Ucuz ekipman, temiz enerjiyi kimlerin karşılayabileceğini değiştiriyor
Çin’in 2026’daki temiz teknoloji ihracatının, ekipmanlar kullanıma girdikten sonra yılda yaklaşık 450 milyon ton karbondioksit salımının önlenmesine katkı sağlaması bekleniyor. Bu miktar, Brezilya’nın fosil yakıtlardan kaynaklanan yıllık salımlarına kabaca eşdeğer. Bu faydanın önemli bir bölümü, uygun fiyatlı güneş panelleri, bataryalar, rüzgâr türbinleri ve elektrikli araçlar satın alan gelişmekte olan ülkelere ulaşacak.
İçindekiler
- Ucuz ekipman, temiz enerjiyi kimlerin karşılayabileceğini değiştiriyor
- Ticari satışlar iklim finansmanıyla nasıl karşılaştırılıyor?
- Salım tahminleri gerçekte neyi ölçüyor?
- Tasarrufun en büyük payı güneş panellerinden geliyor
- Etiyopya’da otomobillerden Vietnam’a elektriğe
- Ticaret kuralları teknolojiye erişimi hâlâ zorlaştırıyor
- Rekabet fabrikalara ve yakıtlara taşınıyor
- Çin’in kömür kapasitesini artırması iklimdeki rolünü karmaşıklaştırıyor
- Üretim gücü diplomatik liderliğe dönüşecek mi?
- Öne Çıkanlar
Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi’nin baş analisti ve Asia Society Politika Enstitüsü’nün kıdemli araştırmacısı Lauri Myllyvirta’nın yaptığı tahmin, giderek büyüyen bir değişimi sayısal olarak ortaya koyuyor: Ülkeler, uluslararası iklim desteğini beklemek yerine fosil yakıtlara bağımlılıklarını azaltan ekipmanları giderek daha fazla satın alabiliyor.
Çin’in temiz teknoloji ihracatı 2025’te 220 milyar doları aştı. Ülkenin fabrikaları, küresel güneş enerjisi tedarik zincirinin üretim kapasitesinin yaklaşık %85’ini, lityum iyon batarya kapasitesinin ise %80’ini oluşturuyor. 2025’te dünya genelinde üretilen elektrikli otomobillerin yaklaşık %75’i Çin’de imal edildi.
Çin’in sanayi gücü, 9-20 Kasım 2026’da Türkiye’nin Antalya kentinde düzenlenecek Birleşmiş Milletler iklim konferansı COP31’in temel gündem maddelerinden biri. Gelişmekte olan ülkeler uygun fiyatlı teknoloji isterken, rekabet halindeki üreticiler ithalata karşı korunmak istiyor. Gümrük vergileri ve jeopolitik gerilimler ticareti zorlaştırırken Pekin, yeşil teknolojinin serbest dolaşımına ilişkin görüşmeler yapılmasını istiyor.
Çin konferansa bir çelişkiyle de geliyor: Diğer ülkelerin salımlarını azaltmasına yardımcı olan ekipmanların büyük bölümünü sağlıyor, ancak sera gazı salımında hâlâ dünyanın en büyük ülkesi. Büyüyen kömür santrali filosu ve temkinli iç hedefleri, yenilenebilir enerjideki hızlı büyümeyle yan yana duruyor.
Ticari satışlar iklim finansmanıyla nasıl karşılaştırılıyor?
Daha önce yapılan bir tahminde, Çin’in gelişmekte olan ülkelere yönelik temiz teknoloji ihracatı ve yatırımları 132 milyar dolar olarak hesaplanmış, buna Çinli şirketlerin yaklaşık 40 milyar dolarlık doğrudan yatırımı da dahil edilmişti. Yatırım tahmini, London School of Economics’ten Mathias Larsen ve Xiaokang Xue tarafından hazırlanmıştı.
