Çin’le anlaşmazlığın birinci yılı yaklaşırken Japonya’ya ittifaklarını güçlendirme çağrısı

10 dakikalık okuma
Japan Urged to Strengthen Alliances as China Rift Nears One Year

Tayvan anlaşmazlığı, Japonya’nın ittifaklarını ve hukuki sınırlarını gündeme taşıyor

Japonya, Başbakan Sanae Takaichi’nin 7 Kasım 2025’te Tayvan çatışmasına ilişkin yaptığı açıklamaların birinci yıl dönümüne yaklaşırken Çin’le siyasi diyaloğu hâlâ gergin, şirketler ekonomik baskıyla karşı karşıya ve iki ülke lideri arasında doğrulanmış bir görüşme bulunmuyor. Bir sonraki olası fırsat, 18-19 Kasım 2026’da Shenzhen’de düzenlenecek Asya-Pasifik Ekonomik İşbirliği zirvesi.

İçindekiler
  1. Tayvan anlaşmazlığı, Japonya’nın ittifaklarını ve hukuki sınırlarını gündeme taşıyor
  2. Takaichi ne söyledi, Çin neden itiraz etti?
  3. Japonya’nın güç kullanımını üç koşul belirliyor
  4. Destek görevleri çatışma görevlerinden farklı kurallara tabi
  5. Yamamoto neden daha güçlü ortaklıklardan yana?
  6. Liderler görüşemezken ticari temaslar sürüyor
  7. Ekonomik baskı fabrikalara ve eğlence sektörüne uzanıyor
  8. Savunma harcamaları şeffaflığı gündeme taşıyor
  9. Nagazaki sakinleri yerel bağları canlı tutuyor
  10. Öne Çıkanlar

Anlaşmazlığın merkezinde, Çin’in Tayvan’a yönelik saldırısı ya da deniz ablukasının Japonya’nın varlığını tehdit edip edemeyeceği ve Öz Savunma Kuvvetlerinin ABD’yle birlikte harekete geçmesine izin verip veremeyeceği sorusu yer alıyor. Pekin, Takaichi’den açıklamalarını geri çekmesini istiyor. Sasakawa Barış Vakfı kıdemli araştırmacısı Katsuya Yamamoto ise Japonya’nın bunun yerine Washington ve değerlerini paylaşan diğer ülkelerle ilişkilerini güçlendirmesi gerektiğini savunuyor.

Anlaşmazlıktan on yıldan uzun süre önce alınan bir hükümet kararı, hukuki boyutun önemini açıklamaya yardımcı oluyor. Japonya Savunma Bakanlığının yayımladığı Ulusal Güvenlik Konseyi ve Bakanlar Kurulunun Temmuz 2014 tarihli güvenlik kararı, yakın ilişki içindeki bir ülkeye yönelik saldırının Japonya’nın güç kullanmasını haklı gösterebileceği sınırlı koşulları ortaya koydu. Kararda ayrıca, ilke olarak kuvvet konuşlandırılmadan önce parlamento onayı alınması çağrısı yapıldı.

Japonya şimdi birbiriyle bağlantılı iki görevle karşı karşıya: yurt dışında bu sınırları açıklamak ve savunma kararlarının nasıl alındığını kendi kamuoyuna göstermek. Bu sırada ticari temasların sürmesi ve Nagazaki’de yaklaşık 150 kişinin katıldığı mezarlık temizliği, diplomatik anlaşmazlık devam ederken bile şirketler ve sıradan yurttaşlar arasındaki ilişkilerin canlı kaldığını gösteriyor.

Takaichi ne söyledi, Çin neden itiraz etti?

Takaichi, geçen yıl 7 Kasım’da Temsilciler Meclisi komisyonunda, savaş gemilerinin ya da başka silahlı güçlerin dâhil olduğu bir Tayvan acil durumunun Japonya için “varoluşu tehdit eden bir durum” oluşturabileceğini söyledi. Bu ifade, Japonya’nın güvenlik hukukunda özel bir anlam taşıyor: yakın ilişki içindeki bir ülkeye yönelik saldırıdan kaynaklanan ve Japonya’yı ağır biçimde tehdit eden bir durumu tanımlıyor.

Önceki Japon liderler, Tayvan çatışmasına olası karşılıklarını genellikle belirsiz bırakmıştı. Takaichi bu bağlantıyı daha açık biçimde kurdu; ardından günler sonra, Pekin’in Çin’in iç işlerine karıştığı yönündeki eleştirisini reddederken tutumunu yineledi.

