Hak Örgütleri Çin’e Geri Gönderilmelerine Karşı Uyarırken Tayland, Uygurların İadesine Mahkemelerin Karar Vermesi Gerektiğini Söylüyor

9 dakikalık okuma
Thailand Says Courts Must Decide Uyghur Extradition as Rights Groups Warn Against Return to China

Çin’in beş yakalama kararı, hapisten çıkan iki kişi

Tayland, 2014’ten bu yana gözaltında tutulan beş Uygur erkeğin iadesini Çin’in resmî iade süreci üzerinden talep etmesi gerektiğini söylüyor. İnsan hakları örgütleri, erkeklerin Çin’de işkence ve zorla kaybedilme riskiyle karşı karşıya kalabileceği uyarısında bulunurken, davaları Tayland mahkemelerinin önüne geliyor.

İçindekiler
  1. Çin’in beş yakalama kararı, hapisten çıkan iki kişi
  2. İade süreci nasıl işleyecek?
  3. Avukat atandı, ancak erişim tartışmalı
  4. Erkekler geri gönderilmek istemediklerini söyledi
  5. 12 yılı aşkın gözaltı süreci nasıl gelişti?
  6. 2025’te geri gönderilen 40 kişinin akıbeti ne oldu?
  7. Tayland yasaları işkenceye karşı korumayı merkeze alıyor
  8. Çin, Tayland’la işbirliğini savunuyor
  9. Güvenli bir yer için başka bir hükümetin kabulü gerekiyor
  10. Öne Çıkanlar

Ulusal Güvenlik Konseyi Genel Sekreteri Chaiyapruek Duangprapat, 4 Kasım 2026’da yaptığı açıklamada beş kişinin de hakkında Çin tarafından çıkarılmış yakalama kararı bulunduğunu ve hiçbirinin mülteci statüsüne sahip olmadığını söyledi. İki kişiye 21 Ekim’de kraliyet affı verildi ve cezaevinden Bangkok’taki göçmen gözaltı merkezine nakledildiler. Diğer üç kişinin, gözaltından kaçma girişimiyle bağlantılı cezalarının bitmesine yaklaşık bir yıl kaldı.

Öncelikli endişe, affedilen iki kişinin akıbeti. Cezaevinden çıkmaları, özgürce ayrılmaları yerine göçmenlik makamlarının gözetiminde kalmalarına yol açtı. Çin’e geri gönderilmek istemediklerini belirten iki kişi de kötü muameleye uğramaktan korkuyor.

Chaiyapruek, Çin’in yakalama kararlarını ve olası iade talebini Tayland Dışişleri Bakanlığının değerlendireceğini, ardından konunun mahkemelere taşınacağını söyledi. Erkeklerin avukat tutabileceğini ve iadelerine itiraz edebileceğini belirtti. Bu sürecin, hükümetin Şubat 2025’te 40 Uygur’u Çin’e göndermesinden farklı olduğunu ifade etti.

Uluslararası Af Örgütünün kasım ayındaki açıklaması önemli bir hukuki konuya daha dikkat çekiyor: Tayland’ın İşkence ve Zorla Kaybetmenin Önlenmesi ve Bastırılması Yasası’nın 13. maddesi, işkence, zalimane muamele veya zorla kaybedilme riski olduğuna dair ciddi gerekçeler bulunduğunda sınır dışı etmeyi yasaklıyor. Yasa 2023’ten bu yana yürürlükte.

Dolayısıyla iki kişinin davası, hem Çin’in taleplerinin incelenmesine ilişkin süreci hem de Tayland’ın insanları ağır kötü muameleden koruma yükümlülüğünü ilgilendiriyor.

Reklam

İade süreci nasıl işleyecek?

