BM İnsan Hakları İncelemesinde Tacikistan’a Tutukluları Serbest Bırakma ve Gazetecileri Koruma Çağrısı

9 dakikalık okuma
Tajikistan Urged to Free Detainees and Protect Journalists at UN Rights Review

98 ülke katıldı, gözaltı ve tutukluluk koşullarına ilişkin kaygılar öne çıktı

Tacikistan’a, 5 Kasım 2026’da Cenevre’de düzenlenen dördüncü Birleşmiş Milletler insan hakları incelemesi sırasında keyfi olarak alıkonulan kişileri serbest bırakması, gazetecileri koruması ve işkence iddialarını soruşturması çağrısı yapıldı. Adalet Bakanı Muzaffar Ashuriyon, işkenceye daha ağır cezalar getirilmesinden 2038’e kadar sürecek ulusal insan hakları stratejisine uzanan reformları sunarken 98 BM üyesi ülkenin temsilcileri incelemeye katıldı.

İçindekiler
  1. 98 ülke katıldı, gözaltı ve tutukluluk koşullarına ilişkin kaygılar öne çıktı
  2. İnceleme, hükümet vaatlerini nasıl değerlendiriyor?
  3. Hapis cezaları gazetecilik üzerindeki baskıyı gözler önüne seriyor
  4. Kapalı duruşmalar ve Mamadshoeva’nın serbest bırakılması çağrısı
  5. Britanya, güvenlik suçlarına kesin sınırlar çizilmesini istedi
  6. İşkence cezaları, bağımsız denetim talepleriyle birlikte gündemde
  7. Sivil toplum, kapanan kuruluşlara ve zayıf mahkemelere dikkat çekiyor
  8. Kadın, çocuk ve engelli hakları da mercek altında
  9. Mülteciler, asker ölümleri ve uluslararası adalet
  10. Öne Çıkanlar

Bu vaatlerin en ciddi sınavı, hâlihazırda cezaevinde bulunan kişilerle ilgili. Gazetecileri Koruma Komitesi (CPJ), yedi ila 20 yıl arasında hapis cezalarına çarptırılmış dokuz gazeteciyi belgeledi. Komite, önceki incelemede basın özgürlüğüyle ilgili 55 tavsiyenin uygulanmadığını, üçünün ise kısmen hayata geçirildiğini belirledi.

Norveç temsilcisi Lykke Brend, gazetecilere, avukatlara, insan hakları savunucularına ve hükümet muhaliflerine yönelik siyasi saiklerle yürütülen zulmün sona erdirilmesini istedi. Ayrıca keyfi olarak alıkonulan kişilerin serbest bırakılması ve yurt dışındaki Tacik vatandaşlara yönelik baskıların son bulması çağrısında bulundu.

Ashuriyon, vatandaşların görüşlerini özgürce ifade edebildiğini söyledi ve 200’den fazla gazete, televizyon kanalı ve haber ajansına işaret etti. Hükümetin başarıları arasında 18 binden fazla kişiyi kapsayan bir af ile sosyal medyadaki beğeniler nedeniyle verilen cezaların kaldırılmasını saydı.

Bir sonraki resmî adımın 13 Kasım’da atılması planlanıyor. Bu tarihte BM İnsan Hakları Konseyi Evrensel Periyodik İnceleme Çalışma Grubu’nun tavsiyeleri kabul etmesi bekleniyor. Ardından Tacikistan, bu tavsiyelere ilişkin tutumunu açıklama fırsatı bulacak. Acil mesele, hükümetin yasal değişikliklerinin mahpusları, gazetecileri ve kısıtlamalarla karşı karşıya olan kuruluşları nasıl etkileyeceği.

İnceleme, hükümet vaatlerini nasıl değerlendiriyor?

BM insan hakları ofisinin inceleme duyurusunda, Evrensel Periyodik İnceleme’nin (UPR) her BM üyesi ülkenin insan hakları sicilini değerlendirdiği belirtiliyor. Hükümetler birbirlerine sorular yöneltiyor ve değişiklik önerilerinde bulunuyor. Çalışma Grubu, İnsan Hakları Konseyi’nin 47 üyesinden oluşuyor; diğer BM üyesi ve gözlemci devletler de sürece katılabiliyor.