Çin, kendi kendini yöneten bir demokrasi olan Tayvan’ı kendi toprağı sayıyor ve adayı kontrolü altına almak için güç kullanabileceğini söylüyor. Pekin, Tayvan’ı temel ulusal çıkar olarak görüyor ve Takaichi’nin sözlerini Japonya’nın müdahale tehdidi olarak nitelendiriyor. Eleştirilerinde ayrıca Japonya’nın savaş dönemi militarizmine atıfta bulunuyor ve mevcut savunma yığınağını geçmişin yeniden canlanması olarak tanımlıyor.

Japonya’nın yakınlığı, anlaşmazlığa somut bir güvenlik boyutu kazandırıyor. Okinawa eyaletinin bazı bölümleri Tayvan’a yaklaşık 100 kilometre uzaklıkta. Eski Başbakan Shinzo Abe de 2021’de iki ülkenin güvenliğini ilişkilendirerek Tayvan krizini Japonya için acil durum olarak nitelendirmişti. Takaichi’nin açıklamaları ise bu bağlantıyı doğrudan güç kullanımına ilişkin koşulların parlamentoda tartışılmasına taşıdı.

Reklam

Japonya’nın güç kullanımını üç koşul belirliyor

1 Temmuz 2014 tarihli karar, Japonya Anayasası’nın güç kullanımını kısıtlayan 9. maddesinin hükümetçe nasıl yorumlandığını açıklıyor. Karara göre Japonya, başka bir ülkeye saldırı düzenlenmesi gibi sınırlı koşullarda da dâhil olmak üzere, varlığını savunmak ve halkını korumak için gerekli asgari önlemleri alabilir.

Kolektif meşru müdafaa, kişinin kendi toprakları saldırıya uğramamış olsa bile başka bir ülkeyi savunmaya yardım etmesi anlamına geliyor. Japonya’nın yorumu, bu eylemi ülkenin kendisini koruması koşuluna bağlıyor. Kararda üç temel koşul sıralanıyor:

  • Japonya’ya ya da yakın ilişki içindeki bir ülkeye yönelik silahlı saldırı, Japonya’nın varlığını tehdit etmeli ve halkının temel hakları için açık bir tehlike oluşturmalı.
  • Tehlikeyi ortadan kaldırıp Japonya’yı korumak için başka uygun bir yol bulunmamalı.
  • Kullanılacak güç, gerekli asgari düzeyle sınırlı olmalı.

2016’da yürürlüğe giren 2015 tarihli güvenlik yasaları, gözden geçirilmiş çerçeveyi kanunlaştırdı. Yasa paketi, yeni bir Uluslararası Barış Destek Yasası ile Öz Savunma Kuvvetleri Yasası’nın da aralarında bulunduğu mevcut 10 yasada değişiklikler içeriyordu.

Dolayısıyla Tayvan acil durumu sırasında alınacak bir karar, saldırının niteliğinin, Japonya’ya yönelik tehlikenin ve mevcut seçeneklerin değerlendirilmesini gerektirir. Hükümetin çerçevesi, sorumluluğu Bakanlar Kuruluna veriyor ve Japon parlamentosu Diet aracılığıyla demokratik denetim öngörüyor.

Destek görevleri çatışma görevlerinden farklı kurallara tabi

Japonya’nın güvenlik çerçevesi, krizin ağırlığına bağlı olarak verilebilecek çeşitli karşılıklar öngörüyor. Yabancı kuvvetlere malzeme sağlamak ya da taşımak, teçhizatı korumak ve Japonya’yı savunmak için güç kullanmak farklı hukuki izinlere tabi.

2014 tarihli karar, silahlı saldırı eşiğinin altındaki olaylarda polis, Japonya Sahil Güvenliği ve Öz Savunma Kuvvetleri arasında daha yakın eşgüdüm önerdi. Özellikle uzak adalarda polisin zamanında müdahale edemediği durumlarda bilgi paylaşımının ve eğitimin geliştirilmesi, süreçlerin hızlandırılması çağrısında bulundu.

Amerikan askerî teçhizatının korunmasına ilişkin hüküm dar kapsamlı düzenlendi. Kararda, ABD birliklerinin Japon kuvvetleriyle birlikte Japonya’nın savunmasına katkı sağlayan faaliyetlerde, ortak eğitim dâhil, çalıştığı ve Washington’ın koruma talep ettiği ya da buna onay verdiği durumlarda, son derece sınırlı silah kullanımına izin verilmesi önerildi.