132 milyar dolarlık tutar, zengin ülkelerin 2024’te daha yoksul ülkelere sağladığı 137 milyar dolarlık iklim finansmanına yakındı. Bu karşılaştırma, Çin’in ticari faaliyetlerinin boyutunu ortaya koysa da söz konusu kaynaklar farklı ihtiyaçlara hizmet ediyor.
Çin kaynaklı işlemler ağırlıklı olarak gelir getirmesi beklenen ekipman ve projelerin finansmanını sağlıyor. Uluslararası iklim finansmanı ise tarımın korunması, sellere hazırlık ve fırtınaların ardından toparlanma gibi faaliyetleri de destekliyor. Bu ihtiyaçların çoğunda ticari kazanç elde etme olasılığı düşük.
Zengin ülkelerin mali taahhütleri, gelişmekte olan ülkelere iklim değişikliğine karşı mücadelelerinde yardımcı olmayı amaçlayan 2009 tarihli Birleşmiş Milletler anlaşmasıyla başladı. Desteğin önemli bir bölümü hibe yerine kredi olarak, bunların arasında piyasa faizlerinden kullandırılan krediler biçiminde sağlandı. Borç alan ülkeler bu parayı geri ödemek zorunda; bu da zaten zorlanan kamu bütçelerine ek maliyet getiriyor.
Ekipman fiyatlarının düşmesi, harekete geçmek için başka bir yol sunuyor. Haneler, şirketler ya da hükümetler, elektrik veya ithal yakıttan tasarruf ettirdiği için güneş enerjisini ya da elektrikli ulaşımı tercih edebiliyor. İklim finansmanının ise ayrı bir görevi var: Ekipman satışlarının tek başına karşılayamayacağı ihtiyaçlar için ülkelere ve topluluklara destek olmak.
Salım tahminleri gerçekte neyi ölçüyor?
Myllyvirta’nın analizine göre, 2026’da ihraç edilen ekipmanların kullanım ömrü boyunca 8,4 milyar ton karbondioksit salımını önlemesi bekleniyor. Bu miktar 2025 ihracatı için 6,8 milyar ton, 2024 ihracatı içinse 5 milyar ton olarak hesaplanmıştı. Hesaplamada ihracat hacimleri, üretimden kaynaklanan salımlar ve ithalatçı ülkelerde devre dışı bırakılan enerji kaynakları esas alınıyor.
Yıllık 450 milyon tonluk tahmin, dünya genelindeki varış noktalarını kapsıyor. Önceki tahminlerde, bir yıllık ihracatın Küresel Güney’de yılda 257 milyon ton; izleyen yılın sevkiyatlarının ise 337 milyon ton salım tasarrufu sağlayacağı belirtilmişti. Yeni analiz, dönemi ve coğrafi kapsamı genişletiyor.
Ekipmanların üretimi de karbondioksit salımına yol açıyor. Analize göre, 2025 ihracatının Çin’deki üretimi sırasında yaklaşık 170 milyon ton salım gerçekleşirken, ekipmanlar kullanıma girdikten sonra yurt dışında yılda 370 milyon ton salımın önüne geçilecek. Bu hızla ekipmanlar, üretimden kaynaklanan salımlarını yaklaşık altı ayda telafi edecek.
Kullanım ömrü hesaplamalarında güneş ve rüzgâr ekipmanları için 20 yıl, otomobil ve bataryalar için 10 yıl, iki tekerlekli elektrikli araçlar içinse beş yıl varsayılıyor. Gerçek tasarruf, kurulum ve kullanım biçimine, kullanım ömrüne ve yerine geçen elektrik ya da yakıta bağlı. 2026’nın son çeyreğine ilişkin tahmin, ilk üç çeyrekteki büyüme üzerinden yapılıyor.
Çin Ticaret Bakanlığı daha geniş kapsamlı, tarihsel bir rakam paylaşarak Çin’in rüzgâr ve güneş enerjisi ihracatının beş yılda küresel karbondioksit salımlarını yaklaşık 4,1 milyar ton azalttığını söyledi. Bakanlığın verisi, ekipmanların birkaç yıllık kullanımını kapsarken Myllyvirta’nın yıllık tahmini, tek bir yıldaki ihracatın etkisini ele alıyor.
Tasarrufun en büyük payı güneş panellerinden geliyor
Çin, 2025’te 436 gigavatlık kurulu üretim kapasitesine eşdeğer güneş paneli ve ara ürünlerin yanı sıra 8 gigavatlık rüzgâr türbini ihraç etti. Gigavat, ekipmanın belirli bir anda ne kadar güç üretebildiğini ölçüyor; yıl boyunca üretilen elektrik miktarı ise güneş ışığına, rüzgâra ve çalışma koşullarına bağlı.
Güneş ve rüzgâr enerjisi ihracatı, varış ülkelerinde yılda yaklaşık 720 teravatsaat elektrik üretebilir. Güneş enerjisi ihracatının tek başına kullanım ömrü boyunca önleyeceği salımın 6,4 milyar ton olacağı tahmin ediliyor; bu da açık ara en büyük katkıyı oluşturuyor.
Gelişmekte olan ülkeler, 2025’te Çin’in temiz teknoloji ihracatından elde edilen kullanım ömrü boyunca salım tasarrufunun yaklaşık %73’ünü oluşturdu. Bu oran 2026’nın ilk üç çeyreğinde %76’ya yükseldi. Güney ve Güneydoğu Asya’nın toplam payı ise %52 oldu.
Bu oranları açıklayan etkenlerden biri güneşli hava koşulları. Bir diğeri de fosil yakıtlara büyük ölçüde bağımlı elektrik sistemleri: Bir birim kömür kaynaklı elektriğin yerine başka bir kaynak kullanılması, daha temiz bir şebekeden gelen elektriğin yerine başka bir kaynak kullanılmasına kıyasla genellikle daha fazla karbondioksit tasarrufu sağlıyor.
Pakistan bu tercihin cazibesini ortaya koyuyor. Önceki bir yıllık tahminde, ülkenin Çin’den güneş paneli ithalatının 17 gigavata ulaşabileceği, bunun da aynı dönemde Almanya’nın eklediği güneş enerjisi kapasitesine yaklaşık olarak denk olduğu belirtilmişti. Sık sık elektrik kesintisi yaşayan haneler ve işletmeler için uygun fiyatlı paneller, kendi elektriğini üretme imkânı sunuyor. Önceki dönemde Çin’in güneş paneli ve fotovoltaik hücre ihracatının yaklaşık üçte ikisi gelişmekte olan ülkelere gitti.
Etiyopya’da otomobillerden Vietnam’a elektriğe
Etiyopya, ithal fosil yakıtlara harcanan dövizi azaltmak amacıyla 2024’te içten yanmalı motorlu araçların ithalatını yasakladı. Uygun fiyatlı Çin elektrikli araçları bu kararı mümkün kıldı. Larsen, bu araçları Etiyopya’nın ihtiyaçları açısından en ucuz ve en etkili seçenek olarak nitelendirdi.
Çin’in araç ihracatı binek otomobillerin çok ötesine uzanıyor. 2025’teki sevkiyatlar arasında 36 milyon iki tekerlekli elektrikli araç, 2,2 milyon bataryalı elektrikli otomobil, 160.000 fişli hibrit otomobil, 15.000 otobüs ve 30.000 kamyon vardı. İhraç edilen bataryaların toplam kapasitesi 305 gigavatsaat oldu; bu miktar, yaygın batarya boyutları esas alındığında yaklaşık 5 milyon ek elektrikli otomobile yetiyor.
Laos farklı bir model sunuyor. Monsoon Wind projesi, Vietnam’ın imalat sanayisine elektrik sağlamak üzere 133 Çin yapımı türbin kullanarak Ağustos 2025’te faaliyete geçti. Projenin sahibi Taylandlı yatırımcıların öncülük ettiği bir konsorsiyum. Bu durum, Çin ekipmanlarının başka ülkelerden şirketlerin yürüttüğü projelere nasıl destek sağlayabildiğini gösteriyor.
Çin bağlantılı yenilenebilir enerji projeleri, Temmuz 2026 itibarıyla yurt dışında faaliyette olan 69 gigavat, inşa halindeki 100 gigavat ve planlanan 280 gigavat kapasiteyi kapsıyordu. Buna rağmen, ekipman ihracatının iklim açısından sağladığı fayda Çin’in yurt dışındaki enerji projelerinin mülkiyetinden çok daha büyük. Projelerin çoğunu yerel geliştiriciler ve diğer şirketler yürütüyor.
Birkaç önemli gelişme, bu ticaretin ulusal enerji stratejilerinin parçası hâline ne kadar hızlı geldiğini gösteriyor:
- 2024: Etiyopya, içten yanmalı motorlu araçların ithalatını yasakladı.
- Ağustos 2025: Laos’taki Monsoon Wind projesi Vietnam’a elektrik sağlamaya başladı.
- Mart 2026: Çin, küresel iklim yönetişiminde daha büyük bir rol üstlenmeyi taahhüt eden beş yıllık bir planı kabul etti.
- 9-20 Kasım 2026: COP31, iklim finansmanı, teknolojiye erişim ve ticaret gerilimlerini Antalya’daki müzakerelerin gündemine taşıyor.
Ticaret kuralları teknolojiye erişimi hâlâ zorlaştırıyor
Birleşmiş Milletler Ticaret ve Kalkınma Konferansı (UNCTAD), Kasım 2026 tarihli İklim Eylemini Hızlandırmak Ticaret İşbirliğini Gerektiriyor başlıklı raporunda iklim taahhütleriyle uygulamadaki ticaret politikaları arasındaki farka dikkat çekiyor.
UNCTAD, 2023-2025 yılları arasında imzalanan sekiz bölgesel ticaret anlaşmasındaki 179 iklim hükmünü inceledi. Bunların yalnızca %7’si iklim teknolojilerine yönelik gümrük vergilerini veya diğer engelleri ele aldı. Genel nitelikteki iklim taahhütleri %22’yi, işbirliği çağrısı yapan hükümler ise %18’i oluşturdu. Taahhütlerin çoğunda yasal olarak uygulanabilir yükümlülükler bulunmuyordu.
Gümrük vergileri, ithal edilen mallara uygulanan vergilerdir. Diğer engeller arasında ürün standartları, sertifikasyon süreçleri ve test koşullarındaki farklılıklar yer alıyor. Gelişmekte olan ülkelerdeki küçük işletmeler bu kontrollerin masraflarını karşılamakta ya da akredite laboratuvar ve doğrulayıcı bulmakta zorlanabiliyor.
Birleşmiş Milletler’in 2025’te 174 ülkede yaptığı ankette, yeşil ve iklim dostu mallara yönelik tedbirleri tam olarak uyguladığını bildiren ülke sayısı yalnızca yediydi. On iki ülke kısmi uygulama bildirdi, 14 ülke tedbirleri planlıyordu, 57 ülke ise hiçbirini uygulamamıştı.
Etkilenen pazarın büyüklüğü çok yüksek. Üretim girdilerinden nihai ekipmanlara kadar güneş ve rüzgâr enerjisi değer zincirlerinin küresel ihracatı 2025’te 1,8 trilyon doları aştı. 2026’nın ilk yarısında batarya ticareti %29, elektrikli otomobil ticareti ise %11 büyüdü.
Washington, yerli üreticileri korumak amacıyla Çin elektrikli araçlarına %100’ü aşan gümrük vergileri uyguladı. Avrupa’da alınan önlemlerde de rekabet ve sanayi istihdamına ilişkin kaygılar etkili oldu. Daha ucuz teknoloji arayan ülkeler açısından bu ticaret anlaşmazlıkları hem fiyatları hem de erişimi etkileyebiliyor. UNCTAD, bu maliyetleri azaltmak için standartlar, sertifikasyon, teknik destek ve yatırım alanlarında işbirliği yapılması çağrısında bulunuyor.
Rekabet fabrikalara ve yakıtlara taşınıyor
Çin’in üstünlüğü artık güneş panelleri ve araçların ötesine, temizlenmesi daha zor sanayilere uzanıyor. Sanayi kaynaklı salımlar üzerinde çalışan kâr amacı gütmeyen Mission Possible Partnership, önceki yıl finansman sağlanan 36 büyük temiz sanayi projesinin 23’ünün Çin’de olduğunu belirledi. Bu Çin projelerinin değeri 40 milyar avroyu aşıyordu.
Dünya genelinde faaliyette olan veya inşa halindeki temiz sanayi tesislerinin %49’u Çin’de bulunuyor. Ülke, düşük salımlı metanol üretim kapasitesinin %90’ından fazlasına ve daha temiz alüminyum kapasitesinin %40’ından fazlasına da sahip. Metanol, biyokütle veya yenilenebilir hidrojen kullanılarak üretilebiliyor. Daha temiz alüminyum üretiminde ise karbon salımı daha düşük elektrik kullanılıyor.
Diğer gelişmekte olan ekonomeler de kendi projeleri için yatırım çekiyor. Aynı dönemde altı ülke 4,7 milyar avroluk finansman sağlarken, gelişmiş ekonomilerde bu tutar 4,3 milyar avro oldu. Gelişmekte olan pazarlarda 281 proje daha geliştirme aşamasındaydı.
Kenya, çoğunlukla ülkedeki çiftçilere yönelik, yılda 200.000 ila 300.000 ton üretim kapasitesini hedefleyen jeotermal enerjiyle çalışan bir gübre tesisi geliştiriyor. Paraguay daha temiz gübre üretimi için finansman sağladı. Güney Afrika ise yakalanan karbondioksit ve yenilenebilir elektrik kullanılarak üretilen havacılık yakıtına yatırım çekti.
Avrupa Birliği, 100 milyar avronun üzerinde kaynak sağlamayı taahhüt ederek Temiz Sanayi Mutabakatı’nı Şubat 2025’te başlattı. Havacılık yakıtı tedarikçilerinin 2025’ten itibaren en az %2 oranında sürdürülebilir havacılık yakıtı sağlamasını zorunlu kılan düzenleme de talep oluşmasına katkıda bulundu. Dünya genelinde finansmana erişim hâlâ zor: Mission Possible Partnership, toplam değeri yaklaşık 4,3 trilyon avro olan ve henüz finansman bulamamış 800’den fazla öneri projeyi izliyor.
Çin’in kömür kapasitesini artırması iklimdeki rolünü karmaşıklaştırıyor
Çin, küresel karbondioksit salımlarının yaklaşık üçte birinden sorumlu; elektriğinin yarısından fazlası kömürden üretiliyor. Ülkenin salımları Mart 2024’ten bu yana genel olarak yatay seyretti veya azaldı, ancak son dönemdeki hareketler enerji talebinin sürmesinin yarattığı baskıyı gösteriyor.
Salımlar 2026’nın ilk çeyreğinde %2 arttı, ikinci çeyreğinde ise %1 düştü. Böylece yılın ilk yarısındaki toplam salım bir yıl öncesinin az farkla üzerinde kaldı, ancak Mart 2024’teki zirvenin altında seyretti. Elektrikli araçların ulaşım yakıtına talebi azaltmasıyla petrol kullanımındaki düşüş, ikinci çeyrekteki gerilemede etkili oldu. Elektrik üretiminde kömür kullanımı ise arttı.
Çin, 2026’nın ilk yarısında kömürlü santrallerin kurulu gücüne 30 gigavat ekledi. 2025 sonu itibarıyla 290 gigavatlık kapasite daha inşa halindeydi. Bu yatırımlar, artan yenilenebilir enerji üretimini de bünyesine katması gereken elektrik sistemine yeni üretim tesisleri ekliyor.
Pekin’in 2035 taahhüdü; net sera gazı salımlarını zirve düzeyinin %7 ila %10 altına indirmeyi, enerji tüketiminde fosil dışı kaynakların payını %30’un üzerine çıkarmayı ve rüzgâr ile güneş enerjisi kapasitesini 2020 düzeyinin altı katına ulaştırmayı öngörüyor. Ülkenin daha geniş kapsamlı taahhütleri, salımları 2030’dan önce zirveye çıkarmak ve 2060’tan önce net sıfıra ulaşmak.
Üretim gücü diplomatik liderliğe dönüşecek mi?
Çin’in Mart 2026 planı, küresel iklim yönetişiminde daha aktif bir liderlik rolü üstlenme taahhüdü içeriyordu. COP31, bu söylemin müzakerelere nasıl yansıyacağının ilk sınavlarından biri olacak. Konferansa Türkiye başkanlık ederken, COP30’da varılan düzenleme uyarınca müzakereleri Avustralya yürütüyor.
ABD’nin eski Dışişleri Bakanı John Kerry, diğer ülkelerin temiz enerjide Çin’in hızına yetişmesi gerektiğini savunuyor. Aradaki farkı doğrudan şu sözlerle anlattı:
"Temiz enerjide büyük bir hızlanma kaydeden tek ülke Çin. Tabiat Ana her hafta, her gün daha güçlü işaretler gönderirken dünyanın geri kalanı tökezleyerek ilerliyor," dedi.
Pekin, uluslararası iklim gündemini belirleme konusunda tarihsel olarak temkinli davrandı. Washington’la yapılan anlaşmalar 2015 Paris Anlaşması’nın önünü açmaya yardımcı oldu, ancak ABD Başkanı Donald Trump’ın 2025’te uluslararası iklim taahhütlerinden geri çekilmesi bu ilişkiyi değiştirdi.
Çin, enerji ihracatçılarının, üreticilerin ve iklim zararlarına açık ülkelerin de aralarında bulunduğu gelişmekte olan ülkeler arasındaki farklı çıkarları gözetmek zorunda. Ticari etkisi ülkeye güçlü bir söz hakkı verirken, daha büyük bir diplomatik rol üstlenmesi mali destek ve fosil yakıt kullanımını daha hızlı azaltma beklentilerini de beraberinde getiriyor.
Müzakereciler Çin’in iklim finansmanı taahhütlerini, fosil yakıtlardan uzaklaşan işçilere ve topluluklara verdiği desteği ve 2028’de COP33’e ev sahipliği yapma girişiminde bulunup bulunmayacağını izliyor. Ev sahipliği için henüz bir başvuru açıklanmadı. Yakın vadede son tarih, COP31’in sona ermesinin planlandığı 20 Kasım.
Öne Çıkanlar
- Çin’in 2026 temiz teknoloji ihracatı, kullanıma girdikten sonra yılda yaklaşık 450 milyon ton karbondioksit salımını önleyebilir.
- 2026’nın ilk üç çeyreğinde öngörülen kullanım ömrü boyunca salım tasarrufunun %76’sı gelişmekte olan ülkelerin payına düştü.
- Uygun fiyatlı ekipmanlar, iklim finansmanının ayrı rolüne ek olarak ülkelerin yakıt ithalatını azaltmasına ve elektriğe erişimi genişletmesine yardımcı oluyor.
- UNCTAD, yakın dönemdeki ticaret anlaşmalarında yer alan iklim hükümlerinin yalnızca %7’sinin teknolojiye erişim engellerini ele aldığını belirledi.
- Çin, kömür santrali kapasitesini artırmayı sürdürürken temiz sanayi yatırımlarında lider konumda.
- 20 Kasım’da sona ermesi planlanan COP31, Çin’in üretim gücünü daha büyük bir diplomatik liderliğe dönüştürüp dönüştürmeyeceğini sınayacak.






