On yıllık araştırmalar ulaşımı mercek altına alıyor
Hava Kalitesi Yönetimi Komisyonunun (CAQM) Hindistan Yüksek Mahkemesine sunduğu değerlendirmeye göre, Delhi'deki hava kirliliğinin yüzde 19–24'ünden ulaşım, yüzde 17–23'ünden biyokütle yakılması sorumlu. Komisyon, 2015-2025 yılları arasında yürütülen araştırmaların bulgularını bir araya getirerek başkentin havasını temizleme tartışmasına on yıllık kanıtları taşıdı.
İçindekiler
- On yıllık araştırmalar ulaşımı mercek altına alıyor
- Ayrıntılı kirlilik araştırmasında neler bulundu?
- Kış karışımı neden değiştiriyor?
- Bazı parçacıklar, gazlar kaynaktan çıktıktan sonra oluşuyor
- Delhi'nin havası idari sınırları aşıyor
- Tarla yangınları azalırken diğer yakma faaliyetleri de gündemde
- Araçlar ve yolcular için neler değişebilir?
- Mahkemenin kaygısı okulları ve açık havada çalışanları da kapsıyor
- Yerel araştırmalar henüz tamamlanıyor
- Öne Çıkanlar
CAQM, Delhi'nin Hava Kalitesi İndeksi'ni (AQI) etkileyen başlıca kirleticinin PM2.5 olduğunu belirledi. Bu parçacıkların çapı 2,5 mikrometre veya daha az; akciğerlerin derinlerine ulaşabilecek kadar küçükler. Araç egzozundan, yakıt yakılmasından ve diğer faaliyetlerden kaynaklanıyor; bazılarıysa gazların tepkimeye girmesiyle atmosferde oluşuyor.
Komisyon, anız yangınlarında da keskin bir düşüş kaydetti. 2021'e kıyasla 15 Eylül-4 Kasım arasında kaydedilen olaylar Pencap'ta yüzde 91,9, Haryana'da yüzde 98,4 azaldı. Buna rağmen Delhi; trafik, fabrikalar, enerji santralleri, toz, atık yakılması ve rüzgârla kente taşınan kirleticiler nedeniyle kirlilikle karşı karşıya.
Ek Başsavcı Aishwarya Bhati, analizi Baş Yargıç Surya Kant ile yargıçlar Joymalya Bagchi ve Vipul M. Pancholi'den oluşan heyete sundu. CAQM, kalıcı iyileşme için daha güçlü araç denetimleri, toplu taşımanın yaygınlaştırılması, daha temiz otobüsler ve daha iyi trafik yönetimi dahil 15 önlem önerdi.
Veriler, çözümün pratikteki zorluğunu ortaya koyuyor: Delhi'de yollara yönelik önlemler alınması gerekiyor, ancak komşu ilçeler de kent sakinlerinin soluduğu havayı etkiliyor. Daha önce yapılan ayrıntılı bir araştırma, kaynaklara ilişkin tahminlerin mevsime, konuma ve hesaplama yöntemine göre neden değiştiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Ayrıntılı kirlilik araştırmasında neler bulundu?
Hindistan Otomotiv Araştırma Birliği (ARAI) ve Enerji ve Kaynaklar Enstitüsü (TERI), 2018 tarihli kaynak dağılımı araştırmalarında Nisan 2016-Şubat 2017 arasında Ulusal Başkent Bölgesi'nde toplanan ölçümleri analiz etti. Kaynak dağılımı, havada ölçülen parçacıkların ne kadarının hangi faaliyetten kaynaklandığını tahmin etme yöntemidir.
Araştırmada, Delhi ve incelenen Ulusal Başkent Bölgesi kentlerinde araçların PM2.5'e doğrudan katkısı kışın yüzde 20–23, yazın yüzde 18–20 olarak hesaplandı. Biyokütle yakılmasının katkısı kışın yüzde 22, yazın yüzde 15'ti. Biyokütle; evlerde veya tarlalarda yakılan odun ve bitki artıkları gibi maddeleri kapsıyor.
Aynı araştırmanın Delhi'ye yönelik sektör tahminlerine göre, kışın PM2.5'in yüzde 28'i ulaşımdan, yüzde 30'u sanayiden, yüzde 17'si tozdan, yüzde 14'ü ise konutlarda ve tarımda yakılan yakıtlardan kaynaklandı. Yazın ulaşımın payı yüzde 17'ye inerken tozun payı yüzde 38'e çıktı; sanayinin payı yüzde 22 oldu.
Delhi için yapılan kış tahminlerinde sanayi, ulaşımın biraz önünde yer alırken CAQM'nin daha geniş kapsamlı sentezinde en büyük katkı ulaşım olarak belirleniyor. Hesaplamalar farklı dönemleri ve coğrafi alanları kapsıyor, kirliliği farklı yöntemlerle kaynaklara atfediyor. Bu nedenle okuyucuların her yüzdeyle birlikte konumu, mevsimi ve yöntemi de dikkate alması gerekiyor.
ARAI ve TERI iki yöntem kullandı. Alıcı modellemesi, toplanan parçacıkların kimyasal bileşiminden yola çıkarak kaynakları geriye doğru belirliyor. Dağılım modellemesi ise emisyonların atmosferde nasıl hareket ettiğini tahmin ediyor. Ulaşım tahminleri genel olarak benzerdi: incelenen mevsimlerde alıcı modellemesine göre yüzde 20–30, dağılım modellemesine göre yüzde 17–28.
Kış karışımı neden değiştiriyor?
Kış hava koşulları, Delhi'deki kirliliğin dağılmasını zorlaştırıyor. ARAI–TERI araştırmasına göre rüzgârın yavaşlaması ve atmosferik sınır tabakasının alçalması, kirleticilerin yayılması için kalan alanı daraltıyor. Sınır tabakası, havanın karıştığı atmosferin alt bölümüdür. Tavanın alçalması, kirliliğin yere daha yakın bir bölgede birikmesine yol açar.
Toz farklı bir mevsimsel örüntü izliyor. İncelenen Delhi ve Ulusal Başkent Bölgesi kentlerinde toz kaynakları, yazın PM2.5'in yüzde 31–34'ünü oluştururken kışın bu oran yüzde 15'ti. Delhi'nin sektör tahminlerinde de toz, yazın PM10'un yüzde 42'sini, kışın yüzde 25'ini oluşturdu. PM10, çapı 10 mikrometreye kadar olan parçacıkları kapsıyor; bu, PM2.5'e kıyasla daha büyük bir boyut aralığı.
Kışın araçlar ve biyokütle yakılması kirlilik karışımında daha belirgin hâle gelirken yazın tozun payı artıyor. Bu nedenle yetkililerin yıl boyunca farklı önlem bileşimleri uygulaması, her kaynağı aynı mevsimsel kısıtlamalarla kontrol etmeye çalışmaması gerekiyor.
CAQM'nin kış için sıraladığı kaynaklar arasında ulaşım, sanayi tesisleri ve termik santraller, yol ve inşaat tozu, biyokütle yakılması ve kimyasal tepkimeler sonucu oluşan parçacıklar bulunuyor. Atık yakılması ve evlerde yakıt kullanımı da bu geniş tabloda tarımsal yakmalarla birlikte yer alıyor.
Bazı parçacıklar, gazlar kaynaktan çıktıktan sonra oluşuyor
Araçlar, sanayi tesisleri ve biyokütle yakılması, havada tepkimeye girerek ince parçacıklar oluşturabilen gazlar salıyor. Bu gazlar arasında kükürt dioksit ve azot oksitler bulunuyor. Bilim insanları ortaya çıkan kirliliği ikincil partikül madde olarak adlandırıyor; bu terim, doğrudan parçacık hâlinde salınmak yerine atmosferde oluşan parçacıkları ifade ediyor.
ARAI–TERI araştırmasında, bu parçacıkların bileşenleri olan ikincil iyonların PM2.5'e katkısı incelenen Delhi ve Ulusal Başkent Bölgesi kentlerinde kışın yüzde 26, yazın yüzde 17–18 olarak hesaplandı. Kışın payı, yaza kıyasla 8-9 yüzde puan daha yüksekti.
Sektör tahminleri ve kimyasal analizler kirliliği farklı biçimlerde tanımlıyor. Sektörlere göre yapılan hesaplama, kirliliği ulaşım veya sanayi gibi faaliyetlere atfediyor. Kimyasal analiz ise parçacıkların içeriğini belirliyor. Birden fazla faaliyetten salınan gazlar, aynı ikincil parçacık grubunun oluşumuna katkıda bulunabiliyor.
Bu nedenle önlemlerin görünür duman ve tozun ötesine geçmesi gerekiyor. Motorlardan, enerji üretiminden ve diğer yakıt yakma faaliyetlerinden salınan gazları azaltmak, sonunda insanların akciğerlerine ulaşan ince parçacıkları azaltmanın da bir parçası.
Delhi'nin havası idari sınırları aşıyor
ARAI–TERI araştırmasında, Delhi'nin kendi emisyonlarının kışın PM2.5'in tahminen yüzde 36'sını, yazın ise yüzde 26'sını oluşturduğu hesaplandı. Bu tahminlere göre kalan yüzde 64 ve yüzde 74'lük pay, sırasıyla Delhi dışındaki kaynaklardan geliyordu.
Araştırmada, kente giren rüzgârlarla kirliliği ulaşabilen kaynaklar arasında şehir dışındaki konutlarda yemek pişirme, tarımsal atıkların yakılması, sanayi bacaları ve toz sayıldı. CAQM'nin sentezi de benzer biçimde Delhi havasının hem yerel emisyonlardan hem de bölge genelinde taşınan kirlilikten etkilendiğini belirtiyor.
Bölgesel koordinasyon, günlük yolculuklar açısından da önem taşıyor. Yüksek Mahkeme, Delhi ile Gaziabad, Büyük Noida, Gurugram ve Faridabad arasındaki yoğun trafiğe odaklandı. Araçlar gün boyunca bu sınırları geçiyor; emisyonlar da idari sınırlara göre değil, hava koşullarına bağlı olarak yayılıyor.
Delhi'deki kurumlar yerel trafik, atık yakılması ve toza yönelik önlemler alabilir. Komşu yönetimler de aynı bölgesel havayı etkileyen yolları, sanayi bölgelerini, haneleri ve tarımsal faaliyetleri denetliyor. Araştırmanın verileri, her iki düzeyde de önlem alınmasının neden gerekli olduğunu gösteriyor.
Tarla yangınları azalırken diğer yakma faaliyetleri de gündemde
Pencap'ta yüzde 91,9, Haryana'da yüzde 98,4 olarak kaydedilen düşüşler, 15 Eylül-4 Kasım karşılaştırma döneminde 2021'e kıyasla kayda geçen anız yangınlarını kapsıyor. CAQM'nin yüzde 17–23 aralığındaki daha geniş biyokütle tahmini ise evlerde yakma, atıklar ve bitki artıkları dahil daha fazla faaliyeti kapsıyor.
Yüksek Mahkemenin başka bir duruşmasında Bhati, önceki perşembe günü tarla yangınlarının Delhi'deki kirliliğin yüzde 14'üne katkıda bulunduğunu söyledi. Mahkemeye amicus curiae olarak yardımcı olan kıdemli avukat Aparajita Singh de bu katkıya dikkat çekerek Delhi içindeki kirliliğe, özellikle atık yakılmasına karşı önlem alınması çağrısında bulundu.
Yüzde 14'lük oran, belirli bir günde tarla yangınlarının katkısını ifade ediyor. CAQM'nin biyokütle aralığı ise araştırmalar genelinde daha geniş bir yakma faaliyeti grubunu özetliyor. Hava koşulları, yangınların zamanlaması ve hesaba katılan faaliyetler elde edilen payları etkiliyor.
Yüksek Mahkeme, çiftçileri tarlaları ateşe vermek yerine bitki artıklarını yönetmek için makine kullanmaya çağırdı. Ayrıca anız için alım fiyatlarının önceden duyurulmasını ve köy konseylerinin yönetim sistemleriyle donatılmasını görüştü. Bu öneriler, hasat ile bir sonraki ekim dönemi arasında bitki artıklarının toplanması ve işlenmesine yönelik pratik çalışmaları ele alıyor.
Araçlar ve yolcular için neler değişebilir?
CAQM'nin ulaşım önerileri, daha temiz araçları araç kullanmaya alternatiflerle bir araya getiriyor. Öneriler arasında daha güçlü bir Hava Kirliliği Kontrolü (PUC) denetim sistemi (PUC 2.0) ve araç emisyonlarını yollarda izlemek için uzaktan algılama yer alıyor. Uzaktan algılama, araçlar geçerken egzoz emisyonlarını değerlendirmek için ekipman kullanıyor.
Bhati, bazı araç kategorilerine kısıtlamalar getirilmesi, PUC sertifikalarına konum bilgisi eklenmesi ve uygulamalarla sosyal medya üzerinden gelen, görünür biçimde kirliliğe yol açan araç şikâyetlerine yönelik işlemler dahil hâlihazırda uygulamaya konan önlemleri anlattı. Konum bilgisi, sertifikanın nerede verildiğini kaydederek yetkililere denetim faaliyetlerini kontrol etmek için ek bir yöntem sunuyor.
Uzun vadeli öneriler arasında kirletici araçların trafikten çekilmesi, eski araçları hurdaya ayırma teşvikleri, elektrikli araçlar için daha fazla şarj ve batarya değiştirme istasyonu, elektrikli ve sıkıştırılmış doğal gazlı otobüs filolarının genişletilmesi bulunuyor. CAQM ayrıca daha iyi park yönetimi, entegre trafik kontrolü ve çevre koruma bedellerinin artırılmasını önerdi.
Metro, bölgesel demiryolu ve Bölgesel Hızlı Ulaşım Sistemi hizmetlerinin yaygınlaştırılması önerileri yolcuları da etkileyecek. Farklı ulaşım hizmetlerini birbirine bağlayan aktarma merkezleri ve hizmetlerin güncel durumunu gösteren yolcu bilgilendirme sistemleri de planın parçası. Bu önlemlerin pratik amacı, birden fazla toplu taşıma türünü içeren yolculukları kolaylaştırmak.
ARAI–TERI'nin 2018 tarihli araştırması, planlama açısından yararlı bir karşılaştırma sunuyor. Araştırmanın 2030 kışı için yaptığı tahminde ulaşımın Ulusal Başkent Bölgesi'ndeki PM2.5'e katkısı yüzde 16, sanayinin payı yüzde 44'tü. Elektrikli araç kullanımının artmasının 2025-2030 döneminde PM2.5 ve PM10 yoğunluklarını yüzde 5–6 azaltabileceği hesaplandı. Bunlar araştırmanın varsayımlarına dayalı modelleme sonuçlarıydı; önerilen ulaşım değişikliklerinin yanında sanayiye yönelik önlemlere de ihtiyaç sürüyor.
Mahkemenin kaygısı okulları ve açık havada çalışanları da kapsıyor
6 Kasım tarihli duruşmada Baş Yargıç Surya Kant ile yargıçlar Joymalya Bagchi ve V. Mohana'dan oluşan heyet, Delhi'deki hava kirliliğine ilişkin düzenleyici çerçeveyi inceledi. Baş Yargıç, tartışmalar ile kent sakinlerinin hâlihazırda yaşadığı koşullar arasındaki farka dikkat çekti.
Konuşup duruyoruz; bazen açıklamalar ve öneriler sunuyoruz ama asıl mesele, AQI'nin şimdiden 400'e ulaşmış olması.
Duruşma sırasında atıfta bulunulan Merkezi Kirlilik Kontrol Kurulu verilerine göre, cuma günü kent genelindeki AQI 391 olarak ölçüldü ve çok kötü kategorisinde yer aldı. Sabah 9'da 59 ölçüm istasyonunun 30'u hava kalitesini tehlikeli olarak kaydetti; Rohini'de değer 475, Delhi Hindistan Teknoloji Enstitüsünde (IIT Delhi) ise 472'ydi. Kent genelindeki bir değer, farklı konumlardaki koşulları bir araya getiriyor; bu nedenle mahallelerdeki ölçümler çok daha yüksek olabiliyor.
Önceki perşembe günü 18 istasyonda AQI 400'ün üzerinde ölçüldü. Jahangirpuri'de değer 459, IIT Delhi'de 447, Delhi Teknoloji Üniversitesinde ise 436'ydı. Bu ölçümler, başkentin farklı bölgelerinde ciddi kirliliğin yaygın olduğunu gösteriyor.
Mahkeme, gündelik ücretle çalışanlara ve açık havada çalışmak zorunda olan diğer kişilere dikkat çekti. Belirli bir AQI eşiğinin aşılması hâlinde okulların kapatılması veya çevrim içi ve sınıf içi eğitimin bir arada yürütülmesi talebi de değerlendiriliyordu; kararın uzman görüşlerine göre verilmesi bekleniyordu. Bir sonraki duruşma 16 Kasım'a bırakıldı; yıl ve okullara ilişkin talep hakkında alınan karar belirtilmedi.
Yerel araştırmalar henüz tamamlanıyor
Merkezi Kirlilik Kontrol Kurulunun (CPCB) değerlendirmesine göre, Ulusal Temiz Hava Programı kapsamındaki 130 kentten 107'sinde kaynak araştırmaları tamamlandı; sekiz eyaletteki 23 kentte çalışmalar sürüyordu. Noida, Faridabad, Meerut ve Khurja, tamamlanmamış bu araştırmaların dördünü, yani bekleyen çalışmaların yüzde 17,4'ünü oluşturuyordu. CPCB, tamamlanma için 15 Kasım 2025'i hedef tarih olarak belirlemişti.
Faridabad'daki çalışma 2022'de başlatılarak Faridabad Belediye Şirketi aracılığıyla TERI'ye verildi, ancak nihai rapor hâlâ bekleniyordu. ARAI'ye Ocak 2023'te Gurugram, Sonipat ve Panipat için verilen araştırmalar tamamlanmıştı ve Haryana Eyalet Kirlilik Kontrol Kurulu tarafından analiz ediliyordu. Ulusal program genelinde tamamlanan diğer 53 kent raporu ise hakem değerlendirmesini bekliyordu.
CAQM'nin Nisan 2025 tarihli çerçevesi, kirlilik kaynaklarının her kenarı 500 metre olan kareler üzerinden haritalanacağı ortak bir yaklaşım öngörüyor. 2026'yı temel yıl olarak kullanacak güncellenmiş bölgesel emisyon envanteri ve kaynak dağılımı araştırması, ARAI'nin liderliğindeki; Delhi IIT, TERI ve Pune'daki Hindistan Tropikal Meteoroloji Enstitüsünün yer aldığı bir konsorsiyuma verildi.
Başlıca kilometre taşları, kanıtların nasıl geliştiğini gösteriyor:
- Nisan 2016-Şubat 2017: ARAI–TERI değerlendirmesi için saha ölçümleri toplandı.
- Ağustos 2018: ARAI ve TERI, Delhi ve Ulusal Başkent Bölgesi'ndeki kirlilik kaynaklarına ilişkin araştırmalarını yayımladı.
- 2022 ve Ocak 2023: Faridabad ve Haryana'daki üç kent için ek araştırmalar başlatıldı.
- Nisan 2025: CAQM ortak bölgesel değerlendirme çerçevesini yayımladı.
- 15 Kasım 2025: CPCB'nin kentlerdeki kaynak araştırmalarını tamamlama hedef tarihi.
- 2026: Güncellenmiş bölgesel değerlendirme için temel yıl olarak belirlendi.
Daha tutarlı yerel ölçümler; araç denetimleri, sanayi kontrolleri, toz yönetimi ve yakmaya alternatif yöntemlerin nerede en büyük düşüşü sağlayabileceğini yetkililerin belirlemesine yardımcı olur. CAQM'nin sentezi ulaşımı hâlihazırda çözümün merkezine yerleştirirken, bölgesel veriler sanayiye, yakma faaliyetlerine ve Delhi dışından gelen kirliliğe de önemli roller veriyor.
Öne Çıkanlar
- CAQM, 2015-2025 arasındaki araştırmalara dayanarak Delhi'deki kirliliğin yüzde 19–24'ünün ulaşımdan, yüzde 17–23'ünün biyokütle yakılmasından kaynaklandığını tahmin ediyor.
- Belirtilen karşılaştırma döneminde, 2021'e kıyasla kayda geçen anız yangınları Pencap'ta yüzde 91,9, Haryana'da yüzde 98,4 azaldı.
- ARAI–TERI araştırması, Delhi'nin kendi emisyonlarının PM2.5'in kışın yüzde 36'sını, yazın yüzde 26'sını oluşturduğunu tahmin etti.
- CAQM daha güçlü araç denetimleri, daha temiz filolar, toplu taşımanın yaygınlaştırılması ve daha iyi trafik yönetimi önerdi.
- Noida, Faridabad, Meerut ve Khurja, kaynak araştırmaları tamamlanmamış 23 program kenti arasındaydı.
- Güncellenmiş bölgesel değerlendirmede 2026 temel yıl olarak kullanılacak; kaynaklar 500 metreye 500 metrelik karelerden oluşan bir ızgarada haritalanacak.