Tayland ile Çin iade anlaşmasını 1993’te imzaladı; anlaşma 1999’da yürürlüğe girdi. İade, bir ülkenin başka bir ülkeden bir kişiyi ceza yargılaması için teslim etmesini talep ettiği hukuki süreçtir. Sınır dışı etme ise bir kişinin ülkeden çıkarılması için başvurulan göçmenlik tedbiridir.

Chaiyapruek, beş kişinin davasının kendi kurumunun politika kararıyla sonuçlandırılmak yerine yargı sisteminden geçeceğini söyledi. Tayland mahkemesi, talep edilen iadenin gerçekleşip gerçekleşemeyeceğini değerlendirecek; erkeklerin buna itiraz etme hakkı olacak.

Ulusal Güvenlik Konseyi Başkanı sıfatıyla konuşan Chaiyapruek, olası sonucu şöyle açıkladı:

Ancak mahkeme aleyhlerinde karar verirse anlaşma uyarınca iade edilecekler. Bu, yargı sürecidir.

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, Pekin’in resmî bir iade talebinde bulunup bulunmadığını söylemedi. Duruşma tarihi veya karar için bir takvim açıklanmadı.

Mahkemenin erkekler lehine karar vermesi durumunda, geriye başka bir pratik mesele kalacak: Gidebilecekleri yer. Chaiyapruek, başka bir ülkenin onları kabul etmeyi kabul etmesine bağlı olarak yeniden yerleştirilebileceklerini söyledi.

Avukat atandı, ancak erişim tartışmalı

Hükümet Sözcüsü Ekkapob Pianpises, iki kişiye avukat atandığını ve mahkemede iadeye itiraz edebileceklerini söyledi. Bu açıklama, göçmenlik gözetiminde tutulan kişilerin temel kaygılarından birine yanıt veriyor: ülkeden çıkarılmadan önce hukuki savunma hazırlayıp hazırlayamayacakları.

Ancak Uluslararası Af Örgütü, erkeklerin 21 Ekim’de nakledilmelerinden bu yana yetkililerin avukatlarıyla görüşmelerine izin vermediğini söyledi. Örgüt, sivil toplum kuruluşlarının ve Tayland Ulusal İnsan Hakları Komisyonunun erişiminin de engellendiğini belirtti.

Hükümetin açıklaması hukuki temsilci atanmasıyla ilgili; Af Örgütünün şikâyeti ise temsilcilerin müvekkilleriyle gerçekten görüşüp görüşemediğine odaklanıyor. Erkeklerin korkularını anlatabilmesi, geri gönderilmelerine ilişkin dosyayı inceleyebilmesi ve itirazlarını sunabilmesi için avukatlarıyla iletişim kurmaları gerekiyor.

Uluslararası Af Örgütü Genel Sekreteri Agnès Callamard, hukuki danışmanlığa erişim ve güvenli bir varış noktası sağlanması çağrısında bulundu:

Taylandlı yetkililer artık seçtikleri bir avukata erişmelerine izin vermeli ve uluslararası toplumla birlikte, onlar ve Tayland’da hâlâ gözaltında tutulan diğer Uygurlar için güvenli ve gönüllü biçimde gidilebilecek üçüncü bir ülke seçeneğini acilen bulmalı.

Reklam

Erkekler geri gönderilmek istemediklerini söyledi

İki kişi, kendilerini temsil eden eski Tayland milletvekili ve Barış Hakları Vakfı’nın kurucusu Kannavee Suebsang’ın paylaştığı mektuplarda korkularını dile getirdi. Çağrıları kişisel ve doğrudan: Çin’e gönderilmekten korunmak istiyorlar.

Erkeklerden biri, geri gönderilme korkusunu İngilizce yazdığı mektupta anlattı. Kannavee’nin paylaştığı mektupta şöyle dedi:

Çin’in bizi geri alacağından sürekli endişe ediyoruz,

Aynı kişi, Çin’in gözaltındakileri terörist olarak nitelendirmesini reddetti:

Biz terörist değiliz,

İki kişi, Bangkok’taki Suan Phlu göçmen gözaltı merkezinde tutuluyor. Af Örgütü, Mart 2014’te yakalanmalarından bu yana Tayland’da 12 yıldan uzun süredir gözaltında bulunduklarını söylüyor.

Beş kişi, 2020’de göçmen gözaltısından kaçmaya çalıştıkları gerekçesiyle hapse atıldı. Tayland yasaları, yabancı uyrukluların cezaevinde tutuldukları süre boyunca değil, cezaları bittikten sonra sınır dışı edilmelerine izin veriyor. Bu nedenle affedilen iki kişi şu anda sınır dışı edilme ihtimaliyle daha doğrudan karşı karşıyayken diğer üçü cezaevinde kalıyor.

12 yılı aşkın gözaltı süreci nasıl gelişti?

Af Örgütü, grubun ilk kez 13 Mart 2014’te gözaltına alındığını belirtiyor. Çin’den kaçan 300’den fazla Uygur, Tayland’ın güneyinde, Malezya sınırı yakınlarında gözaltına alındı. Uygurlar, Çin’in kuzeybatısındaki Sincan bölgesinin yerli halkı olan, çoğunluğu Müslüman Türkî bir etnik gruptur.

Tayland daha sonra grupları farklı yerlere gönderdi. Kadın ve çocukların Türkiye’ye gitmesine izin verilirken, çok sayıda erkek hak örgütleri ve uluslararası yetkililerin itirazlarına rağmen Çin’e geri gönderildi.

  • 13 Mart 2014: Uluslararası Af Örgütüne göre Taylandlı yetkililer 300’den fazla Uygur’u gözaltına aldı.
  • Haziran 2015: Tayland 173 kadın ve çocuğun Türkiye’ye gitmesine izin verdi. Aynı yıl en az 109 Uygur’u Çin’e sınır dışı etti.
  • 2020: Beş erkek, göçmen gözaltı merkezinden kaçmaya çalıştıkları için hapse atıldı.
  • 7 Ocak 2025: Af Örgütünün elde ettiği bir belgeye göre Çin Büyükelçiliği 45 Uygur erkeğin ülkeye geri gönderilmesini istedi.
  • Şubat 2025: Tayland 40 Uygur’u Çin’e gönderdi; beş kişi cezaevinde kaldı.
  • 21 Ekim 2026: Beş kişiden ikisine kraliyet affı verildi ve göçmen gözaltı merkezine nakledildiler.
  • 4 Kasım 2026: Taylandlı yetkililer, iadenin mahkeme süreci gerektireceğini söyledi.

Ocak 2025 tarihli büyükelçilik mektubu, son davaları daha önceki sınır dışı işlemiyle ilişkilendiriyor: Çin 45 erkek istedi, Tayland 40’ını geri gönderdi ve beş kişi cezaevinde kaldı. Tayland’ın güvenlik yetkilisinin sözünü ettiği yakalama kararları şimdi bu beş kişi hakkında.

Reklam

2025’te geri gönderilen 40 kişinin akıbeti ne oldu?

Tayland, erkeklerin kendilerinin, Taylandlı milletvekillerinin ve Birleşmiş Milletler yetkililerinin çağrılarına rağmen Şubat 2025’te 40 kişiyi sınır dışı etti. Operasyondan önce Tayland hükümeti onları Çin’e göndermeyi planladığını reddetmişti.

Taylandlı yetkililer daha sonra erkeklerin gönüllü olarak dönmeyi kabul ettiklerini belirten Çince formlar imzaladığını söyledi. Tayland Ulusal İnsan Hakları Komisyonu, görevli yetkililerin rızayı veya erkeklerin güvenliğine ilişkin güvenceleri kanıtlayan belge sunmadığını belirtti.

Af Örgütü, Taylandlı yetkililerin Şubat ve Mart 2025’te Çin’in daveti üzerine Sincan’ı ziyaret ettiğini söylüyor. Davayı izleyen kuruluşlara göre ziyaretçiler, sınır dışı edilen 10’dan az kişiyle görüşebildi. Seçilmiş Taylandlı medya kuruluşları da resmî tura katıldı, ancak geri gönderilen erkeklerle bağımsız şekilde röportaj yapma imkânı bulamadı.

40 kişinin tamamının nerede olduğu ve nasıl durumda bulunduğu belirlenmiş değil. Kannavee, milletvekilliği sırasında yaptığı resmî bilgi taleplerine yanıt alamadığını söyledi. Tayland Dışişleri Bakanlığının ve başka kurumların da takip etmeye çalıştığını belirten Kannavee’ye göre bakanlık yorum yapmayı reddetti.

İnsan Hakları İzleme Örgütü Asya Direktörü Elaine Pearson, önceki operasyonlarda geri gönderilen kişilere yapılan muamele konusunda uyarıda bulundu:

Önceki Tayland hükümetleri Uygurları yıllarca insanlık dışı koşullarda gözaltında tuttu, ardından Pekin’in taleplerine uyarak onları zorla kaybedildikleri Çin’e gönderdi,

Zorla kaybetme, bir kişinin gözaltına alınması ve yetkililerin akıbetini ya da nerede olduğunu gizlemesi veya kabul etmemesi anlamına gelir. Böylece kişi olağan hukuki korumanın dışında bırakılır.

Tayland yasaları işkenceye karşı korumayı merkeze alıyor

Tayland, Birleşmiş Milletler Mülteci Sözleşmesi’ne taraf değil. Buna rağmen İşkenceye Karşı Sözleşme ve geri göndermeme ilkesiyle bağlı. Bu ilke, kişilerin belirli ağır ihlallerle gerçekten karşılaşma riski bulunan yerlere gönderilmesini yasaklıyor.

Tayland’ın İşkence ve Zorla Kaybetmenin Önlenmesi ve Bastırılması Yasası’nın 13. maddesi, bu korumaya iç hukukta dayanak sağlıyor. Af Örgütüne göre madde, bir kişinin işkence, zalimane, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele ya da zorla kaybedilme riskiyle karşı karşıya kalacağına inanmak için ciddi gerekçeler bulunduğunda sınır dışı edilmesini yasaklıyor.

Chaiyapruek’in beş kişinin mülteci statüsüne sahip olmadığı yönündeki açıklaması, bu yükümlülüklerle birlikte değerlendirilmeli. İşkenceye geri gönderilmeye karşı koruma, resmen mülteci olarak tanınıp tanınmadıklarına bakılmaksızın, böyle bir tehlikeyle karşı karşıya olan kişiler için geçerli.

Muhalefetteki Halk Partisi milletvekili Sasinan Thamnithinan, Tayland’ın hem iç hukuk hem de uluslararası hukuk kapsamında yükümlülükleri bulunduğunu söyledi. Yaptığı açıklamada hükümete, diplomatik kolaylık yerine bu yükümlülüklere öncelik vermesi çağrısında bulundu:

Uluslararası ilişkileri sürdürmek önemli, ancak insan haklarının ve hukukun üstünlüğünün önüne geçmemeli. Hükümet bir sorunu sonlandırmak istiyor diye hiç kimse tehlikeyle karşı karşıya kalacağı bir yere geri gönderilmemeli,

Reklam

Çin, Tayland’la işbirliğini savunuyor

Pekin, Uygurların geri gönderilmesini defalarca talep etti ve gözaltındaki grubun üyelerini terörist olarak nitelendirdi. Çin Kamu Güvenliği Bakanlığı, 2025’te sınır dışı edilen 40 erkeği yasa dışı göçmen olarak tanımladı.

Çin Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Mao Ning, son davalarla ilgili soruya yanıt verirken Tayland’la işbirliğini savundu:

Çin ile Tayland’ın yasa dışı göç de dahil sınır aşan suçlarla mücadele alanındaki işbirliği, her iki ülkenin yasalarına ve uluslararası hukuka ve uygulamalara uygundur,

Çin, Sincan’daki ihlal iddialarını reddediyor ve politikalarının ekonomik kalkınmayı desteklediğini, aşırıcılıkla mücadele ettiğini söylüyor. İnsan hakları kuruluşları ve Birleşmiş Milletler ise Pekin’i Uygurlara ve çoğunluğu Müslüman olan diğer topluluklara karşı toplu gözaltı ve zorla çalıştırma da dahil ağır ihlallerle suçluyor.

Af Örgütünün 2021’de yayımladığı soruşturma, örgütün insanlığa karşı suç olarak nitelendirdiği hapis, işkence ve zulüm uygulamalarını belgeledi. Ağustos 2022’de yayımlanan Birleşmiş Milletler değerlendirmesinde, Sincan’daki ihlallerin insanlığa karşı suç teşkil edebileceği belirtildi. Bu terim, sivillere yönelik yaygın veya sistematik bir saldırının parçası olarak işlenen belirli ağır eylemleri tanımlıyor.

Hak örgütlerinin beş erkekle ilgili uyarıları bu bulgulara dayanıyor. Callamard, Çin’in güvencelerinin Tayland’ın insanları gerçek işkence veya diğer ağır ihlal risklerinden koruma yükümlülüğünü geçersiz kılamayacağını söyledi.

Güvenli bir yer için başka bir hükümetin kabulü gerekiyor

Uluslararası Af Örgütü ve İnsan Hakları İzleme Örgütü, Tayland’a affedilen iki kişinin güvenli bir üçüncü ülkeye gitmesine izin vermesi çağrısında bulunuyor. Böyle bir düzenleme, başka bir hükümetin onları kabul etmesini ve Tayland’daki gözaltından güvenli biçimde ayrılmalarını sağlayacak bir süreci gerektiriyor.

Tayland daha önce ilk gruptaki kişilerin Türkiye’ye gitmesine izin vermişti. Af Örgütü, Haziran 2015’te 173 kadın ve çocuğun gönderildiğini belirtiyor. Tayland’ın güvenlik yetkilisi, ülkede kalan beş erkek açısından başka bir ülkenin kabulünü, mahkemenin lehlerine karar vermesi hâlinde olası yeniden yerleştirme için koşul olarak gösterdi.

Öncelikli kararlar avukatlara erişim, Çin’in talebinin ele alınış biçimi ve Tayland’ın ağır kötü muameleye geri göndermeye karşı sağladığı korumaların uygulanmasıyla ilgili. Hâlihazırda affedilmiş iki kişi açısından bu kararlar, hapis cezalarının bitmesinin başka bir yerde güvenliğe mi yoksa Çin’e gönderilmeye mi yol açacağını belirleyecek.

Öne Çıkanlar

  • Tayland, beş Uygur erkeğe yönelik Çin taleplerinin yargı sistemi üzerinden yürütülmesi gerektiğini söylüyor.
  • İki kişiye 21 Ekim 2026’da kraliyet affı verildi, ancak Bangkok’ta göçmen gözaltı merkezinde tutulmaya devam ediyorlar.
  • Hükümet bir avukat atandığını söylüyor; Af Örgütü ise yetkililerin hukuki temsilcilerin erişimini engellediğini belirtiyor.
  • Tayland yasaları, işkence, zalimane muamele veya zorla kaybedilme riskine dair ciddi gerekçeler bulunduğunda sınır dışı etmeyi yasaklıyor.
  • Şubat 2025’te Çin’e gönderilen 40 Uygur’un nerede olduğu ve nasıl durumda bulunduğu hâlâ bilinmiyor.
  • Hak örgütleri, Tayland’da hâlâ gözaltında tutulan erkeklerin başka bir ülkede güvenli bir yere yerleştirilmesini istiyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir