Bir pirinç projesi kalıcı yangın tehdidine yol açtı
Endonezya, yaklaşık 1 milyon hektar turbalık bataklık ormanını pirinç tarlalarına dönüştürme girişimi olan Mega Pirinç Projesi'nin kalıcı zararlarıyla mücadele ederken, Orta Kalimantan'daki 10.378 hektarlık bozulmuş turbalık alanı yeniden sulamaya hazırlanıyor. Proje 1995'te başladı ve 1998'de sona erdi, ancak drenaj kanalları eyaletin yangınlara karşı hassasiyetini şekillendirmeyi sürdürüyor.
İçindekiler
- Bir pirinç projesi kalıcı yangın tehdidine yol açtı
- Mega Pirinç Projesi araziyi nasıl değiştirdi?
- İlk restorasyon çalışmaları nerede yürütülecek?
- Turbayı nemli tutmak neden zor?
- Tarım ıslak araziye uygun olmalı
- Endonezya'nın yangın verileri neyi ölçüyor?
- Duman, zararı turbalık alanların ötesine taşıyor
- Restorasyon taahhüdünün ardından atılacak adımlar
- Öne Çıkanlar
İlk çalışmalar Talawang Raya, Sabaru ve Tanjung Taruna'dan Tumbang Nusa'ya uzanan bölgede yürütülecek. Gıda İşlerinden Sorumlu Başbakan Yardımcısı Hanif Faisol Nurofiq'in açıkladığı planlar, zarar görmüş turbayı nemli tutmak için sondaj kuyuları açılmasını ve Kahayan Nehri'nden su taşıyan bir sistem kurulmasını içeriyor.
Hanif, altyapı önerilerini 3 Kasım 2026'da açıkladı. Üç gün sonra Cakarta'da düzenlenen orman yangınları koordinasyon toplantısının ardından, Palangkaraya çevresindeki turbanın o denli bozulduğunu ve suyu emmek yerine ittiğini söyledi. Kuraklığın turbayı yeniden kolay tutuşan bir maddeye dönüştüreceğini belirterek kesintisiz sulamanın gerekli olduğunu vurguladı.
Hükümet, eyalette yetiştirilen ürünlerin turbalık alanların koşullarına uygun olup olmadığını da inceliyor. Daha kapsamlı restorasyon yaklaşımı; su yönetimini, ıslak zemine uygun bitki örtüsünü ve turbayı kurutmadan ıslak alanlarda ürün yetiştirmek anlamına gelen paludikültürü bir araya getiriyor.
Orta Kalimantan'da uygulamaya dönük değişiklik, yangınlara tekrar tekrar su taşımak yerine yangınlar çıkmadan önce suyu arazide tutmaya geçiş anlamına geliyor. Zorluk, onlarca yıl önce bozulan su sistemini onarırken ıslak toprakta yapılabilecek tarımı desteklemek.
Mega Pirinç Projesi araziyi nasıl değiştirdi?
Devlet Başkanı Soeharto, 1995 tarihli 82 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'yle Mega Pirinç Projesi'ne izin verdi. Proje, Java'daki tarım arazilerinin kaybına ilişkin endişeler üzerine ülkenin pirinçte kendi kendine yeterliliğini desteklemeyi amaçlıyordu. Dönüştürülmesi planlanan alan, Orta Kalimantan'da yaklaşık 1 milyon hektar turbalık bataklık ormanıydı.
Turba, ıslak koşullarda biriken bitki materyalinden büyük ölçüde oluşan topraktır. Su, bu materyalin parçalanmasını yavaşlatarak korunmasına yardımcı olur. Kanallar turbalık bir bataklıktaki suyu boşalttığında zemin nemini kaybeder ve kuruyan organik madde yakıta dönüşür.
Projenin geniş kanal ağı bu doğal su sistemini bozdu. Hanif, drenajın denetimsiz hâle geldiğini, turbanın kuruduğunu ve bazı alanların kalıcı olarak zarar gördüğünü söyledi. Pirinç projesi 1998'de sonlandırılmış olsa da projenin bitmesi, kanalların taşıyıp götürdüğü suyu geri getirmedi.
Hanif'e göre Orta Kalimantan'daki turbanın kalınlığı 3 metreye ulaşabiliyor. Bu derinlik, araziyi onarmanın yüzeyi ıslatmaktan fazlasını gerektirdiğini açıklamaya yardımcı oluyor. Kuru turbanın altında için için yanabilen yangınları söndürmek zordur ve duman uzun süre devam edebilir.
