Tuzdaki bir değişiklik sağlıkta büyük kazanımlar sağlayabilir
193 ülke ve bölgeyi kapsayan bir araştırmaya göre, normal tuzun yerine potasyum içeren bir karışım kullanılması Hindistan’da her yıl tahminen 399.884 ölümü ve kalp-damar hastalıkları ile kronik böbrek hastalığının 1.528.494 yeni vakasını önleyebilir. Öngörülen kazanımlar, hem evlerde hem de ticari olarak hazırlanan yiyeceklerde kullanılan tuzun değiştirilmesiyle sağlanabilir.
İçindekiler
- Tuzdaki bir değişiklik sağlıkta büyük kazanımlar sağlayabilir
- Araştırmacılar kazanımları nasıl hesapladı?
- Sodyum ve potasyum neden birlikte önemli?
- Hindistan’da yapılan bir saha araştırması ne gösterdi?
- Ev mutfakları önemli bir başlangıç noktası sunuyor
- Gıda üreticileri ve restoranların da rolü var
- Böbrek hastalığında özel önlemler gerekiyor
- Hedefli bir strateji sağlık hizmetleri üzerinden başlayabilir
- Benimsenmeyi fiyat, tedarik ve daha iyi veriler belirleyecek
- Öne Çıkan Noktalar
4 Kasım 2026’da Nature Health dergisinde yayımlanan araştırma, dünya genelinde böyle bir değişikliğin her yıl 2,96 milyon ölümü ve 10,17 milyon yeni vakayı önleyebileceğini tahmin ediyor. Nüfuslarının büyüklüğü, tuz tüketimleri ve kalp ile böbrek hastalıklarının yaygınlığı nedeniyle mutlak kazanımın en yüksek olacağı ülkeler Hindistan ve Çin.
Liping Huang ve Bruce Neal’ın da aralarında bulunduğu araştırmacılar, yüzde 75 sodyum klorür ve yüzde 25 potasyum klorür içeren bir tuz ikamesini inceledi. Normal tuz sodyum klorürden oluşuyor. Bunun dörtte birini potasyum klorürle değiştirmek, potasyumu artırırken sodyumu azaltıyor ve yüksek tansiyona katkıda bulunan iki beslenme etkenini birlikte ele alıyor.
Rakamlar, hesaplamalı bir modelin yıllık öngörülerine dayanıyor. Araştırmacılar tuz tüketimindeki değişikliklerin kan basıncını, bunun üzerinden de hastalık ve ölüm riskini nasıl etkileyebileceğini hesapladı. Bu kazanımların elde edilmesi için değişikliğin yaygın biçimde benimsenmesi, ürünlerin uygun fiyatlı olması ve vücudu potasyumu işlemekte zorlanan kişilerin korunması gerekiyor.
Araştırmacılar kazanımları nasıl hesapladı?
Nature Health araştırması, Global health outcomes from replacing dietary sodium chloride with potassium-enriched salt başlığıyla beş yaklaşımı karşılaştırdı: eklenen tuzun tamamını değiştirmek, evde kullanılan tuzu değiştirmek, işlenmiş gıdalarda ve restoran yemeklerinde kullanılan tuzu değiştirmek ve hipertansiyon tanısı almış ya da tedavi gören kişilere yönelik iki daha sınırlı strateji.
Hipertansiyon, kan basıncının sürekli yüksek olması anlamına geliyor. Model önce sodyum ve potasyum alımındaki değişiklikleri tahmin etti, ardından bunları sistolik kan basıncındaki değişikliklere, yani tansiyon ölçümündeki üst sayıya dönüştürdü. Daha sonra bu değişiklikleri kullanarak kalp-damar ve böbrek hastalıklarına ilişkin sonuçları tahmin etti.
Eklenen tuzun tamamının dünya genelinde değiştirilmesi en büyük kazanımı sağladı: belirsizlik aralığı 2,81 milyon ile 3,12 milyon arasında olmak üzere, yılda 2,96 milyon daha az ölüm. Bu aralık, hesaplamada kullanılan veriler ve varsayımlardaki belirsizliğin ortaya çıkardığı olası değerleri gösteriyor.