Lojistik destek için kararda, Japon personelin çatışmaların fiilen yaşandığı yerlerden uzakta görev yapması, çatışmalar bulundukları yere ulaşırsa desteği askıya alması ya da durdurması öngörüldü. Uluslararası barış işbirliği ve kurtarma faaliyetleri de bölgeyi kontrol eden makamların rızası dâhil çeşitli koşullara bağlandı. Bu kategoriler önem taşıyor; çünkü hükümetin seçtiği görev, personelin neler yapabileceğini ve hangi güvencelerin uygulanacağını belirliyor.

Reklam

Yamamoto neden daha güçlü ortaklıklardan yana?

Yamamoto, Takaichi’nin açıklamasının yeni bir yetki yaratmaktan ziyade mevcut bir hukuki olasılığı tarif ettiğini savunuyor. Pekin’in bunu, Japonya’nın Tayvan acil durumunda güç kullanmaya başlayacağı yönünde çarpıttığını söylüyor.

Sasakawa Barış Vakfı araştırmacısı, başbakanın sözlerini nasıl yorumladığını şöyle açıkladı:

Bayan Takaichi’nin açıklamalarının içeriğinde yeni söylenmiş kesinlikle hiçbir şey yok.

Yamamoto, açıklamaları doğru bulduğu ve geri çekilmelerinin ilişkileri iyileştireceğine dair güvence görmediği için bunların geri alınmasına karşı çıkıyor. Ayrıca Çin’in Japonya’ya yönelik daha geniş yaklaşımının Takaichi’nin açıklamasından önceye dayandığını ve bu nedenle diplomatik ilişkilerin hızla onarılmasının olası olmadığını savunuyor.

Önerdiği karşılık, ABD ve benzer değerleri paylaşan diğer ülkelerle işbirliği yaparak Japonya’nın etkisini artırmak. Ortaklıkları neden gerekli gördüğünü açıklayan Yamamoto şöyle dedi:

Japonya sesini Çin’e duyurmak ya da Çin’in bunu gerektiği gibi dikkate almasını ve düzgün bir anlaşmaya varmasını sağlamak istiyorsa, ne yazık ki Japonya bunu tek başına başaramaz.

Uluslararası Hristiyan Üniversitesi profesörü ve Macdonald-Laurier Enstitüsü kıdemli araştırmacısı Stephen R. Nagy de Japonya’nın Tayvan konusunda açıkça konuşma hakkını koruması gerektiğini savunuyor. Japonya’nın Çin politikasını üç unsurla tanımlıyor: diyaloğu sürdürmek, ekonomik dayanıklılık ve caydırıcılık. Başka bir deyişle bu, iletişim kanallarını açık tutmak, ekonomik aksaklıklara maruz kalmayı azaltmak ve saldırıyı caydıracak ölçüde savunma gücünü korumak anlamına geliyor.

Liderler görüşemezken ticari temaslar sürüyor

Eski Dışişleri Bakanı Takeshi Iwaya, Japonya Uluslararası Ticaretin Geliştirilmesi Derneği başkanı sıfatıyla eylül sonlarında Pekin’i ziyaret etti. Çin’in en üst düzey diplomatı Wang Yi ve Başbakan Yardımcısı He Lifeng ile görüşerek siyasi çıkmaza rağmen bir temas kanalı oluşturdu.

İkili ticaret sürüyor ve iş insanları arasındaki temaslar kısmen canlandı. Buna rağmen Japonya Dışişleri Bakanlığı yetkilileri, Devlet Başkanı Xi Jinping hükümeti açıklamaların geri çekilmesini talep etmeye devam ederken bu temasların siyasi diyaloğu kısa sürede yeniden başlatacağına inanmıyor.

Takaichi, Çin’le diyaloğa açık olduğunu defalarca söyledi. Hukuki çerçeveyi, anlaşmazlığı ve bir sonraki diplomatik fırsatı birbirine bağlayan başlıca tarihler şöyle:

  • 1 Temmuz 2014: Japonya Ulusal Güvenlik Konseyi ve Bakanlar Kurulu, kolektif meşru müdafaaya sınırlı bir yorum getiren kararı onayladı.
  • 2015 ve 2016: Güvenlik yasaları kabul edildi ve ardından yürürlüğe girdi.
  • 7 Kasım 2025: Takaichi, Tayvan acil durumunun Japonya’nın varlığını tehdit edebileceği koşulları açıkladı.
  • Eylül 2026 sonu: Iwaya, Pekin’de üst düzey Çinli yetkililerle görüştü.
  • 18-19 Kasım 2026: Shenzhen’deki APEC toplantısı, Takaichi ve Xi arasında temas için olası bir fırsat sunuyor.

İki lider arasında bir görüşme yapılacağı doğrulanmadı. Acil diplomatik mesele, Pekin talebini sürdürürken ve Tokyo tutumunu korurken tarafların farklılıklarını görüşmek için bir kanal oluşturup oluşturamayacağı.

Reklam

Ekonomik baskı fabrikalara ve eğlence sektörüne uzanıyor

Çin’in karşılığı, ileri teknoloji ürünlerinin üretiminde kullanılan nadir toprak elementlerinin ihracatına getirilen kısıtlamaları da içerdi. Japon şirketleri açısından bu malzemelere erişim, üretim planlamasını ve tedarik ağlarının güvenilirliğini etkiliyor. İlişkilerdeki bozulma turizm ve eğlence sektörlerini de etkiledi.

Nagy, şirketlerin risklerini yeniden değerlendirdiğinin kanıtı olarak Jeoekonomi Enstitüsünün Japonya’daki 100 şirkete yönelik Ekonomik Güvenlik Araştırması’na işaret ediyor. Ankete katılan büyük şirketlerin önemli çoğunluğunun tedarik ağlarında değişiklik yapmaya öncelik verdiğini ve faaliyetlerini Güneydoğu Asya, Hindistan ve Kuzey Amerika’ya yaydığını söylüyor.

Çeşitlendirme, üretim için birden fazla tedarik kaynağı ya da konum belirlemek anlamına geliyor. Bir şirket, Çinli müşterilerine hizmet vermeyi sürdürürken başka yerlerde alternatifler oluşturabilir; böylece ihracatın kısıtlanması ya da taşımacılığın aksaması durumunda daha fazla seçeneği olur.

Kültür sektöründeki şirketler de baskıyla karşı karşıya. Sanrio, Japon casusluk dizisi VIVANT’ın Çin casusluğunu tasvir etmesine yönelik eleştirilerin ardından, diziyi içeren tanıtım işbirliği için özür dileyerek işbirliğini sonlandırdı. Bu olay, siyasi bir anlaşmazlığın savunma hukukuna ilişkin parlamento tartışmasından çok uzak bir ticari ortaklığı nasıl etkileyebileceğini gösteriyor.

Nagazaki’ye Çin’den gelen ziyaretçi sayısı azaldı. Bu ziyaretçilere hizmet veren işletmeler için diplomatik anlaşmazlık, müşteri ve gelir meselesi anlamına da geliyor. En üst düzeydeki siyasi görüşmeler güçlükle sürerken devam eden ticari alışverişler pratik değer taşıyor.

Savunma harcamaları şeffaflığı gündeme taşıyor

Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsüne göre Japonya’nın 2025’teki askerî harcamaları 62,2 milyar dolar, yani gayrisafi yurt içi hasılanın yüzde 1,4’ü olarak tahmin edildi; bu rakam Japonya’yı dünya genelinde 10. sıraya yerleştirdi. Aynı tahminlerde Çin’in harcamaları 336 milyar dolar, ABD’ninkiler ise 954 milyar dolar olarak verildi. Çin’in harcamaları Japonya’nınkinin yaklaşık 5,4 katıydı.

Japonya’nın savunma alanındaki genişlemesine ilişkin başka bir anlatımda harcamaların GSYH’nin yüzde 2’sine ulaştığı belirtilirken SIPRI, 2025 için yüzde 1,4 tahmini veriyor; yüzde 2 rakamının dönemi ve hesaplama yöntemi belirtilmiyor. Japonya ayrıca uzun menzilli hedefleri vurabilen füzeler edindi. Bu değişiklik, söz konusu silahların amaçlanan rolüne ilişkin açıklamaları komşu ülkeler ve Japon seçmenler açısından özellikle önemli hâle getiriyor.

Tokyo Üniversitesi profesörü Tomoko Ako, Japonya’nın savunma politikasının tarihten çıkarılan dersleri ve savaşı önleme taahhüdünü nasıl yansıttığını açıklaması gerektiğini savunuyor. Şöyle dedi:

Japonya tarihi göz ardı etmediğini, savaşı önlemeyi düşündüğünü ve askerî faaliyetlerden ziyade savunmaya odaklandığını söylemeli.

Ako, liderlerin savunma planlarını kamuoyunun yeterli onayı ya da tartışması olmaksızın dayatıyor gibi görünebileceğinden endişe ediyor. Savı, seçilmiş liderlerin askerî makamlar yerine yetki kullandığı sivil denetimi; askerî harcamaların boyutu ve amacı konusunda açıklıkla birlikte ele alıyor.

2014 tarihli karar, bu tartışmaya somut taahhütler sağlıyor. Karar, yalnızca savunmaya dayalı politikayı, üç nükleer olmayan ilkeyi ve uyuşmazlıkların diplomasi ve uluslararası hukuk yoluyla barışçıl biçimde çözülmesini yeniden teyit ediyor. Ayrıca ABD ve diğer ortaklarla daha güçlü işbirliği çağrısında bulunuyor. Güncel harcamaların ve kuvvet konuşlandırmalarının bu taahhütlere nasıl uyduğunu açıklamak, hem yurt içindeki denetim taleplerine hem de yurt dışından gelen eleştirilere yanıt verebilir.

Reklam

Nagazaki sakinleri yerel bağları canlı tutuyor

Nagazaki’deki Inasa Goshinji Uluslararası Mezarlığı’nda düzenlenen temizliğe yaklaşık 150 mahalle sakini, Çin toplumu üyeleri ve Çin konsolosluğu çalışanları katıldı. Katılımcılar, 1602’de Çin mezarlığı olarak açılan ve Nagazaki eyaletinin en eski uluslararası mezarlığı olan alanda yaklaşık iki saat boyunca otları biçip dökülen yaprakları topladı.

Nagazaki Eyaleti Japonya-Çin Dostluk Konseyi, etkinliği Japonya ve Çin’in diplomatik ilişkileri normalleştirmesinden iki yıl sonra, 1974’te başlattı. Organizatörler bu yılki buluşmayı 53. temizlik etkinliği olarak nitelendirdi. Etkinlik, COVID-19 salgını sırasında 2020’de iptal edilmişti.

Çin Başkonsolosu Chen Yong resmî görevleri nedeniyle etkinliğe katılmadı. Başkonsolos Yardımcısı Liu Jiyu, konsolosluk çalışanlarıyla birlikte etkinlikte yer aldı. Liu, Nagazaki’nin Çin’le uzun geçmişe dayanan bir alışveriş ve etkileşim yeri olduğunu vurgulayarak bu dostluğun gelecek nesillere aktarılmasının önemine dikkat çekti.

kâr amacı gütmeyen Asya Değişim ve Dostluk Derneği yöneticilerinden Yuko Okubo, Japonya ve Çin’in iyi ilişkiler sürdürmesi umuduyla etkinliğe katıldığını söyledi. Fujian kökenli bir katılımcı ise siyasi anlaşmazlıklara karşı pek bir şey yapamasalar da birlikte çalışmanın bireylerin insani temasını koruması için temel bir yol olduğunu belirtti.

Nagazaki’deki buluşma, Japonya’nın karşı karşıya olduğu tercihleri yerel bir ortama taşıyor. İttifak işbirliği güvenliğe katkı sağlıyor, kamusal tartışma vatandaşlara savunma politikasında söz hakkı veriyor ve kişisel ilişkilerin sürmesi diplomatik ayrılığın ötesindeki bağları koruyor. Neredeyse bir yıldır devam eden anlaşmazlıkta bunların her biri farklı bir amaca hizmet ediyor.

Öne Çıkanlar

  • Takaichi’nin 7 Kasım 2025’te Tayvan hakkında yaptığı açıklamalar, Çin’le yaşanan diplomatik anlaşmazlığın odağında kalmayı sürdürüyor.
  • Japonya’nın hukuki çerçevesi, yalnızca ülkenin varlığını ve halkını korumaya bağlı koşullarda sınırlı güç kullanımına izin veriyor.
  • Yamamoto, açıklamaların geri çekilmesi yerine ABD ve diğer ülkelerle ortaklıkların güçlendirilmesini savunuyor.
  • Ticaret ve iş dünyası temasları sürerken nadir toprak elementlerine getirilen kısıtlamalar ve turizmdeki düşüş ekonomik ilişkileri etkiliyor.
  • Takaichi ile Xi’nin 18-19 Kasım’daki Shenzhen APEC toplantısında bir araya gelip gelmeyeceği henüz doğrulanmadı.
  • Nagazaki’de yaklaşık 150 kişi mezarlık temizliğine katılarak yerel bir etkileşim geleneğini sürdürdü.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir