Taşın serveti, her kontrol noktasında alınan geçiş ücreti
Myanmar’ın kuzeyindeki Hpakant’tan Çin’e yeşim taşı kaçırmak için kullanılan güzergâhlarda her 10 ila 15 kilometrede bir silahlı kontrol noktası bulunuyor. Sefer başına yaklaşık 700 bin kyat kazanan eski maden kamyonu şoförü Aung Kyaw için değerli bir taşı nakletmek, yolun bir sonraki bölümünü kontrol eden hangi güç varsa ona ödeme yapmak anlamına geliyor.
İçindekiler
- Taşın serveti, her kontrol noktasında alınan geçiş ücreti
- Yeşim taşı madenlerden Çin’e nasıl ulaşıyor?
- Hpakant’ın kontrolü neden kazanç sağlıyor?
- Yeşim taşı geliri silah ağlarından da geçiyor
- Darbe öncesinde reformlar durdu
- Milyarlar kamu hesaplarında görünmüyor
- Madenciliğin zararı ailelerin peşini bırakmıyor
- Avustralya’ya değerli taş gelirlerini hedef alması çağrısı
- Alıcılar taşın geçmişini izlemekte zorlanıyor
- Öne çıkanlar
Onun anlattıkları, Myanmar’ın yeşim taşı zenginliğinin iç savaşı nasıl beslediğini gözler önüne seriyor. Ordu ve muhalifleri maden sahaları için çatışırken aynı sektörden para topluyor. Şoförler gözaltı, kara mayınları ve hava saldırılarıyla karşı karşıya. Madenlerin yanı başında yaşayan aileler ise yerlerinden edilme, tehlikeli yamaçlar ve geçimlerini bir zamanlar sağlayan toprakları kaybetme riskiyle yaşıyor.
Global Witness’a göre Myanmar, dünyadaki yeşim taşının yaklaşık yüzde 70’ini üretiyor. Kuruluşun 2015’te yayımladığı dönüm noktası niteliğindeki araştırmasında, yıllık üretimin değerinin 31 milyar ABD dolarına kadar çıkabileceği tahmin edilmişti. Bugün üretim kayıtlarını yayımlayan merkezi bir kurum bulunmuyor; bu nedenle ticaretin güncel değeri ve silahlı gruplara yapılan ödemeler bilinmiyor.
Hpakant’taki maden sahaları, ordu ile Kachin Bağımsızlık Ordusu’yla (KIA) bağlantılı siyasi örgüt Kachin Bağımsızlık Örgütü (KIO) arasında bölünmüş durumda. Çevredeki bölgeler ise ihtilaflı olmayı sürdürüyor. Kontrolü elinde tutmak, taşlara erişim, madencilik ödemeleri ve silahlı kontrol noktalarından geçen kamyonlardan alınan ücretler anlamına geliyor.
Güvenliğinden endişe ettiği için takma ad kullanan Aung Kyaw, kaçakçılığa başlamadan önce madenlerde damperli kamyon şoförlüğü yaparak yaklaşık on yıl geçirdi. Önceki kazancının çocuklarının eğitimini ve annesinin sağlık giderlerini karşıladığını söyledi. Şubat 2021’deki askerî darbenin işleri aksatmasının ardından Çinli bir iş insanı ona nakliye işi teklif etti.
Aung Kyaw, kendisini öldürtebilecek bir işi neden kabul ettiğini şöyle anlattı:
Geliri iyiydi, bu yüzden kabul ettim.
Yeşim taşı madenlerden Çin’e nasıl ulaşıyor?
Myanmar’ın yeşim taşının başlıca alıcıları Çinli müşteriler. Çin’de taş, iyi şans ve ruh saflığıyla ilişkilendiriliyor. Özellikle Myanmar’la anılan en kaliteli jadeit, bazı elmaslardan daha yüksek fiyata satılabiliyor. Yeşim olarak da adlandırılan bir başka taş türü nefrit ise çok sayıda ülkede çıkarılıyor.
Madenci Sai Myo Htwe, darbeden bu yana daha fazla Çinli alıcının doğrudan madenlere gelmeye başladığını, işlenmemiş taşları seçerek biriken sevkiyatları nakliyecilere teslim ettiğini söyledi. Yeşim taşının bir bölümü daha önce Mandalay’daki pazarlardan veya Naypyidaw’daki resmî açık artırmalardan geçiyor, bu sayede işlemler kayıt altına alınabiliyor ve vergilendirilebiliyordu. Şimdiyse sevkiyatların önemli bir bölümü bu kanalları kullanmıyor.
Aung Kyaw ve bölgedeki diğer sakinler, ormandan, çamurdan, dik yokuşlardan ve kayalardan geçen iki ana tali yol olduğunu anlattı. Sevkiyatlar genellikle farklı şoför ve araçların kullanıldığı üç nakliye aşamasına bölünüyor. Son aşamada N’Mai Nehri geçiliyor.
Aung Kyaw, kontrol noktasında hangi silahlı grup bulunursa bulunsun ödemelerin sevkiyatı düzenleyen kişilerin talimatlarına göre yapıldığını söyledi:
Silah kimdeyse, patronların talimat verdiği ücretleri ödüyoruz.
Şoförler pahalı içkiler ve içeriğini bilmedikleri paketler gibi hediyeler ya da rüşvetler de taşıyor. Çatışmalar konvoyu haber vermeden durdurabiliyor ve şoförleri geceyi ormanda geçirmeye zorluyor. Aung Kyaw, bölgesel bir komutanla nakliye ekibinin yöneticileri arasındaki anlaşmazlık sırasında üç gün gözaltında tutulduğunu anlattı.
Bir başka şoförün ise beyaz bayrak çekip Çinli bir nakliye grubu için çalıştığını açıklayarak silahlı saldırıdan sağ kurtulduğunu söyledi. Aracı o kadar ağır hasar görmüştü ki yenisiyle değiştirilmesi gerekti.
Hpakant’ın kontrolü neden kazanç sağlıyor?
Darbeyi izleyen ilk yıllarda maden sahası doğrudan ordunun kontrolündeydi. Daha sonra KIA’nın düzenlediği bir saldırı Çin sınırı boyunca geniş toprakların ele geçirilmesini sağladı; Hpakant çevresindeki çatışmalar da yoğunlaştı. Maden sahalarının bölünmesi, rakip güçlere gelir toplama fırsatı sunuyor.
Uluslararası Kriz Grubu analisti Thomas Kean, toprak kontrolüyle gelirin nasıl yakından bağlantılı hâle geldiğini şöyle açıkladı:
Hpakant’ı kontrol etmek çok kazançlı. 2021 darbesinden bu yana yaşanan en büyük değişim, toprak kontrolü için doğrudan rekabetin başlaması oldu; çünkü artık toprağı kontrol etmek, [resmî olmayan] vergileri kontrol etmek anlamına geliyor.
Resmî olmayan vergiler, olağan kamu vergi sistemi dışında talep edilen ödemeler anlamına geliyor. Tüccar için kontrol noktası ücreti, yeşim taşını nakletmenin maliyetine ekleniyor. Bu ücreti toplayan güç içinse yol veya maden sahası sürekli bir gelir kaynağına dönüşüyor.
Uluslararası Kriz Grubu, onlarca yıldır savaşan ordu ile KIA’nın çıkarlarının ticarette nasıl örtüşebildiğini anlatıyor. Rakipler kârı paylaşmak için iş birliği yaparken yerel topluluklar bundan pek yarar görmüyor. Bu anlatımlarla ilgili yorum taleplerine ordudan ya da KIA’nın üst düzey komutanından yanıt alınamadı.
Yeşim taşı geliri silah ağlarından da geçiyor
Global Witness’ın “Yeşim ve Çatışma: Myanmar’ın Kısır Döngüsü” başlıklı araştırması, ordu ve KIA’nın ötesine uzanan ilişkileri izledi. Araştırmada Birleşik Wa Eyalet Ordusu’nun (UWSA), Arakan Ordusu’nun (AA) ve daha küçük silahlı aktörlerin yasa dışı madencilik, rüşvet ve kaçakçılığa katıldığı ileri sürüldü.
Araştırmada yeşim taşı gelirinin silah alımlarına aktarıldığı anlatıldı. UWSA’nın zaman zaman KIA’ya silah karşılığında ödeme yaptığı, KIA’dan bir istihbarat yetkilisinin de bu silahların daha sonra kârla AA’ya satıldığını söylediği belirtildi. Bunlar, kuruluşun çatışma ekonomisinin işleyişine ilişkin öne sürdüğü iddialar.
Global Witness’ın Myanmar politikaları danışmanı ve araştırmanın ortak yazarlarından Keel Dietz, ülkenin başka bölgelerinde çatışan güçler arasındaki iş birliğini şöyle anlattı:
Tatmadaw, silahlı milisler ve KIA, UWSA ve AA gibi etnik silahlı gruplar, ülkenin başka yerlerinde çatışma hâlindeyken bile yeşimi daha hızlı ve daha yıkıcı biçimde çıkarmak için adeta ortak bir zeminde buluştu.
Global Witness ayrıca askerî lider Min Aung Hlaing’in oğlu Aung Pyae Son’un, sivil hükümet yeni ruhsatları askıya aldıktan sonra dinamit ithalatıyla bağlantılı ödemelerden ve yasa dışı madencilik düzenlemelerinden yarar sağladığını ileri sürdü. Bu iddialar, madencilik malzemelerinin teminini ve faaliyet iznini sektörün özel kazanç ağlarının bir parçası olarak gösteriyor.
Darbe öncesinde reformlar durdu
Aung San Suu Kyi’nin Ulusal Demokrasi Birliği hükümeti, değerli taş çıkarımının yol açtığı zararı ve gizliliği azaltmaya çalıştı. Bu çabalar arasında yeni ruhsatların askıya alınması, yeni kurallar hazırlanması ve şeffaflığın artırılması girişimleri vardı. Ordu ve ticari çıkar gruplarının muhalefeti değişikliklerin kapsamını sınırladı.
Olayların sıralaması, reform girişimleri sırasında da askerî yönetim altında da tehlikeli madenciliğin sürdüğünü gösteriyor:
- 2015: Global Witness, yıllık yeşim taşı üretiminin değerini 31 milyar ABD dolarına kadar tahmin etti. Yaklaşık 60 metre yüksekliğindeki bir atık yığını çökünce 100’den fazla madenci öldü.
- 2016: Sivil hükümet, reform çalışmaları sürerken yeni değerli taş ruhsatları vermeyi durdurdu.
- 2019: Yeni değerli taş yasası madencilik ruhsatlarının yeniden verilmesinin önünü açtı, ancak mülkiyet açıklaması ve şirket hesap verebilirliğine ilişkin önerileri içermedi.
- Nisan 2019 ve Temmuz 2020: Büyük toprak kaymalarında toplamda 200’den fazla kişi öldü.
- 1 Şubat 2021: Ordu iktidarı ele geçirdi; ardından Hpakant’ı ve yeşim taşı ticaretini etkileyen çatışmalar yeniden başladı.
2019 tarihli yasa, nihai olarak bir şirkete sahip olan veya onu kontrol eden kişilerin, yani gerçek faydalanıcıların açıklanmasına yönelik öneriyi içermedi. Böyle bir açıklama, başka şirketler veya temsilciler üzerinden faaliyet gösterenler de dâhil olmak üzere, madencilik şirketlerinden kimin yarar sağladığını kamuoyunun belirlemesine yardımcı olabilirdi.
Yasa, insan hakları ihlalleri, çevreye zarar verme veya yolsuzluk geçmişi bulunan şirketlere yönelik önerilen denetimleri de içermedi. Saha büyüklüğü ve ruhsat sürelerine getirilen sınırlamalar, ayrı reform politikasında yer alan bazı kişilerden eleştiri aldı. Bu kişiler, atıkları güvenli biçimde yönetebilmek için madencilere yeterli alan ve zaman tanınması gerektiğini savundu.
Myanmar Gems Enterprise (MGE) bir başka yönetişim sorunu oluşturuyor. Kamu işletmesi, sektörü düzenlemeye ve ruhsat vermeye yardımcı olurken madencilik girişimlerinde ticari çıkarlarını da koruyor. Böylece sektörün denetlenmesinden sorumlu sistemin içinde, denetlenen işletmenin de bir katılımcısı yer alıyor.
Milyarlar kamu hesaplarında görünmüyor
Global Witness’ın 2015 tarihli tahmininde yıllık üretimin değeri 31 milyar ABD dolarına kadar çıkıyor, Hpakant’tan Çin’e kaçırılan yeşim taşının oranı ise yüzde 90 olarak veriliyordu. Geçmişteki diğer tahminlerde Myanmar’dan kaçırılan taşların oranı beşte dörde kadar çıkarken, kuruluşun daha sonraki araştırmasında ülke genelinde bu oran yüzde 90’a kadar yükseliyor ve taşların neredeyse tamamının Çin’e gittiği belirtiliyordu.
Kayıt dışı ticaretin boyutu, kamu hizmetlerini finanse edebilecek vergilerin kamu kurumlarına ulaşmasını engelliyor. Resmî açık artırmalar sürüyor ancak satışlar, en önemli işlemlerinin çoğu resmî pazarların dışında gerçekleşen sektörün yalnızca kısmi bir görünümünü sunuyor.
Global Witness, sivil hükümetin ruhsatları askıya almasının ardından kaçakçılığın tahminen yüzde 50 ila 80 arttığını tespit etti. Madencilik çıkarları, süresi dolmak üzere olan ruhsatlar kapsamındaki çıkarımı hızlandırdı ve yasa dışı faaliyetlerini sürdürdü; böylece reform için hedeflenen duraklama sekteye uğradı.
Çin’in talebi, yeşim taşını gizli servetlerin dolaşımıyla da ilişkilendiriyor. Kean, Devlet Başkanı Xi Jinping’in yolsuzlukla mücadele kampanyalarının kayıt dışı taşları satın almak için kullanılan yasa dışı para akışını geçici olarak azalttığını söyledi. Değerli yeşim taşı, taşınabilecek kadar küçük bir nesnede büyük bir serveti yoğunlaştırabiliyor.
Çin Dışişleri Bakanlığı, Çinli şirketlerin yeşim taşı kaçakçılığına karıştığı iddialarından haberdar olmadığını söyledi. Öte yandan şoförler ve madenciler, Çinli alıcıların ve nakliye organizatörlerinin Hpakant çevresindeki ticarette doğrudan çalıştığını anlatıyor.
Madenciliğin zararı ailelerin peşini bırakmıyor
Hpakant’ın tehlikeleri çatışmalarla sınırlı değil. Büyük makineler yamaçları kaldırıp devasa miktarda atığı ocakların ve yerleşim yerlerinin yakınlarına yığıyor. Dengesiz yamaçlar, gözden kaçan taşları bulmak için atık toprağı karıştıran işçilerin yanı sıra yakındaki geçici barınaklarda uyuyan insanları da tehdit ediyor.
Geçmişteki tahminlerde Hpakant çevresinde yaklaşık 300 bin göçmen işçinin çalıştığı belirtiliyordu. Global Witness, darbe ve COVID-19 öncesinde her yıl 400 bine kadar serbest çalışan madencinin bölgeye geldiğini tahmin etti. Birçok kişi için değerli tek bir taş bulma umudu, sıradan ücretlerle elde edilemeyecek yoksulluktan kurtuluşu vaat ediyordu.
2020’deki bir toprak kaymasında en az 174 madenci öldü. Birleşmiş Milletler’in insani yardım ofisine göre aynı yıl temmuz ayında meydana gelen su baskınları yaklaşık 7 bin 750 kişiyi yerinden etti. 2018’deki ani selde 11 kişi ölmüş, 70 ev yıkılmıştı.
Dietz, maden şirketlerinin kapatma planları hazırlaması gerektiğini ancak hasarı onarmadan sahaları çoğunlukla terk ettiğini söyledi. Açık ocaklar su ve atık kimyasallarla doldu; madencilik durduktan sonra da tehlike yaratmayı sürdürdü.
Hpakant’ta büyüyen ve kardeşini korumak için takma ad kullanan ND Seng, farklı bir çalışma biçimini hatırlıyor: Aileler küçük alanlarda birlikte arama yapıyor ve kazandıklarını paylaşıyordu. Darbeden bu yana bazı Kachin ailelerinin arazilerinden çıkarıldığını, göçmen işçilerin de riskler nedeniyle bölgeden ayrıldığını söyledi.
Kachinli aktivist May Sabe Phyu, bunun bölge sakinleri üzerindeki etkisini şöyle anlattı:
Çatışmalar daha da şiddetlendi. İnsanlar tekrar tekrar yerlerinden ediliyor.
Kachin Kadınları Derneği Tayland’dan Seng Htoi, çatışmaların uyuşturucu ticareti de dâhil olmak üzere kanunsuzluğu derinleştirdiğini söyledi. Aung Kyaw, kaldığı pansiyonda uyuşturucu kullanımının o kadar yaygınlaştığını, hava saldırılarından kaçan ailelerle dolu bir manastıra taşınmak zorunda kaldığı zamanlar olduğunu anlattı.
Avustralya’ya değerli taş gelirlerini hedef alması çağrısı
Kampanyacılar, ithalatçı ülkelerin ticarete karşı harekete geçmesini istiyor. Justice for Myanmar, doğal kaynak gelirlerinin askerî rejimi ayakta tuttuğunu savunarak Avustralya ve diğer hükümetlere Myanmar’dan değerli taş ithalatını yasaklama çağrısı yaptı.
Avustralya, Myanmar Gems Enterprise’a yaptırım uygulamadı ve Myanmar kaynaklı yeşim taşının ticareti ülkede hâlâ yasal. Dışişleri ve Ticaret Bakanlığı (DFAT), insan hakları ihlalleri ve seçilmiş liderlerin devrilmesi nedeniyle 21 kişiye; silah ve jet yakıtına erişimin finansmanında rol oynayan beş kuruluşa da yaptırım uygulandığını belirtti.
DFAT, rejimin "acımasız ve devam eden zulmünü" kınadı ancak MGE hakkında özel bir yorum yapmadı. Diğer Batılı hükümetler işletmeye veya orduyla bağlantılı şirket gruplarına yaptırım uyguladı.
Myanmar’ın yeşim taşının başlıca varış noktası olan Çin’de benzer bir boykot hareketi bulunmuyor. Kean, siyasi örgütlenmeye getirilen kısıtlamaların ve yeşim taşına yönelik kültürel bağlılığın tüketici baskısını zorlaştırdığını belirtti. Ticaretin kaçakçılığa dayanması da denetimi güçleştiriyor: Taşlar uluslararası mücevher piyasalarına girmeden önce resmî ihracat kanallarını atlayabiliyor.
Alıcılar taşın geçmişini izlemekte zorlanıyor
Kuyumcular ve kampanyacılar, yeşim taşının küçük üreticilerden hâlâ sorumlu biçimde satın alınıp alınamayacağı konusunda görüş ayrılığı yaşıyor. Anlattıkları pratik bir sorunda buluşuyor: İşlenmiş bir taş, nerede çıkarıldığına veya güzergâhı boyunca kimlerin para topladığına dair güvenilir bir kayıt olmadan birçok elden geçebiliyor.
Bonhams’ın uluslararası mücevher direktörü Fiona Frith, müzayede evinin elinden geçen yeşim taşlarının büyük bölümünün Çin’deki ailelerden geldiğini ve ilk kaynağına ilişkin bilginin sınırlı olduğunu söyledi. Taşın görünüşünden yola çıkarak menşe belirlemenin sınırlarını şöyle anlattı:
Bir taşın nereden geldiğini ona bakarak kesin olarak söyleyemeyiz.
Bonhams, özellikle darbeden bu yana Myanmar kaynaklı olduğu belgelenen yeşim taşlarını genellikle satmaktan kaçınıyor. Avustralyalı mücevher tüccarı Wai Yan, şirketi Mays Gems’in Hpakant’tan, hükûmetin düzenlediği açık artırmalardan ve Çin’den yapılan alımlardan kaçındığını söyledi. Bunun yerine Yangon veya Mandalay’dan ve daha küçük madencilerden alım yaptıklarını, böylece orduyu finanse etmeden ticaret yapılabileceğine inandıklarını belirtti.
Gem Rock Auctions Üst Yöneticisi Ross Sedawie de zanaatkâr madencilerden alım yapmanın etik olabileceğini, ancak bunun giderek zorlaştığını söyledi. Pazar yeri, Tayland ve Çin’deki doğrulanmış satıcılarından satışların askerî şirketlere veya diğer silahlı gruplara yarar sağlamayacağını kabul etmelerini istiyor. Kimlikleri doğrulamanın ve taahhüt almanın tedarik zincirindeki boşlukları gidermediğini kabul etti.
Burma Campaign UK’den Min Tent daha katı bir tutumla, alıcıların güvenilir bir güvence elde edemeyeceğini savundu:
Myanmar’dan yeşim taşı alıp bunun etik biçimde ticareti yapıldığından emin olmanın yolu yok.
Müşteri için taşın gerçek olup olmadığıyla nereden geldiği ayrı meseleler. Bir taş gerçek yeşim olabilir ancak madenden mağazaya uzanan yolculuğu kayda geçirilmemiş olabilir. Hpakant sakinleri için bu eksik geçmiş; kontrol noktalarına yapılan ödemeleri, kaybedilen aile arazilerini ve kazancı başka yerlere giden tehlikeli işleri de içerebilir.
Öne çıkanlar
- Ordu ve Kachin güçleri, Hpakant’taki yeşim taşı madenciliği sahalarının farklı bölümlerini kontrol ediyor ve ticaretten gelir elde ediyor.
- Şoförler, Çin’e uzanan kaçakçılık güzergâhlarında her 10 ila 15 kilometrede bir silahlı kontrol noktası bulunduğunu anlatıyor.
- Global Witness, 2015’te yıllık yeşim taşı üretiminin değerini 31 milyar ABD dolarına kadar tahmin etmişti; güncel değer bilinmiyor.
- Reform girişimleri, mülkiyetin açıklanması, şirketlerin hesap verebilirliği ve düzenlemeler konusunda önemli boşluklar bıraktı.
- Madenciler ve çevredeki topluluklar toprak kaymaları, seller, yerinden edilme ve arazi kaybıyla karşı karşıya.
- Avustralya, Myanmar Gems Enterprise’a yaptırım uygulamadı; satıcılar ise tedarik zinciri boyunca yeşim taşının izini sürmenin zor olduğunu kabul ediyor.