Tahmin edilen azalmalar, kalp-damar hastalıkları ve kronik böbrek hastalığından kaynaklanan yıllık ölümlerin yüzde 14,6’sına, yeni vakaların ise yüzde 13,1’ine karşılık geldi. Araştırmacılar ayrıca her yıl 69,43 milyon engelliliğe uyarlanmış yaşam yılının önlenebileceğini hesapladı. Bu ölçüt, erken ölüm nedeniyle kaybedilen yıllarla hastalık ya da engellilikle yaşanan yılları bir araya getiriyor.
Model, düşük tansiyon sayesinde önlenen ölümlerden kandaki potasyumun aşırı yükselmesinin yol açabileceği ölümleri çıkardı. Yeni hastalık vakaları ve engelliliğe uyarlanmış yaşam yıllarına ilişkin tahminler ise kan basıncındaki düşüşün sağladığı kazanımları kapsıyordu.
Sodyum ve potasyum neden birlikte önemli?
Araştırmada küresel ortalama sodyum alımı günde 4,3 gram olarak hesaplandı. Bu miktar, Dünya Sağlık Örgütü’nün 2 gramın altındaki tavsiyesinin üzerinde. Ortalama potasyum alımı ise günde 2,3 gramla önerilen en az 3,5 gramın altında kaldı.
Sodyum ve tuz farklı ölçümlerdir: sodyum, sodyum klorürün bileşenlerinden biridir. İki gram sodyum, yaklaşık 5 gram normal tuza karşılık gelir. Ölçümleri ayrı tutmak, günlük tuz miktarının neden sodyum tavsiyesinden çok daha yüksek olabildiğini açıklamaya yardımcı olur.
Aşırı sodyum ve yetersiz potasyum yüksek tansiyona katkıda bulunur; bu da inme, kalp krizi ve böbrek hastalığı riskini artırır. Potasyum içeren bir tuz ikamesi, beslenmedeki bu dengenin iki unsurunu birden değiştirir.
Avustralya’daki The George Institute for Global Health’te kıdemli profesör ve araştırmacı olan Bruce Neal, bu ortak yaklaşımın faydasını şöyle anlattı:
Potasyumla zenginleştirilmiş tuza geçmek, bu iki beslenme sorununu aynı anda ele alarak önemli sağlık kazanımları sağlar.
Araştırma, tüm tuzun değiştirilmesi senaryosunda 193 ülke ve bölgenin 133’ünde kalp-damar hastalıklarından kaynaklanan ölümlerin en az yüzde 10’unun önlenebileceğini ortaya koydu. Bu ülkelerin çoğu Asya, Kuzey Amerika ve Latin Amerika’da yer alıyor.
Hindistan’da yapılan bir saha araştırması ne gösterdi?
Hindistan’ın kırsal kesimlerinde elde edilen bulgular, tuz değişikliğinin neler sağlayabileceğine dair daha somut bir fikir veriyor. Salt Substitute in India Study, hipertansiyonu olan 502 katılımcıyı kapsadı ve potasyum içeren tuz ikamesini üç ay boyunca normal tuzla karşılaştırdı.
The George Institute India bulguları Ocak 2025 tarihli açıklamasında paylaştı. Katılımcıların araştırma başındaki ortalama idrarla tuz atımı günde 10,4 gramdı; bu ölçüm tuz alımını değerlendirmek için kullanılıyor. Miktar, DSÖ’nün önerdiği günlük tuz alımının iki katından fazlaydı.
Tuz ikamesi verilen katılımcılarda, normal tuz kullananlara kıyasla sistolik kan basıncı 4,6 milimetre cıva, diyastolik kan basıncı ise 1,1 milimetre cıva düştü. Diyastolik basınç, ölçümdeki alt sayıdır ve kalp atışları arasındaki basıncı gösterir.
Araştırmada idrarla atılan potasyum düzeyinde iyileşme ve sodyum-potasyum oranında düzelme de kaydedildi. Katılımcılar ürünü düzenli kullandıklarını bildirdi ve tadını kabul edilebilir buldu. Bu bulgular önemli; çünkü insanlar alışık oldukları yemekleri yapmayı sürdürebildiklerinde beslenme değişikliğine uymaları kolaylaşıyor.
Rehberlik ve araştırmaların sıralaması, kanıtların nasıl geliştiğini gösteriyor:
- DSÖ, 2025’te sodyum alımını azaltmaya yönelik bir yaklaşım olarak potasyum içeren, sodyumu azaltılmış tuz ikamelerini destekledi.
- The George Institute India, 29 Ocak 2025’te tavsiyeyi memnuniyetle karşıladı ve kırsal kesimden 502 katılımcının yer aldığı araştırmasının bulgularını öne çıkardı.
- 4 Kasım 2026’da yayımlanan Nature Health araştırması, beş tuz değiştirme stratejisinin analizini 193 ülke ve bölgeyi kapsayacak şekilde genişletti.
Ev mutfakları önemli bir başlangıç noktası sunuyor
Modelin tahminine göre yalnızca evde yemek pişirirken ve yemeklere çeşni verirken kullanılan tuzun değiştirilmesi, dünya genelinde her yıl 1,85 milyon ölümü ve kalp-damar hastalıkları ile kronik böbrek hastalığının 6,19 milyon yeni vakasını önleyebilir. Bu yaklaşım, her kaynaktan gelen tuzun değiştirilmesinin öngörülen ölüm azalmasının yaklaşık yüzde 63’ünü sağladı.
Hindistan, Çin, Endonezya ve Rusya, evlerde kullanılan tuzun değiştirilmesiyle sağlanacağı öngörülen küresel kazanımın yüzde 60’ından fazlasını oluşturdu. Bu bulgu, hükümetlere gıda sektöründeki düzenlemelerin yanı sıra evlerde tuz ikamelerine erişimi de değerlendirmek için somut bir gerekçe sunuyor.
Hindistan’da önlenebileceği tahmin edilen 399.884 ölüm, dünya genelindeki 2,96 milyonluk öngörünün yaklaşık yüzde 13,5’ine karşılık geliyor. Çin için tahmin edilen 1,08 milyon ölüm ise yaklaşık yüzde 36,5’i oluşturuyor. İki ülke birlikte, modelin öngördüğü küresel ölüm azalmasının yaklaşık yarısını kapsıyor.
Evlerdeki potansiyelin büyüklüğü, tuz ikamesinin kullanılmaya devam edilmesine de bağlı. Araştırmacıların ele aldığı en büyük ve en uzun süreli araştırmada, yüzde 25 potasyum klorür içeren tuz ikamesi verilen katılımcıların yüzde 92’si beş yıl sonra da ürünü kullanıyordu. Araştırmacılar, çoğu kişinin tat değişikliği fark etmeden geçiş yapabildiğini bildirdi.
Gıda üreticileri ve restoranların da rolü var
Yalnızca işlenmiş gıdalarda ve restoran yemeklerinde kullanılan tuzun değiştirilmesi, tahminen her yıl dünya genelinde 1,56 milyon ölümü ve 5,46 milyon yeni hastalık vakasını önleyebilir. Bu, tüm tuzun değiştirilmesi stratejisinde öngörülen ölüm azalmasının yaklaşık yüzde 53’üne denk geliyor.
Evde ve ticari olarak kullanılan tuza ilişkin tahminler ayrı senaryoları anlatıyor. Birleşik model, her iki değişikliğin de aynı nüfusu nasıl etkilediğini hesaba katıyor ve önlenen 2,96 milyon ölüm toplamını ortaya koyuyor.
Avrupa ve Kuzey Amerika’da beslenmeyle alınan tuzun yüzde 70’inden fazlası işlenmiş gıdalardan ve restoran yemeklerinden geliyor. Bu bölgelerde insanlar tuzluğa uzanmadan önce sodyumun büyük bölümünü almış oluyor; bu nedenle üreticilerin ve restoranların yapacağı değişiklikler, öngörülen kazanımlara ulaşmak açısından belirleyici.
Tuzun tamamen değiştirilmesi halinde Birleşik Krallık’ta her yıl yaklaşık 13.000 ölümün ve kalp-damar ile böbrek hastalıklarının yaklaşık 60.000 yeni vakasının önlenebileceği tahmin ediliyor. Araştırmacılar özellikle ticari olarak hazırlanan gıdalara odaklandığında, öngörülen kazanımın en yüksek olduğu dört ülke arasına Rusya’nın yerine ABD girdi.
Gıda üretiminde pratik kısıtlar bulunuyor. Üreticilerin tarifleri ve üretim süreçlerini değiştirmesi, düzenlemelere uyması ve yeterli potasyum klorür temin etmesi gerekecek. Araştırmacılara göre bu etkenler, ticari gıdalardan sağlanabilecek kazanımın ne ölçüde elde edileceğini sınırlayabilir.
Böbrek hastalığında özel önlemler gerekiyor
İleri evre böbrek hastalığı olanlar ile kandaki potasyumu önemli ölçüde yükselten ilaçları kullananların bu tuz ikamelerini kullanmadan önce tıbbi yardım alması gerekiyor. Hasarlı böbrekler fazla potasyumu vücuttan atmakta zorlanabilir ve potasyumun kanda birikmesine yol açabilir. Hiperkalemi adı verilen bu durum, tehlikeli kalp ritmi sorunlarına neden olabilir.
G3-G5 evre kronik böbrek hastalığı olanlarda model, tuzun tamamen değiştirilmesiyle kan basıncının düşmesi sayesinde her yıl 750.000 kalp-damar ölümü önlenebileceğini, buna karşılık hiperkalemi nedeniyle 100.000 ölüm yaşanabileceğini tahmin etti. Öngörülen denge, önlenebilecek her bir olası ölüme karşılık yediden fazla kalp-damar ölümü anlamına geliyor.
Bununla birlikte araştırmacılar, uygulama açısından güvenliği temel bir konu olarak belirledi. Önceki araştırmaların çoğunda hiperkalemi riski yüksek kişilerden çalışmaya katılmamaları istenmişti. Bu gruplardaki potasyumla ilişkili zararlar hakkındaki kanıtlar sınırlı; modelin güvenlik hesaplamaları da söz konusu riske ilişkin varsayımlara dayanıyor.
Hindistan’daki The George Institute’ta nefrolog ve kıdemli profesör olan Vivek Jha, gereken önlemleri şöyle anlattı:
Ciddi böbrek hastalığı olanlar ve kandaki potasyum düzeyini önemli ölçüde yükselten ilaçları kullananlar önlem almalı. Bu gruba yönelik riskler; hastaların bilgilendirilmesi, ürün etiketleri ve klinik gözetim yoluyla etkili biçimde yönetilebilir.
Önerilen önlemler arasında böbrek hastalığı taraması, standart uyarı etiketleri, gıda içerik listelerinde potasyumla zenginleştirilmiş tuzun belirtilmesi ve ambalajlı gıdalarda potasyum bilgisinin yer alması bulunuyor. The George Institute India, Ocak 2025 tarihli açıklamasında böbrek hastalığı olan kişilerde güvenlik ve etkililik konusunda daha fazla kanıt gerektiğini de belirtti.
Hedefli bir strateji sağlık hizmetleri üzerinden başlayabilir
Yalnızca hipertansiyon tanısı konmuş ve dünya genelinde sayıları tahminen 658 milyon olan kişilerin evlerinde kullandığı tuzun değiştirilmesi, her yıl 590.000 ölümü önleyebilir. Değişikliğin hipertansiyon tedavisi gören 523 milyon kişiyle sınırlandırılması halinde ise 480.000 ölüm önlenebilir.
Bu daha sınırlı stratejilerin nüfus genelindeki faydası daha küçük olsa da değişikliği mevcut bir sağlık hizmeti ziyaretiyle ilişkilendiriyor. Sağlık çalışanları böbrek işlevlerini ve ilaçları değerlendirebilir, ürün etiketlerini açıklayabilir ve ek potasyumdan kaçınması gereken kişileri belirleyebilir.
Model, hipertansiyon tanısı almış ya da tedavi gören yetişkinlerin yüzde 20’sine, olası böbrek hastalığı veya hiperkalemi riski nedeniyle bu tuz ikamesini kullanmamalarının tavsiye edileceğini varsaydı. Bu oran ülkeler ve hasta grupları arasında değişebilir.
Araştırmacılar, değişikliğin eksik uygulanması durumunu da inceledi. Normal tuzun yarısının değiştirilmesiyle her yıl tahminen 1,72 milyon daha az ölüm, beşte birinin değiştirilmesiyle ise 700.000 daha az ölüm görülebileceği hesaplandı. Bu hesaplamalar, geçiş tamamen tamamlanmadan da önemli kazanımlar elde edilebileceğine işaret ediyor.
Benimsenmeyi fiyat, tedarik ve daha iyi veriler belirleyecek
Araştırmaya göre potasyumla zenginleştirilmiş tuz, ortalama olarak normal tuzun yaklaşık iki katı fiyatına satılıyor. Potasyum klorür, sodyum klorürden daha pahalı ve tuz ikameleri çoğunlukla özel sağlık ürünleri olarak pazarlanıyor.
The George Institute India’nın genel müdürü Vivekanand Jha, kurumun Ocak 2025 tarihli açıklamasında ürünlerin uygun fiyatlı olması, daha yaygın bulunması, etiketlerin açık olması ve sübvansiyon sağlanması çağrısında bulundu. Hindistan’daki haneler için bu önlemler, tuz değiştirmenin sıradan bir market alışverişi tercihine dönüşüp dönüşmeyeceğini belirleyecek.
Küresel geçiş için potasyum klorür üretiminin artırılması ve perakendecilerin, gıda üreticilerinin, sağlık çalışanlarının ve hükümetlerin sürece katılması da gerekecek. Araştırmacılar, uygulamanın tamamlanmasının onlarca yıl alacağını ve bu süreci iyotlu tuza geçişin uzun soluklu uluslararası yolculuğuna benzetti.
Her ülke için kesin fayda belirsizliğini koruyor. Temel alınan verilerin bir kısmı birkaç yıllıktı; tuzun ne kadarının evlerden, ne kadarının ticari gıdalardan geldiğine ilişkin bilgiler de sınırlıydı. Ülkelere özgü ek veriler, hükümetlerin nereden başlayacaklarına karar vermesine yardımcı olabilir.
Araştırmacılar sodyum ve potasyumun kan basıncı üzerindeki etkilerine ilişkin varsayımları değiştirdiğinde bile, tuzun tamamen değiştirilmesine yönelik alternatif hesaplamalarda her yıl 2,02 milyon ile 2,72 milyon arasında ölümün önlenebileceği öngörüldü. Hindistan için pratik görev, tuz tüketimini azaltma ve hipertansiyonu tedavi etme çabalarını sürdürürken bu potansiyeli uygun fiyatlı ürünler ve klinik önlemlerle buluşturmak.
Öne Çıkan Noktalar
- Tuzun tamamen değiştirilmesiyle Hindistan’da her yıl tahminen 399.884 ölüm ve kalp-damar hastalıkları ile kronik böbrek hastalığının 1.528.494 yeni vakası önlenebilir.
- Küresel araştırmada 193 ülke ve bölge için yüzde 75 sodyum klorür ve yüzde 25 potasyum klorür içeren bir karışım modellendi.
- Dünya genelinde tuzun değiştirilmesi, her yıl 2,96 milyon ölümü ve 10,17 milyon yeni hastalık vakasını önleyebilir.
- Hipertansiyonu olan 502 kırsal Hindistan sakininin katıldığı bir araştırmada, tuz ikamesinin üç ay kullanılmasıyla kan basıncının düştüğü kaydedildi.
- İleri evre böbrek hastalığı olanlar veya potasyumu yükselten ilaçlar kullananlar, tuzu değiştirmeden önce tıbbi yardım almalı.
- Değişikliğin ne ölçüde yaygınlaşacağını uygun fiyat, etiketleme, tedarik ve gıda üreticilerinin katılımı belirleyecek.