Reklam

Tacikistan’ın değerlendirmesi üç bilgi kaynağına dayanıyor: ülkenin ulusal raporu, BM uzmanları ve anlaşma organlarının bulguları ile sivil toplumun ve diğer paydaşların sunduğu bilgiler. Bu sayede inceleme, resmî ilerleme anlatılarını mahkemelerde, cezaevlerinde ve gündelik yaşamda yaşananlara ilişkin açıklamalarla karşılaştırabiliyor.

İncelemenin düzenlenmesine yardımcı olan ve troyka olarak bilinen üç raportör ülke Fildişi Sahili, Estonya ve Japonya. Tacikistan, Çalışma Grubu’nun 2-13 Kasım tarihli oturumunda incelenecek 14 ülkeden biri.

Ülkenin 3 Aralık 2020 tarihli Dışişleri Bakanlığı arşivinde ilk UPR ulusal raporunun yanı sıra önceki anlaşma raporları ve tavsiyeler de yer alıyor. Mevcut inceleme döngüsü, önceki taahhütlerden hangilerinin yerine getirildiğini açıklama görevini yeniden gündeme getiriyor.

  • Ekim 2011: Tacikistan ilk UPR incelemesinden geçti.
  • Mayıs 2016: İkinci inceleme yapıldı.
  • Kasım 2021: Üçüncü incelemede, mevcut döngüde değerlendirilen tavsiyeler belirlendi.
  • 5 Kasım 2026: Ashuriyon, Cenevre’deki dördüncü incelemede heyete başkanlık etti.
  • 13 Kasım 2026: Çalışma Grubu’nun tavsiyeleri Cenevre saatiyle 14.30-18.00 arasında kabul etmesi planlanıyor.

Hapis cezaları gazetecilik üzerindeki baskıyı gözler önüne seriyor

CPJ’nin Nisan 2026 tarihli başvurusunda, 2021’deki incelemeden bu yana basın özgürlüğünde keskin bir gerileme yaşandığı anlatılıyor. Komitenin incelediği tutuklu dokuz gazeteciden sekizi aşırılıkçılık veya terör suçlamalarıyla mahkûm edildi. Dokuz gazetecinin tamamı en az yedi yıl hapis cezası aldı.

Komitenin önceki inceleme döngüsüyle yaptığı karşılaştırma çarpıcı. Önceki dönemde aşırılıkçılıkla bağlantılı suçlamalardan hapse atılan ve bir yıl ceza alan bir gazeteci kayda geçirilmişti. Mevcut döngüde ise gazeteciler hakkında bu tür sekiz mahkûmiyet belgelendi; verilen hapis cezaları da çok daha uzundu.

İnceleme sırasında en az yedi gazeteci ve blog yazarının cezaevinde olduğu bildirildi. CPJ’nin başvurusu dokuz tutuklu gazeteciyi incelerken, yedi Tacik sivil toplum kuruluşu 2025’in sonunda cezaevinde bulunan gazeteci ve blog yazarlarının sayısını 12 olarak verdi. CPJ’nin vaka bilgileri, incelediği dosyalardaki suçlamalar, cezalar ve yargılama koşulları hakkında en ayrıntılı bilgileri sunuyor.

Reklam

CPJ, gerilemeyi doğudaki Dağlık Bedahşan Özerk Bölgesi’nde Pamir azınlığının da katıldığı protestolara yönelik hükümet baskısına ve Cumhurbaşkanı Emomali Rahmon’dan oğluna geçmesi beklenen iktidar devri öncesinde gücü pekiştirme çabalarına bağladı. Komite ayrıca yurt dışında yaşayan Tacik gazetecilere yönelik baskının arttığını belirtti.

Kapalı duruşmalar ve Mamadshoeva’nın serbest bırakılması çağrısı

Ulfatkhonim Mamadshoeva’nın davası, incelemede henüz karşılanmamış somut bir talebi ortaya koyuyor. BM Keyfi Tutuklamalar Çalışma Grubu, Mart 2024’te Mamadshoeva’nın keyfi olarak alıkonulduğu sonucuna vararak serbest bırakılmasını istedi. CPJ, Tacik yetkililerin bu kararı uygulamak için herhangi bir adım atmadığını bildirdi.

Keyfi tutukluluk, adil yargılanma hakkı gibi kişinin özgürlüğünü koruyan yasal standartları karşılamayan hapis veya gözaltı uygulamalarını ifade ediyor. BM çalışma grubunun Mamadshoeva hakkındaki sonucu, yetkililere yönelik doğrudan bir serbest bırakma talebiyle sonuçlandı.

CPJ, başvurusunda yer alan dokuz gazetecinin tamamının kapalı duruşmalarda yargılandığını ve avukatlarının gizlilik anlaşmaları imzalamaya zorlandığını belirtti. Mamadshoeva, Jumayev, Bobiev ve Hakimova hakkındaki yargılamalar gizli olarak sınıflandırıldı.

Komite, dokuz davanın şeffaf biçimde incelenmesini, haksız yere tutuklananların serbest bırakılmasını, gizli yargılamalara ve avukatlarla yakınlarına yönelik baskıya son verilmesini istedi. Norveç’in daha kapsamlı çağrısı gazetecileri, avukatları, hak savunucularını ve muhalifleri kapsadı; böylece ifade özgürlüğü, hukuki yardım alabilme ve hapis cezasına itiraz edebilme hakkıyla ilişkilendirildi.

Britanya, güvenlik suçlarına kesin sınırlar çizilmesini istedi

Birleşik Krallık’ın Cenevre temsilciliğinin açıklamasında, 6 Kasım’da yayımlanan metinle hem çevrim içi hem de geleneksel mecralarda çalışan gazetecilerin korunması çağrısında bulunuldu. Tacikistan’dan Ceza Kanunu’nu Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’nin 19. ve 20. maddelerine uygun hâle getirmesi istendi.

19. madde, belirli koşullarda kısıtlamalara izin verirken düşünce ve ifade özgürlüğünü koruyor. 20. madde ise savaş propagandasının ve nefrete tahrikin belirli biçimlerinin yasaklanmasını öngörüyor. Britanya’nın tavsiyesi, güvenlik suçlarının barışçıl eleştiriyi koruyacak kadar açık tanımlanmasına odaklandı.

Reklam

İncelemede Britanya hükümetini temsil eden Birleşik Krallık’ın Cenevre temsilciliği, Ceza Kanunu’nda yapılmasını istediği değişiklikleri şöyle sıraladı:

barışçıl muhalefet ifadelerinin ve medya özgürlüğünün kullanılmasının cezalandırılmamasını güvence altına almak için aşırılıkçılık, terörizm ve ulusal güvenlikle ilgili suçların kesin tanımlarının eklenmesi de dâhil.

Ashuriyon, yeni bir Ceza Kanunu taslağından ve sosyal medya beğenileri nedeniyle verilen cezaların kaldırılmasından söz etti. Britanya’nın tavsiyesi ve CPJ’nin bulguları, özellikle gazetecilerin yargılanmasında kullanılan hükümler başta olmak üzere ceza gerektiren suçların kapsamına dikkat çekiyor.

İşkence cezaları, bağımsız denetim talepleriyle birlikte gündemde

Ashuriyon, Tacikistan’ın işkence suçuna verilebilecek azami hapis cezasını 15 yıla çıkardığını söyledi. Norveç işkence iddialarının soruşturulmasını istedi. Britanya ise İşkenceye Karşı Sözleşme’nin İhtiyari Protokolü’nün onaylanmasını ve bağımsız bir ulusal önleyici mekanizma kurulmasını önerdi.

Bu tür bir mekanizma, işkence ve kötü muamele risklerini belirlemek için insanların alıkonulduğu yerleri bağımsız biçimde ziyaret eden bir kuruluştur. Bu önleyici görev, kötü muamele bildirildikten sonra iddiaları inceleyen ceza soruşturmalarını tamamlar.

CPJ, incelediği gazeteci davalarının çoğunda işkence veya kötü muamele iddialarının yer aldığını bildirdi. Komite, gazetecilere şikâyette bulunmamaları ya da şikâyetlerini geri çekmeleri için baskı yapıldığını belirtti ve kötü muamele iddialarını soruşturan işleyen bir sistem bulunmadığını kaydetti.

Komite ayrıca BM Zorla veya İrade Dışı Kaybetmeler Çalışma Grubu’nun, tutuklamaların ardından yaşanan kısa süreli zorla kaybetmelerin yaygın olduğunu belirten bulgularına atıfta bulundu. Bu sürelerde gözaltındaki kişinin nerede olduğu veya başına ne geldiği gizleniyor ve yakınları kendisine ulaşamıyor.

Azami cezanın artırılması, suç işleyenlere verilecek cezayı ele alıyor. Bağımsız ziyaretler, şikâyetler ve soruşturmalar hakkındaki tavsiyeler ise kötü muamelenin nasıl tespit edilip mahkemelere taşınabileceğine odaklanıyor.

Sivil toplum, kapanan kuruluşlara ve zayıf mahkemelere dikkat çekiyor

İnsan Hakları ve Hukukun Üstünlüğü Bürosu’nun öncülüğündeki yedi Tacik sivil toplum kuruluşu, 2021-2025 dönemini kapsayan 65 sayfalık bir başvuru hazırladı. Kuruluşlar, 900’den fazla derneğin zorla kapatıldığını, birçok kuruluşun da faaliyetlerini kendiliğinden sona erdirmesi için baskı gördüğünü bildirdi.

Reklam

Başvuruya göre faaliyetlerini sürdüren kuruluşlar mali zorluklarla, artan devlet harçlarıyla ve tekrarlanan denetimlerle karşı karşıya kaldı. Norveç, kapatılan sivil toplum kuruluşlarının kayıtlarının yeniden yapılmasını istedi. Kayıt, bir kuruluşun açıkça faaliyet gösterebilmesi için gereken yasal statüyü sağlıyor.

Sivil toplum kuruluşlarının başvurusu, beraat kararlarının tüm mahkeme kararlarının yalnızca yüzde 0,1’ini, yani her 1.000 karardan birini oluşturduğunu da belirtti. Başvuruyu hazırlayanlar, mahkemelerin yürütme ve savcılığa büyük ölçüde bağımlı olduğunu ifade etti.

Ashuriyon, 5 Kasım’da Tacikistan’ın Cenevre’deki daimî temsilciliğinin düzenlediği ayrı bir etkinlikte farklı bir değerlendirme sundu. Daha güçlü mevzuat ve devlet kurumlarından, adalete erişimin iyileştirilmesinden ve 2038’e kadar sürecek stratejiden söz etti.

Gözaltı kararına veya bir kuruluşun kapatılmasına itiraz etmek isteyenler için pratik sorular açık: Avukat özgürce çalışabiliyor mu, mahkeme hükümetin iddialarını bağımsız biçimde değerlendirebiliyor mu ve yapılan şikâyet soruşturma başlatılmasını sağlıyor mu?

Kadın, çocuk ve engelli hakları da mercek altında

Tacikistan’ın ulusal raporunda Eşitlik ve Her Türlü Ayrımcılığın Ortadan Kaldırılması Hakkında Kanun ile Engelli Kişilerin Hakları ve Sosyal Korunması Hakkında Kanun’a yer verildi. Britanya yakın zamanda çıkarılan eşitlik yasalarını ve Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme’nin onaylanmasını memnuniyetle karşıladı, ancak bu düzenlemelerin eksiksiz uygulanmasını istedi.

Hükümet ayrıca çocuklara yönelik bedensel cezaların her ortamda yasaklanmasını, kapsayıcı eğitimin yaygınlaştırılmasına yönelik önlemleri ve 2023-2027 Üreme Sağlığı Devlet Programı’nı sıraladı. Kapsayıcı eğitim, engelli çocukların diğer çocuklarla birlikte erişilebilir bir eğitim almasını amaçlıyor.

Ashuriyon, aile içi şiddet için sorumluluk getirilmesinden söz etti. Britanya, Tacikistan’dan aile içi şiddetin ve eş veya partner şiddetinin tüm biçimlerini suç saymasını, ayrıca istisnasız çocuk evliliğini yasaklamak için Aile Kanunu’nu değiştirmesini istedi. Diğer tavsiyelerde de 18 yaşından önce evliliğe izin veren istisnaların kaldırılması çağrısı yapıldı.

Britanya’nın açıklamasında kadınların, çocukların, LGBTİ+ bireylerin, dinî toplulukların ve azınlık gruplarının korunması istendi. İnceleme sırasında suya erişim, yaşlıların ve engelli kişilerin koşulları ile özellikle kadın girişimciliği başta olmak üzere özel girişimlere destek konuları da gündeme geldi.

Mülteciler, asker ölümleri ve uluslararası adalet

Sivil toplum kuruluşlarının başvurusu, incelemeyi mahkemelerin ve medyanın ötesine taşıdı. Başvuruyu hazırlayanlar, 2025’in ilk 10 ayında 1.452 Afgan mültecinin zorla sınır dışı edildiğini kaydetti. Ayrıca vatansız ebeveynlerin çocuklarının çoğu zaman doğumdan itibaren kayıtsız ve vatansız kaldığını belirtti.

Reklam

Bu çocuklar için tanınmış bir vatandaşlığın ve kimlik belgelerinin olmaması, günlük yaşamda gereken resmî kayıtları edinmeyi zorlaştırabiliyor. Kuruluşlar bu meseleyi mülteciler ve hukuki korumaya erişim konusundaki kaygılarıyla birlikte ele aldı.

Aynı başvuruda 2023’te 40 askerin hayatını kaybettiği kaydedildi ve silahlı kuvvetlerdeki şiddete ilişkin kaygılar dile getirildi. Bu bulgular, güvenlikleri büyük ölçüde devlet kurumlarına bağlı olan askerler, tutuklular ve mülteciler gibi kişileri de incelemenin kapsamına taşıdı.

Belçika temsilcisi Gino Brunswijk, Tacikistan’ı Uluslararası Ceza Mahkemesi’ni kuran Roma Statüsü’nden çekilmeye yönelik girişimleri yeniden değerlendirmeye çağırdı. Bu tavsiye, büyük ölçüde ülke içindeki hakların korunmasına odaklanan tartışmaya uluslararası ceza adaleti taahhütlerini de ekledi.

13 Kasım’da tavsiyelerin kabul edilmesi, bir sonraki planlı karar aşaması. Tacikistan’ın her bir tavsiyeye ilişkin tutumu henüz açıklanmadı. Temel taleplerin somut hedefleri şimdiden belli: keyfi olarak alıkonulan kişileri serbest bırakmak, gazetecilerin davalarını şeffaf biçimde incelemek, işkence iddialarını soruşturmak ve ulusal yasalarda tanımlanan korumaların günlük yaşamda işlemesini sağlamak.

Öne Çıkanlar

  • 98 BM üyesi ülkenin temsilcileri, 5 Kasım 2026’da Tacikistan’ın dördüncü insan hakları incelemesine katıldı.
  • Adalet Bakanı Muzaffar Ashuriyon yasal reformları ve 2038’e kadar sürecek ulusal insan hakları stratejisini sundu.
  • CPJ, yedi ila 20 yıl arasında hapis cezaları alan dokuz gazeteciyi belgeledi ve basın özgürlüğüyle ilgili önceki 55 tavsiyenin uygulanmadığını belirledi.
  • Norveç siyasi zulmün sona erdirilmesini, keyfi olarak alıkonulan kişilerin serbest bırakılmasını ve işkence iddialarının soruşturulmasını istedi.
  • Britanya güvenlik suçlarının daha açık tanımlanmasını, bağımsız gözaltı denetimini ve istisnasız çocuk evliliği yasağını talep etti.
  • Çalışma Grubu’nun tavsiyeleri 13 Kasım’da kabul etmesi planlanıyor. Ardından Tacikistan tutumunu açıklayabilecek.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir