Bangladeş’in iş gücünü refaha dönüştürmek için 20 yılı var; kayıtlı istihdam geride kalıyor

10 dakikalık okuma
Bangladesh Has Two Decades to Turn Its Workforce Into Prosperity as Formal Jobs Lag

58 milyon çalışan yaşlılık dönemine güvencesiz bir yolla ilerliyor

Bangladeş’te kayıtlı işletmeler, 82 gelişmekte olan ekonomideki şirketlerin ortalama hızının yalnızca yarısı kadar istihdam yaratıyor. Bu durum, ülke nüfus açısından önemli bir dönüm noktasına yaklaşırken milyonlarca çalışanı sınırlı istihdam güvencesiyle baş başa bırakıyor.

İçindekiler
  1. 58 milyon çalışan yaşlılık dönemine güvencesiz bir yolla ilerliyor
  2. Bangladeş’in fırsatını belirleyen tarihler
  3. Kayıtlı istihdam, karşılaştırma grubundaki hızın yarısı kadar artıyor
  4. Diploma neden yetmiyor?
  5. Kadınların istihdamı için somut destek gerekiyor
  6. Sağlık giderleri emeklilik öncesinde tasarrufları eritiyor
  7. Emeklilik sistemleri yalnızca küçük bir kesime ulaşıyor
  8. Hükümet emeklilik hedeflerini ve eğitim planlarını açıkladı
  9. Güney Asya’nın büyüme desteği zayıflıyor
  10. İstihdam, sağlık ve bakım için birlikte kaynak yaratmak
  11. Öne Çıkanlar

Dünya Bankası’nın 3 Kasım 2026’da Dakka’da sunulan Güney Asya’da Demografik Değişim: Kalkınma İçin Avantajdan Dezavantaja başlıklı raporuna göre yaklaşık 58 milyon kişi, yani çalışanların yüzde 84’ü kayıt dışı çalışıyor. Üniversite mezunlarının bile yüzde 44’ü kayıt dışı işlerde çalışıyor.

Çalışma çağındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payının 2045’te zirveye ulaşması bekleniyor. 2051’e gelindiğinde 65 yaş ve üzerindekilerin nüfusun yüzde 14’ünü oluşturacağı tahmin ediliyor; rapor bu oranı yaşlı toplum eşiği olarak kabul ediyor. Dolayısıyla Bangladeş’in birbiriyle bağlantılı iki görevi var: Bugünün çalışanlarının daha fazla kazanıp tasarruf etmesine yardımcı olmak ve ileride ihtiyaç duyacakları sağlık hizmetleriyle gelir desteğini oluşturmak.

Demografik fırsat, nüfusun daha büyük bir bölümünün çalışabilecek yaşta olmasıyla ortaya çıkan ekonomik olanaktır. Daha fazla insan mal üretebilir, hizmet sunabilir, vergi ödeyebilir ve bakmakla yükümlü olunan kişilere destek olabilir. Bangladeş’in önündeki zorluk, nüfus yaşlanmadan bu potansiyeli verimli istihdama dönüştürmek.

Dünya Bankası’nın bulguları, genellikle birbirinden bağımsız ele alınan sorunlar arasındaki bağı ortaya koyuyor: Güvencesiz işlere giren mezunlar, istihdamın önünde engellerle karşılaşan kadınlar, sağlık çalışanı bulamayan kırsal topluluklar ve sağlık giderlerinin çoğunu kendileri karşılayan aileler. Bu sorunlar birlikte, yeterince güvenceli iş ve koruma olmadan yaşlılık dönemine girme riskiyle karşı karşıya olan bir ülkeye işaret ediyor.

Bangladeş’in fırsatını belirleyen tarihler

Bangladeş’in nüfus yapısından yararlanmak için Güney Asya’nın büyük bölümünden daha fazla zamanı var. Şu anda yaklaşık 1,17 milyar kişiden oluşan bölgedeki çalışma çağındaki nüfusun, on yıldan kısa süre içinde zirveye ulaşıp azalmaya başlaması bekleniyor.

Raporda Bangladeş ve komşuları için öne çıkan dönüm noktaları şöyle sıralanıyor:

  • 2023: Bangladeş, evrensel emeklilik programını başlattı.
  • 2027: 65 yaş ve üzerindekilerin Bangladeş nüfusunun yüzde 7’sine ulaşması ve ülkenin yaşlanan toplum niteliği kazanması bekleniyor.
  • 2045: Bangladeş’te çalışma çağındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payının zirveye ulaşması bekleniyor.
  • 2049: Güney Asya nüfusunun yüzde 14’ünün 65 yaş ve üzerinde olmasıyla bölgenin yaşlı nüfuslu bir bölge hâline gelmesi bekleniyor.
  • 2051: Bangladeş’in de aynı yüzde 14 eşiğine ulaşması bekleniyor.

İşverenler iş arayanları istihdam etmekte zorlanırken Bangladeş’te çalışma çağındaki nüfusun payı artmaya devam edebilir. Dünya Bankası, iş gücü arzının 2050’ye kadar istihdamı 13 milyon kişi aşabileceğini öngörüyor. Şimdi iş yaratmak, bakım ve emeklilik desteğine yönelik talep artmadan önce hanelerin tasarruf oluşturmasına yardımcı olur.

Reklam

Kayıtlı istihdam, karşılaştırma grubundaki hızın yarısı kadar artıyor

Bangladeş’te kayıtlı şirketlerde yıllık istihdam artışı yüzde 2,7 olurken 82 gelişmekte olan ekonomideki ortalama artış yüzde 5,4 olarak kaydedildi. Bangladeş bu karşılaştırma grubunun en alt çeyreğinde yer aldı.

Raporla birlikte sunulan bulgulara göre küçük ve orta ölçekli işletmelerde de ortalama çalışan sayısı azaldı. Bu durum, daha büyük şirketlerde iş bulamayanlar için önemli bir istihdam kapısını daraltıyor.

Kayıt dışı çalışma çoğu zaman işe giriş belgesi, öngörülebilir ücret düzenlemeleri veya güvenilir istihdam koruması olmadan çalışmak anlamına geliyor. Bir kişinin işi olsa bile gelecek ay ne kadar gelir elde edeceği belirsiz olabilir.

Bangladeş’in orta ve büyük ölçekli şirketleri de kayıt dışı istihdama dayanıyor; çalışanlarının yüzde 35 ila 40’ı bu kapsamda. Dolayısıyla sorun yalnızca yol kenarındaki küçük işletmelerle ya da kendi hesabına çalışanlarla sınırlı değil. Büyük bir şirkete girmek de her zaman güvenceli bir iş ilişkisi sağlamıyor.

Dünya Bankası’nın Bangladeş İstatistik Bürosu tarafından 2022’de yapılan kayıt dışı sektör araştırmasına ilişkin analizinde, alternatiflerin azlığı nedeniyle girişimciliğe yönelindiğine de dikkat çekiliyor. Bangladeş, Hindistan ve Nepal’de kayıt dışı girişimcilerin yüzde 45 ila 70’i işlerine başka bir iş ya da düzenli bir iş bulamadıkları için başladıklarını belirtti.

Banka, mikro, küçük ve orta ölçekli işletmelerin finansmana erişiminin genişletilmesini ve düzenlemelerin basitleştirilmesini öneriyor. Çalışanlar açısından amaç somut: Yatırım yapabilen, üretimi artırabilen ve daha iyi işler sunabilen daha fazla işletme.

Diploma neden yetmiyor?

Mezunların yüzde 44’ünün kayıt dışı çalıştığı bulgusu, eğitim düzeyiyle mevcut işler arasında bir uçuruma işaret ediyor. Gençler yıllarca eğitim gördükten sonra bile korumanın zayıf, gelecek beklentilerinin belirsiz olduğu işlere girebiliyor.

Politika Diyaloğu Merkezi İcra Direktörü Nazneen Ahmed, Dakka’daki toplantıda eğitim politikasının istihdamla ilişkilendirilmesi gerektiğini savundu:

İş olmadan eğitim verirsek eğitimli işsizler yaratırız.

Bangladeş’in hazırlıkları yaşamın çok daha erken dönemlerinde de yetersiz kalıyor. Okul öncesi eğitime kayıt oranı yüzde 36; Güney Asya ortalaması ise yüzde 62. Aradaki fark 26 yüzde puan. Rapora göre eğitim, sağlık ve becerilerde süregelen eksiklikler çalışanların verimliliğini sınırlıyor.

Verimlilik, bir çalışanın belirli bir sürede ne kadar üretim yapabildiğini ifade ediyor. Beceri kazanmak önemli; ancak çalışanların uygun ekipmanlara, işleyen işletmelere ve öğrendiklerini uygulayabilecekleri işlere de ihtiyacı var. Raporda Bangladeş ve Hindistan’daki şirketlerde çalışan başına üretim artışının dünyanın büyük bölümünün gerisinde kaldığı belirtiliyor.

Reklam

Kadınların istihdamı için somut destek gerekiyor

Kadınların iş gücüne katılımının düşük olması, Bangladeş’in demografik kazanımlarını sınırlayan bir başka önemli etken. Ücretli bir işte çalışmak isteyen kadınlar istihdama giremediğinde ya da işte kalamadığında haneler olası gelirden, ekonomi ise üretim kapasitesinden mahrum kalıyor.

Dünya Bankası’nın Bangladeş ve Bhutan’dan sorumlu bölüm direktörü Jean Pesme, bankanın önceliklerini şöyle sıraladı:

Bangladeş’in demografik fırsatını nasıl değerlendireceği, şimdi atacağı adımlara bağlı: Şirketlerin daha iyi işler yaratmasına yardımcı olmak, gençlere iş piyasasının ihtiyaçlarına uygun beceriler kazandırmak ve kadınların çalışmasının önündeki engelleri kaldırmak.

Ahmed, istihdama katılan kadınlar için güvenli ulaşım ve barınma olanaklarının sağlanması çağrısında bulundu. Bu ihtiyaçlar, iş yaratmayı gündelik yaşamla doğrudan ilişkilendiriyor: Bir iş mevcut olsa da işe gidiş geliş güvenli değilse ya da uygun konaklama olanağına erişilemiyorsa kabul edilmesi zor olabilir.

Hükümet, kadınların ücretsiz bakım emeğinin emeklilik puanlarıyla tanınması seçeneğini de değerlendiriyor. Bu puanlar, bakım sorumluluklarının emeklilik haklarının hesaplanmasında dikkate alınmasını sağlayacak. Planlama devlet bakanı Zonayed Abdur Rahim Saki, emeklilik korumasını genişletmeye yönelik öneriler arasında bu fikirden de söz etti.

Sağlık giderleri emeklilik öncesinde tasarrufları eritiyor

Dünya Bankası’nın Asya başekonomisti Franziska Ohnsorge’ye göre Bangladeş’te haneler, mevcut sağlık harcamalarının yüzde 79’unu doğrudan kendi ceplerinden karşılıyor; bu, Güney Asya’daki en yüksek oran. Aileler açısından bu, hastalığın kısa sürede bir mali krize dönüşebileceği anlamına geliyor.

Ohnsorge, yaşam beklentisiyle sağlıklı yaşam beklentisi arasında 10 yıllık bir fark bulunduğuna da dikkat çekti. İnsanlar daha uzun yaşıyor, ancak bu ek yılların önemli bir bölümünde hastalık ya da günlük faaliyetlerde kısıtlılık görülebiliyor. Ohnsorge, sağlık faturalarının yaşlıların tasarruflarını tüketebileceği, gelir güvencesinin sınırlı olmasının da birçok kişiyi ileri yaşlarda çalışmaya devam etmeye zorladığı uyarısında bulundu.

Kırsal bölgelerde ciddi bir sağlık çalışanı açığı var. Bangladeş nüfusunun yaklaşık yüzde 70’i kırsal kesimde yaşıyor, ancak sağlık çalışanlarının yalnızca yüzde 20’si burada görev yapıyor. Kentlerdeki doktor yoğunluğu kırsal bölgelerin 18 katı.

Bir kişiden diğerine bulaşmayan diyabet ve kalp hastalığı gibi bulaşıcı olmayan hastalıklar için birinci basamak sağlık tesislerinin hazırlığı yetersiz. Merkezlerin yalnızca yüzde 18’i gerekli görülen tüm hizmet bileşenlerine sahip. Gerekli ilaç ve ekipmanlar ise tesislerin yalnızca yüzde 7,5’inde bulunuyor.

Rapora göre enjektabl insülin, upazila sağlık komplekslerinin yalnızca yüzde 1,6’sında; başka bir diyabet ilacı olan metformin ise yüzde 38’inde mevcut. Tesislerin yüzde 1’inden azında kalp hastalığı tedavisi için değerlendirilen tüm gereklilikler karşılanıyor.

Reklam

Emeklilik sistemleri yalnızca küçük bir kesime ulaşıyor

Güney Asya’da emeklilik sistemleri, çalışma yaşamının her iki ucunda da az sayıda kişiyi kapsıyor. Bölgedeki çalışma çağındaki nüfusun yalnızca yüzde 17’si bir emeklilik planına prim yatırırken yaşlıların sadece yüzde 10’u emekli aylığı alıyor. Bu, dünyadaki en düşük kapsama oranı.

Bangladeş 2023’te evrensel emeklilik programını başlattı, ancak raporda kayıt dışı çalışanlar için korumada büyük bir açığın sürdüğü belirtiliyor. İstihdamda kayıt dışı çalışmanın ağırlığı kapsamı genişletmeyi zorlaştırıyor: Birçok kişi düzensiz gelir elde ediyor ve düzenli prim ödemelerini ayarlayabilecek bir işverene sahip değil.

Rapora göre Bangladeş’te devletin yaşlılık ödeneği ayda 500 taka; bu tutar yoksul kırsal hanelerin ortalama gelirinin yalnızca yüzde 5 ila 8’ine karşılık geliyor. Raporda enflasyonun da ödeneğin satın alma gücünü zayıflattığı belirtiliyor.

Çocuklara yönelik destek de sınırlı. Rapora göre beş yaşından küçük çocuklar nüfusun yüzde 9’unu oluşturuyor, ancak sosyal koruma harcamalarının yalnızca yüzde 2’sinden yararlanıyor. Dolayısıyla Bangladeş, yaşlanan nüfusa hazırlanırken ülkenin gelecekteki iş gücünü oluşturacak çocuklara yatırım yapmayı da sürdürmeli.

Hükümet emeklilik hedeflerini ve eğitim planlarını açıkladı

Saki, hükümetin evrensel emeklilik programına kayıtlı kişi sayısını 376 binden 2028’e kadar 5 milyona, 2030’a kadar da 15 milyona çıkarmayı hedeflediğini söyledi. Bu hedefler, kayıtlı katılımcı sayısının belirtilen başlangıç düzeyinin 2028’e kadar 13 katından fazla, 2030’a kadar ise yaklaşık 40 katına çıkmasını gerektiriyor.

Saki ayrıca işçi dövizlerinin emeklilik fonlarına yönlendirilmesi ve uzun süreli desteğe ihtiyaç duyan kişiler için topluluk içinde bakım hizmetlerinin geliştirilmesi önerilerini aktardı. Ücretsiz bakım emeği için önerilen emeklilik puanlarının ya da işçi dövizlerine ilişkin düzenlemelerin ne zaman uygulamaya konacağına dair takvim açıklanmadı.

Sosyal refah bakanı Abu Zafar Md Zahid Hossain, gençlerin iş bulmasına ya da kendi işini kurmasına yardımcı olmak amacıyla terzilik ve bilgisayar becerileri dahil 14 mesleki eğitim alanı belirlendiğini söyledi.

Bakan ayrıca aile kartı programının altı ayda bir gözden geçirilerek kadınların ödeneği nasıl kullandığının ve hane bütçelerinin iyileşip iyileşmediğinin inceleneceğini açıkladı. Böylece desteğin ailelerin mali açıdan daha güvenceli hâle gelmesine yardımcı olup olmadığını düzenli olarak değerlendirme olanağı doğacak.

Güç ve Katılım Araştırma Merkezi İcra Başkanı Hossain Zillur Rahman, Bangladeş’in büyüme modelinin yeniden değerlendirilmesi çağrısında bulundu. 2014-2024 dönemini anlatırken şöyle dedi:

İki önemli eğilim ortaya çıktı: Büyümeye yoksulluğun daha yavaş azalması ve istihdamın daha yavaş artması eşlik etti.

Reklam

Güney Asya’nın büyüme desteği zayıflıyor

Güney Asya, değişen nüfus yapısından kaynaklanan ölçülebilir ekonomik faydalar elde etti. Dünya Bankası’na göre 2000’den bu yana çalışma çağının en verimli dönemlerindeki yetişkinlerin nüfus içindeki payının artması, yıllık GSYH büyümesine ortalama 0,4 yüzde puan, yıllık iş gücü verimliliği artışına ise 1,1 yüzde puan katkı sağladı.

Demografik değişimin GSYH büyümesine yıllık katkısının 2050’ye kadar 0,1 yüzde puana düşmesi bekleniyor. Bu, önceki katkının dörtte biri. Nüfus yapısının sağladığı destek azalırken ekonomilerin yatırım, beceri ve üretken işletmelerden daha fazla büyüme elde etmesi gerekecek.

Dünya Bankası’nın Güney Asya’dan sorumlu başkan yardımcısı Johannes Zutt, bölgenin temel güçlüğünü şöyle anlattı:

Güney Asya ekonomileri kalkınma süreçlerinin daha erken aşamalarında yaşlanıyor.

Bangladeş, kişi başına gelirin görece düşük olduğu bir dönemde yaşlı nüfus yapısına yaklaşıyor. Bu da benzer nüfus dönüm noktalarına ulaştıklarında daha zengin ekonomilerin sahip olduğu kaynaklara kıyasla hanelerin ve hükümetin emeklilik, tedavi ve bakım için ayırabileceği paranın daha az olması anlamına geliyor.

Banka, ikinci bir demografik getirinin de mümkün olduğuna dikkat çekiyor. Daha sağlıklı yaşlılar ekonomiye katkı sunmayı sürdürebilir; tasarruf ve yatırımlar da verimliliğin artmasına destek olabilir. Sağlık hizmetleri, emeklilik sistemleri ve bakım hizmetleri, yaşlanan insanların sağlığını ve mali güvencesini destekleyerek bunu mümkün kılıyor.

İstihdam, sağlık ve bakım için birlikte kaynak yaratmak

Bangladeş’in finansman sorunu, tüm bu gündemleri birbirine bağlıyor. Daha iyi okullar, güçlü birinci basamak sağlık hizmetleri, kapsamlı sosyal koruma ve yaşlanan nüfusa destek için kamu kaynağı gerekiyor. Raporda vergi tahsilatındaki yetersizlik, bu hizmetlerin genişletilmesinin önündeki bir engel olarak gösteriliyor.

Pesme, artan kamusal ihtiyaçları karşılamak üzere Bangladeş içinde daha fazla gelir elde edilmesini, yani yurt içi kaynakların harekete geçirilmesini istedi. Banka, temel eğitim ve sağlığa daha fazla yatırım yapılmasını, bulaşıcı olmayan hastalıkların daha iyi tedavi edilmesini, emeklilik ve bakım sistemlerinin güçlendirilmesini öneriyor.

Daha iyi istihdam, bu çabayı başka bir yönden de destekler. Daha güvenceli gelirler, hanelerin tasarruf etmesine, emeklilik planlarına katkı yapmasına ve hastalıklarla başa çıkmasına daha fazla olanak tanır. Üretken işletmelerin çoğalması da kamu hizmetlerinin finansmanı için gereken ekonomik temelin güçlenmesine yardımcı olur.

Bu nedenle, Bangladeş’in çalışma çağındaki nüfus payının 2045’te zirveye ulaşacağı öngörüsüne kadar olan yirmi yıl, aynı anda birçok alanda harekete geçilmesi gereken bir dönem. İstihdam ve beceriler bugünün gelirlerini artırabilir; sağlık hizmetleri ve emeklilik güvencesi ise ailelerin yaşlandıkça karşılaştığı mali baskıyı azaltabilir.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • Bangladeş’te çalışma çağındaki nüfusun toplam nüfus içindeki payının 2045’te zirveye ulaşması, ülkenin 2051’de yaşlı toplum hâline gelmesi bekleniyor.
  • Yaklaşık 58 milyon çalışan, yani çalışanların yüzde 84’ü kayıt dışı istihdamda; mezunların yüzde 44’ü de bu kapsamda çalışıyor.
  • Kayıtlı istihdam yıllık yüzde 2,7 artıyor; bu, 82 gelişmekte olan ekonomideki yüzde 5,4’lük ortalamanın yarısı.
  • Haneler mevcut sağlık harcamalarının yüzde 79’unu doğrudan kendileri karşılıyor; kırsal bölgelerde ciddi sağlık çalışanı açığı yaşanıyor.
  • Hükümet, evrensel emeklilik programına katılımcı sayısını 2028’e kadar 5 milyona, 2030’a kadar 15 milyona çıkarmayı hedefliyor.
  • Dünya Bankası daha iyi işler, güçlü beceriler, kadınların istihdamının önündeki engellerin kaldırılması ve sağlık hizmetleriyle emeklilik korumasının genişletilmesini öneriyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir