Brezilya'daki bir dinozor kemiğinin içindeki küçük yapılar
Yaklaşık 23 mikrometre uzunluğunda ve 20 mikrometre genişliğindeki mikroskobik yapılar ile kanda kullanılan bir moleküle ait kimyasal izler, yaklaşık 115 milyon yıl önce Brezilya'da yaşamış bir dinozorun bacak kemiklerinde bulundu. Araştırmacılar bu yapıları mineralize olmuş kırmızı kan hücreleri olarak yorumluyor, ancak bağımsız bir uzman bu tanımlamaya itiraz ediyor.
İçindekiler
- Brezilya'daki bir dinozor kemiğinin içindeki küçük yapılar
- Alışılmadık bir geçmişi olan genç yırtıcı
- Alçıtaşı madeninden moleküler araştırmaya
- Araştırmacılar şekil ile kimyayı nasıl ilişkilendirdi?
- Manganez minerali korunmayı açıklayabilir
- Bağımsız bir uzman hücre yorumuna neden itiraz ediyor?
- Kuş kanıyla yapılan karşılaştırma ne gösteriyor?
- Kolajen izleri antik biyolojiye dair başka bir ipucu sunuyor
- Müze koleksiyonlarındaki küçük fosil parçaları daha fazla yanıt sunabilir
- Öne Çıkanlar
2 Kasım 2026'da Proceedings of the National Academy of Sciences dergisinde yayımlanan çalışmada, Erken Kretase döneminde iki ayağı üzerinde yürüyen bir yırtıcı olan Aratasaurus museunacionali incelendi. Fosil, Brezilya'nın kuzeydoğusundaki Ceará eyaletinde bir alçıtaşı madeninden çıkarıldı. Günümüze ulaşan kemikleri arasında sağ uyluğun, alt bacağın ve ayağın parçaları bulunuyor.
Avustralya'nın Perth kentindeki Curtin Üniversitesinde organik ve izotop jeokimyacısı olan Kliti Grice liderliğindeki ekip, heme B ile 3,8-dietil heme B adı verilen, kimyasal açıdan değişime uğramış bir türevini tespit etti. Heme, kırmızı kan hücrelerinde bulunan ve oksijen taşınmasında başlıca rol oynayan hemoglobinin işlevini yerine getirmesine yardımcı olan, demir içeren bileşendir.
Araştırmacılar özellikle kemiğin damarları bir zamanlar taşıyan kanalcıklarının içindeki küçük yapılarda bu kimyasal izlerin bulunmasına önem veriyor. Önceki çalışmalarda dinozor fosillerinde olası kan hücresi şekilleri tespit edilmişti. Bu ekip, konum, mineralizasyonla korunma ve kimyasal kanıtların bir arada bulunmasının bulgularını daha güçlü kıldığını savunuyor.
Çalışmanın başyazarı Grice, keşfi jeolojik zaman boyunca günümüze ulaşan izler üzerinden şöyle anlattı:
Bir şişe dinozor kanı bulmuş değiliz. Gördüğümüz şey, antik biyolojinin mineral ve molekül düzeyinde bir yankısı ve bu, bilimsel açıdan çok daha ilginç.
Alışılmadık bir geçmişi olan genç yırtıcı
Aratasaurus yaklaşık 3,1 metre uzunluğundaydı ve tahminen 35 kilogram ağırlığındaydı. İncelenen birey öldüğünde muhtemelen yaklaşık dört yaşındaydı; yani hâlâ büyümekte olan yavru ya da genç bir yetişkindi.
Fosil, Ceará, Pernambuco ve Piauí eyaletlerinin kesiştiği Araripe Platosu bölgesindeki Romualdo Formasyonu'nda yer alan Mina Pedra Branca sahasından çıkarıldı. Formasyon, olağanüstü iyi korunmuş fosilleriyle tanınıyor.
Çalışmanın ortak yazarlarından, Brezilya Ulusal Müzesi paleontoloğu Alexander Kellner, hayvanın kalıntılarının antik bir gölün dibine ulaştığını belirtti. İskeletin büyük bölümü kayboldu, ancak geriye kalan bacak kemikleri sonunda hem anatomik bilgi hem de kimyasal analiz için örnek sağladı.
Fosil, çok daha yakın tarihte yaşanan bir felaketten de kurtuldu. 2018'de yangın müzeyi büyük ölçüde tahrip ettiğinde fosil, Ulusal Müze'de hazırlık sürecindeydi. Kellner'a göre fosilin bulunduğu bölüm alevlerden etkilenmedi.
Alçıtaşı madeninden moleküler araştırmaya
Keşif, Brezilyalı ve uluslararası araştırmacıların yaklaşık yirmi yıla yayılan çalışmalarının ürünü. Fosilin hazırlanması sırasında geriye kalan küçük parçalar, son derece az miktardaki organik bileşikleri tespit edebilen cihazlar için değerli malzemeye dönüştü.
- 2008: Fosil, Ceará'daki bir alçıtaşı madeninde keşfedildi ve Santana do Cariri'deki Plácido Cidade Nuvens Paleontoloji Müzesi'ne götürüldü.
- 2016: Örnek, daha ileri çalışmalar için Rio de Janeiro'daki Ulusal Müze'ye gönderildi.
- 2018: Fosil, Ulusal Müze yangınından kurtuldu.
- 2020: Juliana Sayão liderliğindeki ekip, Aratasaurus museunacionali'yi yeni bir tür olarak tanımladı.
- 2 Kasım 2026: Mikroskobik yapılar ve kanla ilişkili kimya üzerine çalışma PNAS'ta yayımlandı.
Yeni araştırmaya Brezilya'dan katkıda bulunanlar arasında Cariri Bölge Üniversitesinden Renan Bantim ve Antônio Saraiva ile Rio de Janeiro Federal Üniversitesine bağlı Ulusal Müze'den Sayão ve Kellner yer aldı. Almanya, Japonya ve ABD'deki kurumların araştırmacıları da çalışmaya katıldı.
Araştırmacılar şekil ile kimyayı nasıl ilişkilendirdi?
Ekip mikroskopi, mineral analizini ve moleküler kimyayı bir arada kullandı. Her yöntem bilmecenin farklı bir parçasına odaklandı: yapıların görünüşü, onları koruyan unsurlar ve günümüze ulaşan organik bileşikler.
Yüksek performanslı sıvı kromatografisi, fosilden çıkarılan bileşikleri birbirinden ayırdı. Ardından kütle spektrometrisi, moleküler kütleleri ve kimyasal örüntüleri üzerinden bu bileşiklerin tanımlanmasına yardımcı oldu. Araştırmacılar, ultraviyole ve görünür ışığın soğurulması da dahil olmak üzere ölçümleri, modern ve özgün referans standartlarıyla karşılaştırdı.
Raman spektroskopisi ve elektron mikroskopisi de ek kanıt sağladı. Raman analizinde ışığın bir maddeyle etkileşim biçiminden yararlanılarak maddenin kimyası ortaya çıkarılır; elektron mikroskoplarıysa sıradan ışık mikroskoplarıyla görülemeyecek kadar küçük ayrıntıları gösterir. Bu yöntemler birlikte, mikroskobik yapıların içindeki heme bağlı izlerin yerini belirlemeye yardımcı oldu.
Grice, birden fazla gözlemi aynı fiziksel ortamda ilişkilendirmenin önem taşıdığını söyledi. Bir ekstraktta kanla ilişkili bir molekül bulunması bir ipucu sunuyor; bu kimyanın eski bir kan damarının içindeki belirli bir yapıda yer aldığının gösterilmesi ise araştırmacıların sınayabileceği daha ayrıntılı bir açıklama sağlıyor.
Ekip olası bulaşma kaynaklarını da inceledi ve çevredeki mikroorganizmaların ya da bitkilerin tespit edilen hemenin kaynağı olma ihtimalinin düşük olduğu sonucuna vardı. Fosil kemikleri milyonlarca yıl boyunca tortu, su ve kendi organik maddelerini ortama bırakabilecek canlılarla temas ettiğinden bu değerlendirme önem taşıyor.
Manganez minerali korunmayı açıklayabilir
Doğal olarak oluşan bir manganez oksit minerali olan hausmannit, kırmızı kan hücresi olduğu düşünülen yapılarla ilişkili bulundu. Araştırmacılar, fosilleşmenin erken aşamalarında mineral oluşumunun hücreleri sabitlemiş ya da kopyalamış olabileceğini; böylece çürüme şekillerini yok etmeden önce yapıları koruduğunu öne sürüyor.
Hızlı gömülme de etkili olmuş olabilir. Ekibin açıklaması, oksijenin az olduğu ve mikrobiyal örtülerin bulunduğu bir ortamı temel alıyor. Mikrobiyal örtüler, bir yüzey üzerinde birlikte yaşayan mikroorganizmaların oluşturduğu ince tabakalardır. Bu tür koşullar, mineral yoluyla korunma imkânı yaratırken çürümeyi yavaşlatmış olabilir.
Öne sürülen süreç, gömülme ortamını mikroskobik kanıtlarla ilişkilendiriyor: kalıntılar tortuyla örtüldü, bölgedeki sıra dışı kimyasal koşullar mineral oluşumunu destekledi ve bazı organik bileşikler ortaya çıkan yapılarla birlikte günümüze ulaştı. Bu olağanüstü korunma durumuna yol açan zamanlama ve kimyasal aşamalar henüz bir açıklama önerisi niteliğinde.
Heme, bütün bir hemoglobin proteininden çok daha küçüktür. Dolayısıyla heme ve değişime uğramış ürünlerinin bulunması, araştırmacıların hayvan biyolojisinin günümüze ulaşan bir kimyasal bileşenini incelemesine olanak tanıyor. Elde edilen materyal, korunmuş sıvı kandan değil, mineralize olmuş yapılar ve moleküler izlerden oluşuyor.
Bağımsız bir uzman hücre yorumuna neden itiraz ediyor?
Çalışmaya katılmayan, North Carolina Eyalet Üniversitesinde moleküler paleontolog olan Mary Schweitzer, mikroskobik yapıların yorumlanmasına karşı çıkıyor. İtirazı, bu yapıların şekli ve boyutunun yanı sıra kuşlar ve sürüngenler gibi hayvanların kırmızı kan hücrelerinde beklenen görünür bir özelliğin bulunmamasıyla ilgili.
Olgun insan kırmızı kan hücreleri, genetik materyali taşıyan bölmeler olan çekirdeklerini kaybeder. Kuşlar ve sürüngenlerse kırmızı kan hücrelerinde çekirdeklerini korur; bu da genellikle belirgin bir çıkıntı oluşturur. Schweitzer, fosil yapılarının daha çukur göründüğünü ve bu çıkıntıdan yoksun olduğunu söyledi.
Schweitzer ayrıca yapıların memeliler dışındaki hayvanların kırmızı kan hücrelerinin çoğundan daha küçük olduğunu düşünüyor. Görünüşlerine yönelik itirazını şöyle ifade etti:
morfolojik benzerlik sağlanmıyor.
Çalışmanın yazarları yorumlarını birleşik kanıtlara dayandırıyor: damar kanallarında çok sayıda yapının bulunması, mineralizasyon ve bu yapılarla ilişkili heme bağlantılı kimyasal izler. Schweitzer, canlılardan kaynaklanan moleküllerin jeolojik zaman boyunca korunabileceğini kabul ediyor ve yeni moleküler tekniklerin kullanılmasını memnuniyetle karşılıyor; ancak söz konusu yapıların kırmızı kan hücreleri olduğuna ikna olmuş değil.
Dolayısıyla temel anlaşmazlık yapıların kimliğiyle ilgili. Yazarlar kimyasal bulgularla desteklenen hücresel kalıntıların korunduğunu düşünüyor; Schweitzer ise yapıların gözle görülen anatomisinin bu dinozorda bulunması beklenen hücrelerle uyuşmadığı görüşünde.
Kuş kanıyla yapılan karşılaştırma ne gösteriyor?
Fosil yapıların ortalama uzunluğu 22,97 mikrometre, genişliği ise 19,54 mikrometreydi. Mikrometre, milimetrenin binde biridir; dolayısıyla bu nesneler çıplak gözle incelenemeyecek kadar küçüktür.
Araştırmayla birlikte sunulan karşılaştırmada modern kuşların kırmızı kan hücrelerinin genişliği yaklaşık 7,5 ila 13 mikrometre olarak veriliyor. Bu ölçülere göre fosil yapılar 1,5 ila 2,6 kat daha geniş. Yapıların neredeyse küresel olduğu belirtilirken modern kuşların kırmızı kan hücreleri daha belirgin biçimde uzamış görünüyor.
Kuşlarla yapılan karşılaştırma ve Schweitzer'in daha geniş bir hayvan grubu üzerinden yaptığı karşılaştırma, boyut konusunda farklı değerlendirmelere yol açıyor. Schweitzer'in eleştirisi, yalnızca boyut ölçümleriyle çözülemeyecek olan çukur görünümü ve çekirdek çıkıntısının yokluğunu da içeriyor.
Hücre boyutları araştırmacıların ilgisini çekiyor; çünkü oksijen taşınması hayvanın enerji ihtiyacıyla bağlantılı. Ekip, moleküler çalışmaların zaman içinde soyu tükenmiş hayvanlardaki kanın evrimini, metabolizmayı ve etkinlik düzeylerini araştırmaya yardımcı olmasını umuyor. Aratasaurus'un vücut sıcaklığına ya da etkinlik düzeylerine ilişkin doğrudan tahminler sunulmadı.
Kolajen izleri antik biyolojiye dair başka bir ipucu sunuyor
Fosilde ayrıca kemik ve diğer bağ dokularında bol miktarda bulunan yapısal protein kolajenle ilişkili amino asitler bulundu. Amino asitler, proteinleri oluşturan küçük kimyasal birimlerdir.
Bu bulgular araştırmayı kan kimyasının ötesine taşıyor. Kemikte, destek dokusuyla ilişkili kanıtların yanı sıra oksijen taşınmasıyla bağlantılı bileşikler de korundu; böylece araştırmacılar inceleyebilecekleri birden fazla antik biyolojik materyal kategorisine ulaştı.
Antik döneme ait bütün hâlde bir kolajen proteini ya da dinozor DNA'sı elde edilmedi. Grice, karmaşık biyolojik bilgi taşıyan büyük moleküllerin korunma özelliklerinin küçük moleküller ve kimyasal değişime uğramış kalıntılardan farklı olduğunu açıkladı.
Bu keşifle bağlantılı olarak adı geçen en eski DNA bulgusu, yaklaşık iki milyon yıl öncesine tarihlenen Grönland tortullarından geliyor. Aratasaurus fosili yaklaşık 115 milyon yaşında. Fosil üzerindeki çalışma, seçili kimyasal izlerin çok daha uzun bu süre boyunca korunmasına odaklanıyor.
Grice, araştırmanın bilim insanlarını biyolojik bilginin ne kadar uzun süre varlığını koruyabileceğini incelemeye teşvik ettiğini söyledi:
Bu çalışma, bütün biyolojik bilgilerin belirli bir sürenin ardından mutlaka yok olduğunu varsaymak yerine, moleküler korunmanın sınırlarını sınamayı sürdürmemiz için bizi teşvik ediyor.
Müze koleksiyonlarındaki küçük fosil parçaları daha fazla yanıt sunabilir
Aratasaurus analizi, fosilin hazırlanmasından geriye kalan küçük parçalardan yararlandı. Bu ayrıntı müzeler açısından da keşfe pratik bir önem kazandırıyor: önceki çalışmalardan saklanan parçalar, eski yöntemlerle tespit edilemeyen kimyasal izleri içerebilir.
Bazı moleküler testlerde örneğin öğütülmesi ya da başka bir şekilde tüketilmesi gerekir; bu da örnek seçimini önemli kılar. Artık parça hâlindeki kalıntılar, ana fosili anatomik araştırmalar ve sergileme için kullanılabilir durumda tutarken bu tür analizlere malzeme sağlayabilir.
İleri çalışmalar, damar yapılarına, minerallere ve heme kimyasına benzer bileşimlerin başka örneklerde de bulunup bulunmadığını sınayabilir. Fosiller arasında yapılacak karşılaştırmalar, araştırmacıların korunma sürecini incelemesine ve hücrelerin kimliği konusundaki anlaşmazlıkları ele almasına da yardımcı olabilir.
Curtin Üniversitesinin Yer ve Gezegen Bilimleri Okulu Direktörü Martin Van Kranendonk, yaşamın evrendeki varlığını inceleyen astrobiyoloji alanında da olası uygulamalara dikkat çekti. Dünya'daki zorlu koşullarda hangi biyolojik izlerin korunduğunu anlamak, başka yerlerde antik yaşam izleri arayışına katkıda bulunabilir.
Paleontoloji açısından yakın vadeli fırsat daha somut: bir fosilin mikroskobik anatomisini kimyasına bağlayan cihazlarla bilinen koleksiyonları incelemek. Brezilya'dan gelen bu örnek, eksik bir bacak kemiğinden kalan birkaç parçaya neden yeniden bakılması gerektiğini gösteriyor.
Öne Çıkanlar
- 2 Kasım 2026'da yayımlanan bir çalışmada, yaklaşık 115 milyon yıllık bir dinozor fosilinde heme bağlantılı bileşikler tespit edildi.
- Fosil, Brezilya'nın Ceará eyaletinden gelen ve yaklaşık 3,1 metre uzunluğundaki genç bir Aratasaurus museunacionali'ye ait.
- Araştırmacılar, kemiğin damar kanallarının içindeki mikroskobik yapıları mineralize olmuş kırmızı kan hücreleri olarak yorumluyor.
- Bağımsız paleontolog Mary Schweitzer, şekil ve boyutlarını ve çekirdek çıkıntısının bulunmamasını gerekçe göstererek bu tanımlamaya itiraz ediyor.
- Hausmannit mineralizasyonu ve oksijenin az olduğu bir ortamda hızla gömülme, yapıların ve kimyasal izlerin korunmasına yardımcı olmuş olabilir.
- Ekip kolajenle ilişkili amino asitler de tespit etti. Bütün hâlde antik bir protein ya da dinozor DNA'sı elde edilmedi.
- Bulgular, müzelerin elindeki parçalarda moleküler izleri araştırmak için yeni olanaklar sunuyor.






