Mevsimsel yolculuk Sri Lanka genelinde dikkat çekiyor
Kolombo, Galle ve Ratnapura üzerinden ilerleyen binlerce sarı ve beyaz kelebek, doğadaki tanıdık bir döngüyü kamuoyunun gündemine taşıdı. 2024’te yayımlanan bir araştırma, bu yolculuklara çarpıcı bir açıklama getiriyor: 60 noktada yapılan gözlemler, Sri Lanka’nın güneydoğusundan kuzeybatısına uzanan rota da dahil olmak üzere üç ana göç yönü ortaya koydu.
İçindekiler
- Mevsimsel yolculuk Sri Lanka genelinde dikkat çekiyor
- Yağmur kelebekleri neden gökyüzüne çıkarıyor?
- Araştırmacılar 60 noktada neler kaydetti?
- Kumana yolculuğu ne kadar sürebilir?
- Belirli ağaçlar ve yol kenarındaki bitkiler neden önemli?
- Sri Pada bu hikâyenin neden bir parçası oldu?
- Bazı kelebekler denizi de aşıyor
- Hava koşulları uçuşu şekillendiriyor, ancak afet iddialarının bilimsel temeli yok
- Göz alıcı sürüler uzun vadeli düşüşe neden eşlik edebilir?
- Bahçeler ve yaşam alanlarının iyileştirilmesi somut katkı sağlayabilir
- Öne Çıkanlar
Sabaragamuwa Üniversitesi’nden Profesör Kapila Dissanayake’nin de yer aldığı araştırmada, göç eden Albatros kelebeklerinin saatte yaklaşık 11 kilometre hızla uçtuğu tahmin edildi. Bu hızla Kumana ve Wilpattu millî parkları arasındaki yaklaşık 280 kilometrelik yolculuk, beslenme molalarına ve hava koşullarına bağlı olarak birkaç gün sürebilir.
Son hareketlere ait video ve fotoğraflar, kelebeklerin nereye gittiği, Sri Pada yönünde ilerleyip ilerlemedikleri ve ortaya çıkışlarının tehlikeli hava koşullarına işaret edip etmediği konusunda sorulara yol açtı. Kelebek uzmanları bu manzarayı mevsimsel yağışlar, taze bitki büyümesi ve üremedeki artışla açıklıyor.
Limon Göçmeni, Benekli Göçmen, Küçük Albatros ve Yaygın Albatros kelebekleri bu hareketlerle ilişkilendirilen türler arasında. Bu yolculuklar, tırtılların beslenebileceği, yetişkinlerin nektar bulabileceği ve dişilerin yumurta bırakabileceği alanları birbirine bağlıyor.
Yağmur kelebekleri neden gökyüzüne çıkarıyor?
Sri Lanka’daki kelebek hareketleri musonlarla ve bu dönemlerin arasındaki geçişlerle yakından ilişkili. Peradeniya Üniversitesi Zooloji Bölümü’nün saha araştırması, ekim-aralık ayları arasında ana göç dönemini, mart ve nisan aylarında ise daha küçük çaplı bir hareketliliği tespit etti.
Yağmur, bitkilerin körpe yapraklar üretmesini sağlar. Bu yapraklarla beslenen tırtıllar daha sonra yetişkin kelebeğe dönüşür. Uygun bitkiler çoğaldığında daha fazla kelebek hayatta kalıp üreyebilir; böylece insanların yollardan, bahçelerden ve kasabalardan geçerken fark ettiği büyük sürüler oluşur.
Kelebek uzmanı Himesh Jayasinghe, güneybatı ve kuzeydoğu musonlarıyla aradaki mevsimsel yağışların bu üreme döngüsünü tetiklemeye yardımcı olduğunu belirtti. Kelebek sayısı arttıkça yumurta bırakmaya uygun yerler için rekabet de yoğunlaşıyor. Hareket etmek, kelebeklerin başka yerlerdeki taze bitki örtüsünü bulmasını sağlarken rüzgârlar da yönlerini şekillendirebiliyor.
Sri Lanka Kelebek Koruma Derneği’nin eski başkanı, yağmurun Anuradhapura ve Polonnaruwa gibi kurak bölge alanlarında thora bitkilerinin filizlenmesini nasıl teşvik ettiğini anlattı. Limon Göçmeni ve Benekli Göçmen kelebekleri üremek için bu bitkileri kullanıyor. Ayrıca iki türün de Kolombo’daki Borella’dan doğudan batıya uçtuğunu gördüğünü aktardı.
Araştırmacılar 60 noktada neler kaydetti?
2024’te Taprobanica adlı bilimsel dergide yayımlanan araştırmada, 6 Mart-1 Nisan 2023 arasında gözlemlenen Albatros kelebeği hareketleri incelendi. Gözlemciler uçuş yönünü ve her noktadan dakikada geçen ortalama kelebek sayısını kaydetti.
Sri Lanka Kelebek Koruma ve Araştırma Grubu sekreteri Lakshman Kumara, eş güdümlü çalışmayı başlatan gözlemleri şöyle anlattı:
6 Mart 2023’te Talawakele ve Kandy üzerinde büyük bir kelebek grubunun sürü hâlinde uçtuğunu ilk kez gözlemledik.
60 noktada toplanan bilgiler üç ana yön ortaya koydu: güneydoğudan kuzeybatıya, kuzey Sri Lanka’da doğudan batıya ve doğuda kuzeyden güneye. Kumana Millî Parkı’ndaki Kebiliththa’da yüzlerce Albatros kelebeğinin kuzeybatıya uçtuğu gözlemlendi. Bu, çevredeki alanın bir üreme yeri olabileceğine işaret ediyor.
Araştırma ve daha önceki gözlemler, son manzarayı anlamak için bir zaman çizelgesi sunuyor:
- 1949: Kelebek uzmanı L.G.O. Woodhouse göçe katılan 69 tür kaydetti.
- 17 Kasım 2019: Kayıtlarda, Thanamalwila çevresindeki Limon Göçmenleri ve Kolombo’daki gözlemler de dahil olmak üzere kelebek sayısındaki artış anlatıldı.
- 6 Mart-1 Nisan 2023: Gözlemciler, 60 noktadaki Albatros göç yönlerini haritalamak için kullanılan kayıtları topladı.
- 2024: Göç araştırması Taprobanica’da yayımlandı.
Kumana yolculuğu ne kadar sürebilir?
Araştırmacılar, her gözlem noktasında 10 kelebeğin 10 metreyi ne kadar sürede katettiğini ölçerek uçuş hızını tahmin etti. Saatte yaklaşık 11 kilometrelik ortalama hız, Kumana ile Wilpattu arasındaki olası yolculuk süresini hesaplamaya imkân verdi.
Merkezî dağlık bölgeden geçen doğrudan mesafe yaklaşık 280 kilometre. Sabah 08.00’den akşam 16.00’ya kadar sekiz saat uçan bir kelebek, tahmin edilen ortalama hızla günde 88 kilometre yol alır. 280’in 88’e bölünmesi, yolculuğun üç günden biraz uzun süreceğini gösteriyor.
Araştırmacılara göre beslenme molaları, karşı rüzgârlar ve diğer olumsuz hava koşulları bu süreyi dört güne veya daha fazlasına çıkarabilir. Yolculuğun üç ila dört gün sürdüğüne ilişkin yaygın anlatım, iki park arasında tek bir kelebeğin sürekli takip edilmesinden değil, bu hesaplamadan kaynaklanıyor.
Rüzgâr ve bitki örtüsü, adanın farklı kesimlerindeki insanların kelebekleri neden farklı yönlerde ilerlerken gördüğünü de açıklamaya yardımcı oluyor. Araştırmada kaydedilen diğer iki yönün yanı sıra kuzeybatı rotası da başlıca bulgulardan biriydi.
Belirli ağaçlar ve yol kenarındaki bitkiler neden önemli?
Kelebeklerin ihtiyacı çiçeklerden ibaret değil. Yetişkin kelebekler genellikle nektar içerken tırtıllar belirli konukçu bitkilerin yapraklarına ihtiyaç duyar. Konukçu bitki, kelebeğin üzerine yumurta bıraktığı ve tırtıllarının beslenebildiği bitkidir.
Albatros kelebekleri weera ağaçlarını (Drypetes sepiaria) kullanıyor. Göçmen kelebekler ise thora ve ehela gibi bitkilerden yararlanıyor. Bu bitkilerin bulunabilirliği, yeni neslin nerede gelişebileceğini belirlemeye yardımcı oluyor.
Kelebek rehberi yazarı ve çevre araştırmacısı Rajika Gamage, Benekli Göçmenlerin sayısındaki düşüşü, Cassia tora ve yakın akraba türler de dahil olmak üzere thora bitkilerinin yok olmasına bağladı. Bu bitkiler bir zamanlar yol kenarlarında ve açık alanlarda yaygın olarak yetişiyor, insanların yaşadığı yerlere yakın üreme alanları sağlıyordu.
Yerel olarak Beli Thora Wessa adı verilen yağış, göç döngüsüyle ilişkili bitki örtüsünün gelişmesini destekliyor. Doğru bitkiler taze yapraklar verdiğinde kelebekler üreme imkânı buluyor. Bu bitkiler yok olduğunda, çiçeklerin bol olduğu bir alan bile tırtıllara çok az yiyecek sunabilir.
Gamage, weera ve ehela ağaçlarının peyzaj düzenlemesi yapılan alanlar da dahil pek çok yerde hâlâ bulunduğunu da belirtti. Bu nedenle farklı kelebek türlerinin durumu, çevrelerindeki hangi bitkilerin varlığını sürdürdüğüne bağlı olarak değişebiliyor.
Sri Pada bu hikâyenin neden bir parçası oldu?
Adam’s Peak ve Samanala Kanda adlarıyla da bilinen Sri Pada, yani Kelebek Dağı, göç eden kelebeklerle uzun süredir ilişkilendiriliyor. Aralık-mart ayları arasında dağın çevresinde görülen kelebekler, hac mevsimiyle aynı döneme denk gelerek hareketliliğin dinî gelenekle ilişkilendirilmesine katkıda bulundu.
Bazı kelebekler eş bulmak için Sri Pada ve Kirigalpoththa gibi yüksek noktalarda toplanıyor. Bilim insanları bu davranışı “tepeye çıkma” (hill-topping) olarak adlandırıyor. Zirve, kelebeklerin üreme partneriyle karşılaşma şansının daha yüksek olduğu bir buluşma noktası işlevi görüyor.
Dissanayake, Sri Pada’ya doğru yolculuklarla tarihsel olarak ilişkilendirilen türlerin son Albatros gözlemlerinde öne çıkan türlerden farklı olabileceğini ve bu türlerin popülasyonlarının azalmış olabileceğini belirtti. 2023 gözlemleri ağırlıklı olarak kuzeybatıya yönelen hareketleri haritalandırırken, daha önceki doğa gözlemcileri kelebeklerin dağa doğru ve dağın yamacından yukarı uçtuğunu da anlatmıştı.
Mevsim takvimi anlatımlara göre de değişiyor. Peradeniya Üniversitesi’nin saha araştırmasında ekim-aralık ve mart-nisan aylarında zirve yapan dönemler tespit edildi; Gamage ise kuzey ve güneydeki kurak bölgeler arasında aralık-mayıs aylarını kapsayan daha geniş bir hareketlilikten söz etti. Tarihî kayıtlarda şubat-nisan döneminde belirgin kelebek bulutları görüldüğü anlatılıyordu. Göçü tanımlarken tür, konum ve gözlem dönemi önem taşıyor.
Bazı kelebekler denizi de aşıyor
Yakın zamanda görülen sarı ve beyaz kelebek hareketleri, Sri Lanka Kelebek Koruma Derneği’nin eski başkanı tarafından ülke içindeki göç olarak tanımlandı. Ada, deniz üzerinden yol alan başka kelebeklerin kullandığı güzergâhlar üzerinde de bulunuyor.
Kızıl Gül kelebeklerinin Hindistan’daki Dhanushkodi’den Sri Lanka’daki Mannar’a, Mannar Körfezi’ni aşarak geçtiği kaydedildi. Bu hareketler muson rüzgârlarıyla ve kurak dönemi sona erdiren yağmurların ardından popülasyonların artmasıyla ilişkilendirildi.
Kelebek uzmanı Michael van der Poorten, Mannar’dan batıya, denizin açıklarına ve Trincomalee’den doğuya, denizin açıklarına doğru hareketlilik de gözlemlediğini anlattı. Bu gözlemler, kelebeklerin adanın kıyıları çevresinde izleyebileceği yön çeşitliliğini gösteriyor.
Türlerin dağılımı bir yerden diğerine önemli ölçüde değişebiliyor. Gamage, Kasım 2019’daki artış sırasında Thanamalwila çevresinde gözlemlediği kelebeklerin yaklaşık yüzde 70’inin Limon Göçmeni olduğunu tahmin etti. Bu yerel tahmin, tek bir olayı anlamak için yararlı bir tablo sunuyor; son gözlemleri anlatan kayıtlarda benzer bir sayım yayımlanmadı.
Hava koşulları uçuşu şekillendiriyor, ancak afet iddialarının bilimsel temeli yok
Kelebekler atmosfer basıncına, neme, sıcaklığa ve rüzgâra tepki verir. Muson rüzgârlarının yön değiştirmesi uçuş yönlerini etkileyebilir; yağmur ise üreme ve beslenme için gerekli bitkileri değiştirir.
Sosyal medyadaki tahminler, son sürüleri olası bir siklonla veya başka bir doğal afetle ilişkilendirdi. Büyük kelebek göçlerine dayanarak afet tahmini yapmanın yerleşik bir bilimsel temeli yok. Ekolojik açıklama yağış, popülasyon artışı, besin ve üreme alanlarına odaklanıyor.
Bu olayların aynı döneme denk gelmesi yanlış anlamalara yol açabiliyor. Musonlar arasındaki geçişte rüzgârlar ve yağış değişirken, istikrarsız mevsim koşullarında siklonlar da oluşabilir. Kelebekler de hayatta kalmalarını etkileyen koşullara tepki vererek aynı değişken çevrede hareket eder.
Evlerinin önünden geçen kelebek akınlarını izleyen bölge sakinleri için en doğrudan açıklama, uygun koşullar arayan canlıların mevsimsel hareketi. Tehlikeli hava koşullarına ilişkin kararlar meteoroloji tahminlerine ve resmî uyarılara dayanmalı.
Göz alıcı sürüler uzun vadeli düşüşe neden eşlik edebilir?
Gamage ve diğer kelebek uzmanları, önceki onyıllarla karşılaştırıldığında hem göç eden kelebek sayısının hem de göçe katılan tür çeşitliliğinin azaldığını belirtiyor. Tarihî kayıtlarda, 1980’lerin ortalarına doğru belirgin kelebek bulutlarının çok daha az görülmeye başladığı anlatılıyor; ormansızlaşma ve kirlilik de bu düşüşe yol açan baskılar arasında gösteriliyor.
Düzensiz yağışlar bir başka risk oluşturuyor. Yumurtalar, konukçu bitkiler yeterince uygun yaprak vermeden çatladığında tırtıllar yiyecek sıkıntısıyla karşılaşabilir. İklim değişikliği yağmur, bitki gelişimi ve üreme arasındaki zamanlamayı bozabilir.
İstilacı Gine otu, geçmişte thora ve diğer yararlı bitkilerin yetiştiği açık alanlara yayıldı. Yayılması hem yumurta bırakılacak yerleri hem de yetişkinleri besleyen çiçekli bitkileri ortadan kaldırabilir. Yerel olarak gandapana adıyla bilinen Lantana camara da insan etkisiyle bozulan yaşam alanlarında yayılıyor.
