ilçesinde yaşayan Ko Thant Zin, elektriğin dört saat verilip ardından dört saat kesildiği bir düzenden söz etti. Günlük işler bu zaman aralıklarına sığdırılmak zorunda.
"Elektrik gelir gelmez su depolarını doldurmaya, yemek pişirmeye ve giysilerimizi ütülemeye hazır olmamız gerekiyor," dedi.
Asia Foundation’ın Yangon’daki haneler üzerine çalışması, bu programın günlük yaşamı ne kadar derinden etkilediğini belgeliyor. Araştırmacılar Nisan ve Mayıs 2023’te 40 görüşme yaptı, yaklaşık 100 Facebook grubunu izledi ve 13 ilçede güzergâhlar boyunca incelemelerde bulundu.
Çalışmada, 2022 ve 2023’teki mart-mayıs dönemi kısıtlamaları sırasında sabah 5 ile akşam 9 arasında dörder saatlik dönüşümlü kesintiler kaydedildi. Önceden duyurulmayan kesintiler belirsizliği artırdı. Pompalar çalışamadığı için bazı konut komplekslerinde günlerce su kesildi.
Thet San’ın ailesi, elektrik varken yemek pişirmek ve işe götürülecek yiyecekleri hazırlamak için bazen gece 2 ya da 3’te kalkıyordu. Aile yemek pişirmek için kömürle gazı, ışık ve Wi-Fi içinse 300 watt’lık bir invertörle bataryayı birlikte kullanıyordu. İnvertör, bataryada depolanan enerjiyi ev aletlerine uygun elektriğe dönüştürüyor; ancak kapasitesi hangi cihazların çalıştırılabileceğini sınırlıyor.
Sıcak odalar ve bölünen uyku sağlığı ve işi etkilerken karanlık sokaklar güvenlik kaygılarına yol açıyordu. İnternet üzerinden ders çalışan çocukların bağlantısı da kesiliyor, cihazlarının şarjı tükeniyordu.
Küçük işletmeler elektriğin bedelini iki kez ödüyor
Fabrikalar ve dükkânlar, şebeke çalışırken elektrik için ödeme yapıyor; elektrik kesildiğindeyse jeneratör, yakıt ve onarım masraflarını karşılamak zorunda kalıyor. Dünya Bankası, 2023’te konutlara öncelik verildiği için sanayi bölgelerine günde iki saatten az elektrik sağlandığını bildirdi.
Asia Foundation’ın çalışmasında yer verilen, altı çalışanı bulunan kaynak atölyesinin sahibi Aung Min’in 3.000 watt gücünde bir jeneratörü vardı. Bu jeneratör aynı anda yalnızca bir kişinin çalışmasına yetiyordu. Beklenmedik kesintiler siparişleri günlerce geciktirdi; iş azlığı nedeniyle bazı çalışanlar ayrıldı.
Kullandığı ikinci el jeneratör 500.000 kyattan fazlaya mal olmuştu; motorunda sonradan çıkan bir sorun için yaklaşık 180.000 kyatlık onarım gerekti. İşletmesinin ihtiyacına uygun yeni bir jeneratör yaklaşık 3 milyon kyat tutuyordu ve o sırada bu bedel işletmenin karşılayabileceği düzeyin üzerindeydi.
Aynı çalışmada dondurma işinin yürütülmesine yardım eden Ko Win farklı bir yöntem izliyordu. Planlı dört saatlik kesinti sırasında bir saat bekliyor, jeneratörü iki saat çalıştırıyor, stokları soğuk tutarken yakıttan tasarruf etmek için son saat kapatıyordu. Nisan ayında yakıt masrafı iki günde yaklaşık 70.000 kyat oluyordu.
Kamu hizmetleri de benzer baskılarla karşı karşıya. Dünya Bankası, sıkıştırılmış doğal gaz dolum istasyonlarındaki kuyrukların otobüs ve taksi seferlerini aksattığını, ilaçların ve tıbbi numunelerin soğukta saklanmasının da zorlaştığını belgeledi. Bankanın 2023 değerlendirmesine göre ankete katılan işletmelerin yüzde 84’ü istikrarsız arzla başa çıkmak için kendi dizel jeneratörlerini kullanıyordu.
Güneş enerjisi yaygınlaşıyor, ancak maliyeti birçok haneyi dışarıda bırakıyor
Aye Kyaw, güvenilir elektrik isteyenlere güneş panelleri kurmalarını tavsiye etti. Ancak Yangon’da yaşayanlar bir ev sisteminin maliyetini en az 10 milyon kyat olarak hesaplıyor. İthalat kısıtlamaları da panel, batarya ve taşınabilir güç ekipmanı fiyatlarını yükseltti.
Güneş enerjisi kullanımı, 2025’teki panel ithalatı artışı sırasında hız kazanmıştı. Myanmar, o yılın ilk dokuz ayında Çin’den yaklaşık 100 milyon dolarlık panel ithal etti; bu, bir önceki yılın aynı dönemindeki miktarın iki katından fazlaydı. Hanelerdeki kurulum sayısı 2019’da birkaç yüzken yaklaşık 300.000’e yükselmişti.
Bu dönemde küçük ve temel sistemler 1.000 doların altında fiyatlarla bulunabiliyor, daha büyük kurulumlar ise çok daha pahalıya mal oluyordu. Bir sistemin sağlayabileceği elektrik, panellerin üretimine, batarya kapasitesine ve bağlanan cihazlara bağlı. Işıkları ve telefon şarjını çalıştırmak, asansörleri, soğutma sistemlerini ya da kaynak ekipmanlarını çalıştırmaktan çok daha az enerji gerektiriyor.
Yangon yönetimi, ticari projeler ile çok katlı binalardan asansörler ve acil durum aydınlatması için güneş enerjisi sistemleri kurmalarını istedi. Asia Foundation, hanelerdeki kullanımın da alan kısıtlamaları, finansmana erişim ve kafa karıştırıcı satış bilgileri nedeniyle sınırlı kaldığını belirledi.
Büyük ölçekli güneş enerjisi projeleri yavaş ilerledi. Dünya Bankasının 2024 güncellemesine göre, 2.150 megavata kadar kapasiteyi kapsayan ihalelerden yalnızca 142 megavatlık bölüm devreye alındı; bu, yaklaşık yüzde 6,6’ya karşılık geliyor. Banka, 2020’deki ihaleyle bağlantılı 29 projenin iptal edildiğini bildirdi. Başka bir kaynak ise darbeden önce onaylanan projelerden 26’sının iptal edildiğini belirtti.
Daha küçük sistemlerin bazı topluluklarda daha dayanıklı olduğu görüldü. Bankanın incelediği Ulusal Elektrifikasyon Projesi’ne ait 93 mini şebekeden 89’u çalışmayı sürdürdü ve 29’u günün her saatinde elektrik sağladı. Bu yerel şebekeler, uzak santrallere ve ulusal iletim hatlarına tamamen bağımlı olmadan topluluklara hizmet verebiliyor.
Elektriğe erişim, arz güvenilirliğinden daha hızlı arttı
Myanmar’ın önceki elektrifikasyon hamlesi milyonlarca kişiyi şebekeye bağladı. Dünya Bankasına göre elektriğe erişimi olan hanelerin oranı Eylül 2017’de yüzde 39,1’den Kasım 2020’de yüzde 57,9’a, ardından Aralık 2021’de yüzde 61,6’ya yükseldi. O dönemde 4 milyondan fazla hanenin hâlâ elektriği yoktu.
2015’te başlatılan Ulusal Elektrifikasyon Planı, 2030’a kadar herkese erişim sağlamayı hedefliyordu. Dünya Bankasının desteklediği Ulusal Elektrifikasyon Projesi, askerî darbenin ardından uygulamayı durdurdu ve Eylül 2021’de kapandı. Proje kapsamında 421.000 haneye güneş enerjili ev sistemleri kurulması ve 52.000 kamusal sokak lambasının yapılması da yer alıyordu.
Bankanın elektriğe erişim veri seti, 2024’te Myanmar nüfusunun yüzde 80,4’ünün elektriğe erişimi olduğunu gösteriyor. Bu oran Laos’ta yüzde 96,5, Kamboçya’da ise yüzde 99,2. Bu gösterge, elektriğe erişimi olan kişilerin nüfusa oranını ölçüyor; önceki rakamlar ise hanelere ilişkindi. Arz güvenilirliği de ayrı bir sorun: Bir evin şebeke bağlantısı olsa bile her gün saatlerce elektrik kesintisi yaşanabiliyor.
Bankaya göre Myanmar’da kişi başına elektrik tüketimi 2022/23 mali yılında yalnızca 308 kilovatsaat oldu; bu, alt orta gelir grubundaki ülkelerin ortalamasının yaklaşık üçte biri. Sınırlı arz, insanların ve işletmelerin fiilen kullanabildiği elektrik miktarını kısıtlıyor.
Nükleer planlar, mevcut krizin çok ötesine uzanıyor
Aye Kyaw, Rusya’nın devlet nükleer şirketi Rosatom ile işbirliği içinde, her biri 55 megavat gücünde iki küçük modüler reaktör kurma planlarını açıkladı. Çalışmaların 2028-29 mali yılında başlaması, projenin 2035-36 mali yılında tamamlanması planlanıyor. Reaktörlerin kurulacağı yerler açıklanmadı.
Küçük modüler reaktörler, geleneksel büyük reaktörlere göre daha küçük ölçekte tasarlanan nükleer üretim birimleri. Önerilen iki reaktörün toplam kapasitesi 110 megavat olacak; bu, 2027 yazı için öngörülen 1.470 megavatlık açığın yaklaşık yüzde 7,5’ine denk geliyor.
Dünya Bankasının 2023 değerlendirmesi, diğer üretim kaynaklarındaki düşüş sürerken mevcut arz düzeyini korumak için Myanmar’ın 2030’a kadar yılda 300-500 megavat kapasite eklemesi gerektiğini tahmin etti. Dolayısıyla nükleer projenin takvimi, acil kapasite ihtiyacının yıllar ötesine uzanıyor.
Myanmar’ın hedefleriyle tüketicilerin erişebildiği elektrik arasındaki açığın büyümesini birkaç tarih gözler önüne seriyor:
- 2015: Ulusal Elektrifikasyon Planı, 2030’a kadar herkese erişim sağlama hedefini belirliyor.
- Şubat-Temmuz 2021: Askerî darbe kalkınma programlarını sekteye uğratıyor; ardından ithal gaz kullanan iki büyük santral kapanıyor.
- Şubat 2023: Yetkililer Rosatom ile nükleer işbirliği anlaşması imzalıyor.
- 2024’ün başları: Faal üretim kapasitesi 2015/16 mali yılı düzeyine geriliyor.
- 2027 yazı: Tahmin edilen talep 5.010 megavata ulaşırken beklenen üretim 3.540 megavatta kalıyor.
- 2028-29 ila 2035-36 mali yılları: Önerilen nükleer proje, planlanan başlangıç tarihinden hedeflenen tamamlanma tarihine kadar ilerliyor.
Aileler ve işletmeler için öncelik, su, soğutma, gıdaların saklanması ve ücretli işler için yeterli elektriği sağlamak. Güvenilir ulusal arzın yeniden kurulması, yeni üretimin yanı sıra yakıt, yatırım ve onarım gerektiriyor. Uygun fiyatlı yerel sistemler ise bazı ihtiyaçları daha kısa sürede karşılayabilir.
Öne Çıkanlar
- Myanmar’da dönüşümlü elektrik kesintilerinin 2027 boyunca sürmesi bekleniyor; üretimin yaz dönemi için öngörülen talebin yaklaşık yüzde 70’ini karşılayacağı tahmin ediliyor.
- Azalan gaz arzı, devre dışı kalan santraller, hasarlı altyapı ve durmuş yatırımlar kullanılabilir elektrik kapasitesini düşürdü.
- Haneler su kesintileri ve bölünen uykuyla karşı karşıya; işletmeler ise kısıtlı gelirlerini jeneratörlere, yakıta ve onarımlara harcıyor.
- Güneş enerjisi kurulumları artıyor, ancak maliyetler ve kullanım sınırları birçok ailenin bu sistemleri edinmesini engelliyor.
- Önerilen iki nükleer reaktörün toplam kapasitesi 110 megavat olacak ve projenin 2035-36 mali yılında tamamlanması planlanıyor.