Walhi İcra Direktörü Boy Jerry Even Sembiring, Endonezya'da tekrarlayan yangın krizini ormanların açılmasına ve turbalıkların kurutulmasına izin veren onlarca yıllık ruhsat politikalarıyla ilişkilendirdi. Bu değerlendirme, başarısız pirinç projesini turbayı kurumaya açık hâle getiren daha geniş bir arazi yönetimi sorununun parçası olarak ele alıyor.
İlk restorasyon çalışmaları nerede yürütülecek?
Açıklanan yeniden sulama hedefi üç öncelikli alanı kapsıyor. En geniş alan, 9.600 hektardan fazlasının çalışma yapılması için belirlendiği Tanjung Taruna-Tumbang Nusa koridoru. Talawang Raya 362 hektar, Sabaru ise 320 hektarlık alanı kapsıyor.
Yeniden sulanması önerilen 10.378 hektar, ilk pirinç projesinde hedeflenen yaklaşık 1 milyon hektarın yüzde 1'ine karşılık geliyor. Bu karşılaştırma, ilk müdahalenin ölçeğini önceki arazi dönüştürme projesinin hedefiyle ortaya koyuyor.
Hanif, hükümetin sondaj kuyuları açacağını ve Kahayan Nehri'nden su sağlayan bir su basma sistemi geliştireceğini söyledi. Sondaj kuyuları belirli noktalarda suya erişim sağlarken daha geniş kapsamlı su yönetim sisteminin turbalık arazinin tamamında nemi koruması amaçlanıyor.
Hükümet ayrıca ayrıntılı bir restorasyon planı hazırlamak için ulusal turbalık ve mangrov yönetim kurumu ile birlikte çalışmayı planlıyor. Tamamlanma tarihi veya toplam restorasyon bütçesi açıklanmadı. Hanif, önleme çalışmalarının sürdürülebilmesi için resmî finansmanın yanı sıra işletmelerin ve yerel toplulukların katılımının da gerekeceğini söyledi.
Turbayı nemli tutmak neden zor?
Hanif, Palangkaraya çevresindeki zarar görmüş turbayı tanımlamak için hidrofobik terimini kullandı. Basitçe bu, maddenin suyu içine almadığı anlamına geliyor. Hanif, bu durumu turbanın eskiden suyu emip tutabilme özelliğiyle karşılaştırdı.
Suyu üzerinden atan veya emmekte zorlanan bir arazi, ara sıra sulanmaktan daha sürekli bir yönetim gerektiriyor. Hanif, sulamadaki kısa kesintilerin bile turbanın yeniden kurumasına yol açabileceği ve sıcaklıklar yükseldiğinde yangına karşı hassasiyetini artırabileceği uyarısında bulundu.
Yetkililer, yangın mevsiminden sonra yangın söndürme amaçlı sondaj kuyularını ve kanalları korumayı, ayrıca bunları çimentoyla güçlendirmeyi değerlendiriyor. Bu öneri, su yönetimini onarmaya yönelik daha geniş çabaların yanında yer alıyor. Altyapının, zarar görmüş alanlarda suyun amaçlanan biçimde hareket etmesini ve tutulmasını sağlaması gerekiyor.
Orta Kalimantan'ın yakın vadeli hava tahmini üzerindeki baskıyı artırıyor. 3 Kasım tarihli haberde Endonezya meteoroloji kurumu BMKG ile bir meteoroloji ekibinin tahminlerinde o hafta hafif yağış, ardından üç hafta boyunca sıcak havanın etkili olacağı belirtiliyordu. Bu nedenle kısa süreli yağış, yeniden kuraklık baskısı başlamadan önce yalnızca sınırlı bir zaman aralığı sağlayacaktı.
Tarım ıslak araziye uygun olmalı
Hükümet, turbanın onarılmasının tarım koşullarını değiştirmesi nedeniyle hangi ürünlerin uygun olduğunu inceliyor. Toprağın kurutulmasına bağlı bir ürün, turbayı ıslak tutma hedefiyle doğrudan çelişiyor.
Paludikültür farklı bir yaklaşım sunuyor: Suyu yerinde bırakarak ıslak turbayı tolere eden bitkiler yetiştirmek. Restorasyon önerisi, su altında kalmış koşullara uygun bitki örtüsünün yeniden dikilmesini de içeriyor; böylece ekim kararlarıyla yangın önleme aynı plan içinde ele alınıyor.
Çiftçiler açısından uygulamaya dönük soru, bu koşullarda hangi ürünleri başarıyla yetiştirebilecekleri. Hükümetin incelemesi henüz nihai bir ürün listesi belirlemedi. Açıklanan yaklaşım, pirinç projesinde uygulanan drenaj yöntemini tekrarlamak yerine tarımı arazinin su ihtiyacına uygun hâle getirmek.
Hanif'in bazı turbalık alanların kalıcı hasar gördüğüne ilişkin uyarısı, restorasyonun amacını da etkiliyor. Öncelikler, nemi korumak, yanabilecek kuru madde miktarını azaltmak ve zarar görmüş alanlara uygun bitki örtüsü oluşturmak.
Endonezya'nın yangın verileri neyi ölçüyor?
Orman Bakanlığının SIPONGI yangın alanı veri kümesi, SIPONGI KEMENHUT imzasıyla, 2026'nın ocak-temmuz döneminde ülke genelinde 202.004,30 hektarlık orman ve arazi yangını kaydediyor. Yöntem, Landsat 8 OLI/TIRS uydu görüntülerini sıcak nokta bilgileri, sahada yapılan kontroller ve Endonezya'nın orman yangınıyla mücadele ekipleri Manggala Agni'nin raporlarıyla birleştiriyor.
Nusantara Atlas, yangın krizine ilişkin haberinde ocak ayından eylül sonuna kadar ülke genelinde yanan alanı 1,9 milyon hektardan fazla olarak verdi. Bu, bakanlığın açıkladığı toplamdan çok daha yüksek bir rakam. Veriler farklı zaman aralıklarını kapsıyor ve farklı izleme sistemlerinden elde ediliyor. Bu nedenle ülke genelindeki durumu doğru değerlendirmek için her rakamla birlikte tarih aralığı ve ölçüm yönteminin de belirtilmesi gerekiyor.
Ayrı bir tartışma, Devlet Başkanı Prabowo Subianto'nun altı eyalette toplam 639 hektarlık alanı etkileyen yangınlardan söz etmesi üzerine çıktı. Prabowo, 12 Ekim'de yangınlardan etkilenen alanın keskin biçimde azaldığını anlatırken bu rakamı kullandı. Ulusal Afet Yönetim Ajansı BNPB ile Orman Bakanlığı, 14 Ekim'de 639 hektarın itfaiye ekiplerinin müdahale yürüttüğü alanları ifade ettiğini açıkladı.
Dolayısıyla okurlar açısından üç ölçüm önem taşıyor: Belirli bir dönemde yanan arazi, o sırada aktif olarak yanan yerler ve yangın söndürme çalışmalarının yürütüldüğü alanlar. Her biri farklı bir pratik soruyu yanıtlıyor. Ekiplerin müdahale ettiği alan, kamuoyuna müdahale çalışmaları hakkında bilgi verirken toplam yanan alan, şimdiye kadar ne kadar arazinin etkilendiğini gösteriyor.
Greenpeace Endonezya'da kıdemli araştırmacı ve coğrafi bilgi sistemleri uzmanı olan Sapta Ananda Proklamasi, hükümetin yangın verilerinin yanı sıra dumanın yayılımını ve süresini, etkilenen kişi sayısını da açıklaması gerektiğini söyledi. İnsanların dumana maruz kalmaya devam etmesini şöyle anlattı:
İnsanlar yalnızca bir dakika dumana maruz kalıp sonra bundan kurtulmuyor. Aylar boyunca her dakika, her saat ve her gün dumana maruz kalıyorlar,
Duman, zararı turbalık alanların ötesine taşıyor
Greenpeace, ekim ayındaki değerlendirmesinde önceki iki ay içinde Endonezya Borneo'su ve Sumatra genelinde yaklaşık 40 milyon kişinin dumanlı havaya maruz kaldığını tahmin etti. Sağlık Bakanlığı verilerine göre 13 Ekim itibarıyla etkilenen yedi eyalette akut solunum yolu hastalığı vakalarının sayısı 283.270'e ulaştı.
Duman, akciğerlerin derinlerine ulaşabilen küçük parçacıklar içeriyor. Turba yangınlarını kontrol altına almak özellikle zor; çünkü yanma yer altında devam ederek yüzeydeki alevler daha az görünür olsa bile dumanı sürdürebiliyor. Bu nedenle turbanın kurumasını önlemek, insanların soluduğu havayla doğrudan bağlantılı.
Yaban hayatı da etkilendi. International Animal Rescue, 9 Ekim'e kadar Batı Kalimantan'da 46 orangutanı kurtardığını bildirdi. Palangkaraya'daki bir rehabilitasyon merkezinde bulunan 47 orangutanın ise hastalandığı bildirildi. Bu rakamlar, kriz sırasında etkilenen iki ayrı grubu ifade ediyor.
Duman Malezya ve Singapur'a yayılarak Endonezya'nın yangınlarla mücadelesini bölgesel bir meseleye dönüştürdü. Malezya bir yangın söndürme uçağı, üç helikopter ve 52 personel göndermeyi teklif etti. 16 Ekim itibarıyla Endonezya bu teklife resmî olarak yanıt vermemişti. Singapur da yardım teklifinde bulundu.
Restorasyon taahhüdünün ardından atılacak adımlar
Orta Kalimantan Valisi Agustiar Sabran, 3 Kasım tarihli haberi izleyen bir veya iki gün içinde naip ve belediye başkanlarına teknik toplantılar düzenleme talimatı verdi. Toplantılarda kendi ilçe ve şehirlerindeki turbalık su yönetimini iyileştirme yollarının ele alınması amaçlandı.
Agustiar ayrıca yangın önleme, arazi denetimi, ruhsatlar ve yaptırımların daha kapsamlı biçimde gözden geçirilmesi çağrısında bulundu. İhlallerin yasalar çerçevesinde ele alınması gerektiğini belirten Agustiar, ordu, polis, merkezi hükümet, işletmeler ve yerel toplulukların katılımını istedi. Talimatları, önerilen mühendislik çalışmalarını araziye zarar verebilecek veya araziyi kurutabilecek faaliyetlerin denetimiyle ilişkilendiriyor.
Başlıca dönüm noktaları, kısa süreli bir pirinç üretimi projesinin nasıl çok daha uzun bir restorasyon görevi yarattığını gösteriyor:
- 1995: 82 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'yle Mega Pirinç Projesi'ne izin verildi; proje yaklaşık 1 milyon hektar turbalık bataklık ormanını hedefliyordu.
- 1998: Pirinç projesi sona erdi, ancak geride turbanın su sistemini etkilemeyi sürdüren drenaj kaynaklı hasar kaldı.
- 3 Kasım 2026: Hanif, sondaj kuyuları ve Kahayan Nehri'nden sağlanacak suyla 10.378 hektarlık alanın yeniden sulanmasına yönelik planları açıkladı.
- 6 Kasım 2026: Hanif, ağır biçimde bozulmuş turbanın yangın riskini azaltmak için kesintisiz sulanması gerektiği uyarısında bulundu.
- Yangın mevsiminin ardından: Yetkililer, ayrıntılı restorasyon programını geliştirirken yangın söndürme amaçlı su altyapısının bakımını yapmayı planlıyor.
Önümüzdeki çalışmalar su noktaları inşa etmekten ibaret değil. Yerel yönetimlerin hedeflenen alanlarda su yönetimini koordine etmesi, ürün incelemesinin ıslak turbalığa uygun tarımı belirlemesi ve acil durum sona erdikten sonra da bakımın sürmesi gerekiyor. Hükümetin yangınlara tekrar tekrar müdahale etmek yerine sürekli önlem alma vaadinin arkasındaki somut görevler bunlar.
Öne Çıkanlar
- Endonezya, Orta Kalimantan'daki 10.378 hektarlık bozulmuş turbalık alanı yeniden sulamayı planlıyor.
- Öncelikli alanlar Talawang Raya, Sabaru ve Tanjung Taruna'dan Tumbang Nusa'ya uzanan koridor.
- Mega Pirinç Projesi 1995'te başladı, 1998'de sona erdi ve geride geniş çaplı drenaj hasarı bıraktı.
- Öneriler arasında sondaj kuyuları, Kahayan Nehri'nden sağlanacak su, sulak alan bitki örtüsü ve ıslak turbalığa uygun ürünler yer alıyor.
- SIPONGI KEMENHUT, 2026'nın ocak-temmuz döneminde ülke genelinde 202.004,30 hektarlık yangın kaydediyor; Nusantara Atlas ise eylül ayına kadar yanan alanı 1,9 milyon hektardan fazla veriyor.
- Yetkililer, önleme çalışmaları kapsamında yerel su yönetimini, ürünlerin uygunluğunu, ruhsatları ve yaptırımları inceliyor.