Lantana daha karmaşık bir tablo sunuyor çünkü yetişkin kelebekler nektar için çiçeklerinden yararlanıyor. Gamage, incelediği 100 kelebek fotoğrafının yaklaşık 70’inde kelebeklerin bu istilacı bitkilerin çiçeklerinden beslendiğini tahmin etti. Bu gözlem, yetişkinlerin değişmiş bir peyzajdaki çiçeklere bağlı olabildiğini, tırtıllarının ise hâlâ uygun konukçu bitkilere ihtiyaç duyduğunu gösteriyor.
Belirli bir mevsimde görülen büyük sayılar, yerel bir üreme artışının ardından ortaya çıkabilir. Van der Poorten, kuraklık yağmurla sona erdiğinde kelebek popülasyonlarının hızla toparlanabildiğini anlattı. Uzun vadeli koruma açısından asıl mesele, tekrarlanan nesilleri ve göçleri desteklemeye yetecek uygun yaşam alanının kalıp kalmadığı.
Bahçeler ve yaşam alanlarının iyileştirilmesi somut katkı sağlayabilir
Gamage, bölge sakinlerini çevrelerinde hangi kelebeklerin yaşadığını öğrenmeye ve bu türlerin ihtiyaç duyduğu konukçu bitkileri yetiştirmeye teşvik etti. Yararlı bir kelebek bahçesi yalnızca çiçek değil, hem tırtıllar için yaprak hem de yetişkinler için nektar sağlamalı.
Yaşam alanlarını iyileştirme önerileri arasında istilacı bitkilerin kontrol altına alınması, yerli bitki örtüsünün yeniden kazandırılması ve üreme alanlarının temizlenmeye karşı korunması yer alıyor. Kaybolan konukçu bitkileri yeniden yetiştirmek özellikle yol kenarlarında, bahçelerde ve göçmen kelebeklerin ürediği diğer açık alanlarda önem taşıyor.
Eşgüdümlü gözlemler de somut katkı sağlayabilir. 2023 araştırması birçok noktadan gelen kayıtları bir araya getirdi; Kelebek Koruma Derneği üyeleri de 2019’daki artış sırasında gözlemleri analiz edilmek üzere paylaşıyordu. Türü, yönü, konumu ve tarihi kaydetmek, araştırmacıların mevsimler arasındaki hareketleri karşılaştırmasına yardımcı olabilir.
Son manzara bu ihtiyaçları görünür kılıyor: yağmur, bitki gelişimi ve üremeyle başlayan bir süreci tetikliyor, ancak yolculuk boyunca uygun bitki örtüsünün bulunması gerekiyor. Bu bitki örtüsünü korumak hem insanların bugün gördüğü kelebekleri hem de sonraki nesilleri destekliyor.
Öne Çıkanlar
- Kolombo, Galle, Ratnapura ve diğer bölgelerde hareket hâlinde binlerce sarı ve beyaz kelebek görüldü.
- Mevsimsel yağışlar konukçu bitkilerin gelişmesini ve üremeyi teşvik ediyor; ekim-aralık ve mart-nisan aylarında başlıca göç dönemleri tespit edildi.
- 2024’te yayımlanan bir araştırmada 60 noktadan alınan gözlemler kullanıldı ve üç ana göç yönü belirlendi.
- Kumana’dan Wilpattu’ya yolculuk yaklaşık 280 kilometre ve molalarla hava koşullarına bağlı olarak birkaç gün sürebilir.
- “Tepeye çıkma” davranışı, Sri Pada gibi yüksek noktalarda kelebeklerin neden toplandığını açıklamaya yardımcı oluyor.
- Kelebek sürülerine dayalı afet tahminlerinin yerleşik bir bilimsel temeli yok.
- Düzensiz yağışlar, yaşam alanlarının kaybı ve istilacı bitkiler, kelebeklerin üremek için ihtiyaç duyduğu bitkileri tehdit ediyor.






