Yapılaşma, dağ sellerinin güzergâhlarına yayılıyor
Nepal’in yüksek dağlık bölgelerinde en az 108.500 kişi olası taşkınlara maruz kalabilecek alanlarda yaşıyor. Bir araştırmaya göre, simülasyonla belirlenen buzul gölü taşkın güzergâhlarındaki bina sayısı 2016-2023 arasında yüzde 78 arttı. Bu sakinlerin 23.000’den fazlası nehir yataklarının 10 metreden daha az yukarısında yaşıyor.
İçindekiler
- Yapılaşma, dağ sellerinin güzergâhlarına yayılıyor
- Araştırmacılar neyi ölçtü?
- Son taşkınlar tehlikenin ne kadar yükseğe ulaşabildiğini gösteriyor
- Yollar ve enerji projeleri yerleşimleri nehirlere yaklaştırıyor
- Turizm hem fiziksel tehlikelerden hem de aksamalardan etkileniyor
- Yerli topluluklar kalkınma kararlarında söz sahibi olmak istiyor
- Planlama kuralları sahada sınanıyor
- Dört gölün su seviyesinin düşürülmesi hedefleniyor
- Uzak bölgelerdeki inşaat ve zamanında uyarılar birlikte yürütülmeli
- Öne Çıkanlar
Scientific Reports’ta yayımlanan araştırma, Nepal’in kuzeyini, Tibet’in güneydoğusunu ve Hindistan’ın Uttarakhand eyaletinin bir bölümünü kapsayan dağlık alanları inceledi. Bu coğrafyada yaklaşık 300.000 kişi olası taşkınlara maruz kalabilir. Nehirlerin 50 dikey metre yakınında binaların kapladığı alan ise yedi yılda yüzde 46 büyüdü.
Araştırma bölgesinde risk altındaki yapıların yüzde 80’den fazlası Nepal’de bulunuyor. Hidroelektrik santrali inşaatları, ticaret ve sınır geçişlerine hizmet eden yollar, turistik konaklama tesisleri ve genişleyen kentler; taşkınların suyu, kayaları ve çamuru aşağı taşıyabildiği nehir koridorlarına daha fazla bina ve insan çekiyor.
Bulgular, Nepal’in 2026-2033 yılları arasında dört buzul gölünün su seviyesini düşürmek için yaklaşık 50 milyon dolarlık bir program hazırladığı dönemde yayımlandı. Bu çalışma yukarı havzadaki tehlikeyi ele alıyor. Araştırma ise aşağı havzada bununla bağlantılı başka bir güçlüğe işaret ediyor: Yeni yapılaşmayı taşkın güzergâhlarının dışında tutmak ve hâlihazırda bu alanlarda yaşayan insanları korumak.
Araştırmacılar neyi ölçtü?
Birleşik Krallık, Nepal ve Hindistan’dan dokuz araştırmacı, nehir koridorlarıyla yaklaşık 1.360 buzul gölünü inceledi; kapsam, akış yönünde 50 kilometreye kadar uzanan alanları da içeriyordu. Araştırmacılar, Nepal nüfus sayımı dâhil kamuya açık bina ve nüfus verilerini, buzul göllerinin aniden su boşaltmasıyla oluşan taşkın simülasyonlarıyla birleştirdi.
Araştırmacılardan ve Katmandu Üniversitesi Çevre Bilimleri Bölümü’nde yardımcı doçent olan Mohan Bahadur Chand, ekibin analizini iki aşamada yürüttüğünü anlattı:
Önce, mevcut nehir seviyesinin 50 metre yukarısında kalan alandaki binaları ve nüfusu belirledik.
İkinci olarak, taşkın sularının ne kadar uzağa ulaşabileceğini ve hangi binaların etkileneceğini anlamak için buzul gölü taşkınlarını simüle ettik.
Burada 50 metre, nehir kıyısından yatay uzaklığı değil, nehir seviyesinin üzerindeki yüksekliği ifade ediyor. Bu ayrım, bir binanın kanaldan uzakta olmasına rağmen büyük bir taşkının erişebileceği yükseklikte bulunabildiği dik vadilerde önem taşıyor.
Yapılaşmaya ilişkin iki oran da farklı değişimleri ölçüyor. Yüzde 46’lık artış, belirtilen yükseklik bandındaki binaların kapladığı alanla ilgili. Yüzde 78’lik artış ise simülasyonla belirlenen buzul gölü taşkın güzergâhlarındaki bina sayısını gösteriyor. Bu veriler birlikte ele alındığında, yapılaşmanın risk altındaki vadilere yayıldığı ve modellemeye göre olası su basma alanlarında özellikle hızlı arttığı görülüyor.
Nepal’de taşkın riski altındaki 108.500 kişi, bölge genelindeki 300.000 kişilik tahminin yaklaşık yüzde 36’sını oluşturuyor. Nepal’de risk altındaki bu kişilerin beşte birinden fazlası nehir yataklarının dikey olarak 10 metre yakınında yaşıyor. Chand, kamuya açık veri kümelerine dayanan bulguları tamamlamak ve yerel koşulları denetlemek için hükümetin sahada değerlendirmeler yapması gerektiğini söyledi.
Son taşkınlar tehlikenin ne kadar yükseğe ulaşabildiğini gösteriyor
Rasuwa’da yakın zamanda yaşanan taşkınlar, dağ nehrine göre güvenli yüksekliğin belirlenmesindeki güçlüğü ortaya koyuyor. Araştırmanın tartışma bölümünde, nehir seviyesinin 82 metre üzerindeki yerleşimlerde de taşkın hasarı meydana geldiği belirtiliyor. 26 Ağustos’taki taşkını anlatan bölge sakinleri ise bazı noktalarda nehir seviyesinin 70 metre yükseldiğini söyledi. Her iki anlatım da taşkının araştırmada kullanılan 50 metrelik tarama bandının üzerine çıktığını gösteriyor.
11 Ekim’de Budhi Gandaki boyunca yaşanan taşkın 200 eve zarar verdi, beş köprüyü yıktı ve beş kişiyi kayıp bıraktı. Köprülerin yıkılması, toplulukların pazarlara, hastanelere ve acil yardıma ulaşmak için kullandığı güzergâhları keserek aksaklıkları daha da artırıyor.
Buzul gölü taşkını, bir buzul yakınında biriken suyun, çoğu zaman suyu tutan doğal setin yıkılmasıyla aniden boşalması sonucu meydana geliyor. Aşağı doğru hızla akan su, gevşek kaya ve toprağı beraberinde sürükleyebiliyor. Dik bir vadide yamaç çökmesi, moloz ve taşkın suyu gibi süreçler birleşerek olayı daha yıkıcı hâle getirebiliyor.
Gelişmelerin, afetlerin ve önerilen adımların sıralamasını birkaç tarih ortaya koyuyor:
- 2016-2023: Araştırma bölgesinde simülasyonla belirlenen buzul gölü taşkın güzergâhlarındaki bina sayısı yüzde 78 arttı.
- 26 Ağustos: Rasuwa sakinleri, bazı noktalarda taşkın suyunun 70 metreye kadar yükseldiğini anlattı.
- 11 Ekim: Budhi Gandaki’deki taşkın 200 eve zarar verdi ve beş köprüyü yıktı.
- 12 Ekim: Uttarakhand, taşkın ovalarındaki yapılaşmayı düzenleyen yeni kuralları onayladı.
- 2026-2033: Nepal, dört buzul gölünü hedef alan ve taşkın uyarılarını iyileştirmeyi amaçlayan programını uygulamayı planlıyor.
Yollar ve enerji projeleri yerleşimleri nehirlere yaklaştırıyor
Tribhuvan Üniversitesi Afet Araştırmaları Merkezi Direktörü Basanta Raj Adhikari, dağlık bölgelerdeki değişen yerleşim düzenini yol ağının genişlemesine, yeni geçim kaynaklarına ve ülke içindeki göçe bağlıyor. Nehir koridorları, zorlu arazilerde ulaşım güzergâhları ve inşaat malzemelerine erişim sağladığı için yapılaşmayı bu alanlara çekiyor.
Adhikari, kamu altyapısının insanların risk altındaki yerlere yerleşmesini nasıl teşvik edebildiğini şöyle anlattı:
Yolların çoğu, inşaat malzemelerinin kolayca bulunabildiği nehir koridorları boyunca yapılıyor.
Ancak taşkın risklerini yeterince değerlendirmedik. Köprüler, hastaneler ve diğer altyapıları inşa ederken daha fazla insan tehlikeli alanlara taşındı ve risklere maruziyetleri arttı.
Bhotekoshi ve Trishuli nehirleri çevresinde hidroelektrik yatırımları arttı. Yollar, iş yerleri ve hizmetler yakınlardaki arazileri çalışanlar ve işletmeler için cazip hâle getirebiliyor. Böylece günlük faaliyetleri nehre yakın olmayı gerektiren yerleşimler oluşuyor.
Araştırmanın başyazarı ve Leeds Üniversitesi’nde buzul bilimci olan C Scott Watson, bu tercihlerin uzun vadeli sonuçlarını şöyle anlattı:
Nehir vadilerinde nüfus giderek artarken bugün alınan kalkınma kararları, onlarca yıl boyunca afet riskini şekillendirecek.
Turizm hem fiziksel tehlikelerden hem de aksamalardan etkileniyor
Pokhara Belediye Başkanı Dhana Raj Acharya, yeni kurallar daha fazla mesafe öngörmesine rağmen eski binaların birçoğunun nehir kıyılarına yalnızca beş metre uzaklıkta bulunduğunu söylüyor. Annapurna dağlarından doğup kentten geçen Seti Gandaki, mevcut mahallelerden sorumlu yetkililer için çözülmesi güç bir sorun oluşturuyor.
Acharya, yer değiştirme konusundaki pratik güçlüğü şöyle anlattı:
Onları nereye ve nasıl taşıyacağımız asıl mesele.
Annapurna yürüyüş bölgesindeki işletmeler, taşkın korkusunun yanı sıra gelir kaybı yaşadıklarını da anlatıyor. Konuk evi işleten Phurpa Chhiring Lama, normalde bütün odalarının dolu olacağı bir dönemde 20 odasından yalnızca beşinin dolu olduğunu söyledi. Bu, yoğun yürüyüş sezonundaki olağan doluluk oranının dörtte birine karşılık geliyor.
Modi Nehri’nin yakınında oteli bulunan Krishna Gauchan, yukarı havzadaki tehlikelere ilişkin kaygısını şöyle anlattı:
Buzul çökmesi ya da buzul gölünün taşması hâlinde bu nehir taşabilir ve biz sürekli korku içinde yaşıyoruz.
Pokhara Otelciler Birliği Başkanı Laxman Subedi, turizm işletmelerinin uygun bir planlama olmadan genişlediğini kabul etti. Birliğin girişimciler ve yatırımcılar arasındaki farkındalığı artırmaya çalıştığını söyledi. Konaklama tesisi sahipleri için sonuçlar, binaların hasar görmesinden ziyaretlerin iptaline ve gelirlerin kesintiye uğramasına kadar uzanıyor.
Yerli topluluklar kalkınma kararlarında söz sahibi olmak istiyor
Avukat Shankar Limbu, risk altındaki binaları değerlendirmenin hikâyenin önemli bir bölümünü dışarıda bıraktığını savunuyor: İnsanların tehlikeli nehirlerin yanına nasıl yerleştiği ya da çalışmaya nasıl başladığı. Limbu’ya göre Rasuwa’daki hidroelektrik yatırımları Tamang topluluklarını daha güvenli yerleşimlerden uzaklaştırdı; hayvancılık, ot toplama ve tarıma dayalı geçim kaynaklarını zayıflattı.
Limbu, arazi ediniminin bazı sakinleri nehir yakınlarında düşük ücretli işlerde çalışmaktan başka seçenekleri kalmayacak şekilde zorladığını öne sürüyor. Onun anlatımında arazi hakları ve geçim kaynaklarına erişim, yer değiştirme kararlarının merkezinde yer alıyor. Bir hanenin güvenli bir yerde uyuyacak yerin yanı sıra geçimini sağlayabileceği bir yere de ihtiyacı var.
Limbu, Bhotkhola’daki bir hidroelektrik projesiyle ilgili kaygılarını da dile getirdi. Projede 192.000 ton patlayıcı ve 188.000 fünye kullanılmasının planlandığını, yukarı havzada 26 buzul gölü bulunduğunu belirtti ve projenin Gorkha bölgesine ait bir çevresel etki değerlendirmesine dayandığını öne sürdü. Projenin bu iddialara yanıtı ve kaygıların teknik değerlendirmesi paylaşılmadı.
Limbu, yerli toplulukların bilgisinin iklim planlamasında eşit biçimde dikkate alınması ve toplulukların yerleşik geçim kaynaklarını sürdürmesine yardımcı olacak yatırımlar yapılması çağrısında bulundu. Hidroelektrik santrallerinde çalışanlara daha güvenli evlerini terk etmemelerini söyledi:
Hidroelektrik santrallerinde çalışan topluluk üyeleri, güvenli yerleşimlerini terk etmemeli.
Planlama kuralları sahada sınanıyor
Nepal’in 2018 tarihli Ulusal Afet Riskini Azaltma Politikası, birden fazla tehlikeye ilişkin yerel değerlendirmelere dayalı arazi kullanım planlaması çağrısı yapıyor. Ancak Adhikari’ye göre yerel yönetimlerde bu değerlendirmeleri uygulayacak yeterli sayıda uzman personel bulunmuyor. Federal makamlar da gereklilikleri uygulatma ve kurumları hesap vermeye çağırma konusunda zayıf kalıyor.
Nepal’in ulusal afet kurumu, Rasuwa-Bhotekoshi nehir kıyısının 15 metre yakınındaki yerleşimlerin yasaklanacağını, benzer önlemlerin diğer nehir koridorlarında da planlandığını söylüyor. Kurumun başkanı Dharam Raj Uprety, topraklarına ve mülklerine güçlü bağları olan insanları taşımadaki zorluğu kabul etti. Önerilen kısıtlamanın ne zaman yürürlüğe gireceği açıklanmadı.
Nehir kıyısından itibaren ölçülen geri çekilme mesafesi ile nehrin üzerindeki dikey yükseklikle ölçülen tehlike değerlendirmesi, farklı planlama sorularını yanıtlıyor. İlki, yerleşimin kısıtlandığı bir şerit oluşturuyor. İkincisi, taşkın suyunun ne kadar yükseğe ulaşabileceğini inceliyor. Yetkililerin binaların, yolların ve tahliye güzergâhlarının nerede yapılabileceğine karar vermesi için yerel arazi yapısı ve taşkın bilgilerine ihtiyacı var.
Uttarakhand hükümeti, arazi kullanımını ve yapılaşmayı düzenlemek amacıyla 12 Ekim’de taşkın ovalarına ilişkin yeni imar kurallarını onayladı. Aktivist Anoop Nautiyal, önceki kısıtlamaların delindiğini ve yapılaşmanın yaygın biçimde sürdüğünü söylüyor. Sınırın her iki tarafında da planlama kararlarını gerçek inşaat sahalarında uygulanabilir denetimlere dönüştürme görevi bulunuyor.
Dört gölün su seviyesinin düşürülmesi hedefleniyor
Nepal’in planlanan programı, Manang’daki Thulagi, Sankhuwasabha’daki Lower Barun ile Solukhumbu’daki Lumding Tsho ve Hongu-2 göllerini hedefliyor. Öneriye göre Hongu-2’nin seviyesi yaklaşık bir metre, diğer üç gölün seviyesi ise yaklaşık üç metre düşürülecek. Kesin miktarlar ayrıntılı incelemeye bağlı olacak.
Yeşil İklim Fonu 36 milyon dolarlık hibeyi onayladı. Nepal hükümetinin ve Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın yaklaşık 14 milyon dolar katkı sağlaması bekleniyor. Böylece toplam tutar yaklaşık 50 milyon dolara ulaşacak. Programda daha iyi taşkın tahmini, güçlendirilmiş uyarı sistemleri ve risk altındaki topluluklara uyarı ulaştırma yöntemleri de yer alıyor.
Hidroloji ve Su Kaynakları Araştırma Merkezi İcra Direktörü Sanjiv Baral’a göre inşaata geçmeden önce saha araştırmaları, tasarım, izinler ve satın alma işlemlerinin tamamlanması gerekiyor. Su seviyesini düşürme çalışmasının kendisi yaklaşık iki yıl sürebilir. Yöntem belirlenmeden önce her gölün hacmi, doğal seti ve çevresindeki arazi incelenmeli.
Nepal’in bu yaklaşım konusunda deneyimi var. Tsho Rolpa’nın su seviyesi 2000’de yaklaşık üç metre, Imja’nınki ise 2016’da yaklaşık 3,4 metre düşürüldü. Yeni programda bu projelerden çıkarılan derslerden yararlanılması hedefleniyor.
Daha önceki araştırmalarda Gandaki, Koshi ve Karnali havzalarında tehlike oluşturma potansiyeli bulunan 21 buzul gölü tespit edilmişti; mevcut programla ilgili açıklamalarda ise Nepal genelinde 23 gölden söz ediliyor. Yetkililerin öncelikleri belirlerken kullandığı envanterlerin tarih ve kapsamının açıklığa kavuşturulması gerekiyor.
Uzak bölgelerdeki inşaat ve zamanında uyarılar birlikte yürütülmeli
Kathmandu Üniversitesi’nde kıdemli misafir profesör olan Rijan Bhakta Kayastha, Lumding Tsho ve Hongu-2’ye erişimin özellikle güç olacağını düşünüyor. Ulaşım güzergâhlarının sınırlı olması, yüksek rakım ve dik arazi, ekipman ve malzeme sevkiyatını zorlaştıracak. Thulagi’ye ulaşım görece daha kolay; yürüyüş ve dağcılık güzergâhları da Lower Barun çevresine bir ölçüde erişim sağlıyor.
Dağlardaki hava koşulları çalışma mevsimini de sınırlıyor. Kar yağışı, havanın hızla değişmesi ve ulaşım güçlükleri dikkatli planlama ve işçileri koruyacak düzenlemeler gerektiriyor. Bu nedenle 2026-2033 programının başarısı, finansmanın yanı sıra teknik ve idari hazırlıkların tamamlanmasına bağlı.
Adhikari, fiziksel izlemenin zor olduğu tehlikeli bölgeleri belirlemek için uydu gözlemlerinden yararlanılmasını, ardından erken uyarı sistemlerini desteklemek üzere sahaya sensörler kurulmasını öneriyor. Ayrıca yer değiştirmeyi teşvik edecek destekler ve topluluklarla siyasi liderlere yönelik risk farkındalığı kampanyaları öneriyor.
Uyarıların insanlara zamanında ulaşması ve açık tahliye güzergâhları, güvenli varış noktaları ve acil durum iletişim bilgileriyle bağlantılı olması gerekiyor. Değerlendirmeler, dağ taşkınlarının taşıdığı taş, toprak ve diğer molozları da hesaba katmalı. Kayastha, mühendislik çalışmalarının yanı sıra göllerin izlenmesinin sürdürülmesi ve uyarı sistemlerinin güçlendirilmesi çağrısında bulunuyor.
Nepal’in birbiriyle bağlantılı iki görevi var: Seçili göllerden boşalabilecek su miktarını azaltmak ve risk altındaki vadilerde yerleşimlerin büyümesini yavaşlatmak. İlk görev, uzak dağlık bölgelerde zorlu inşaat çalışmaları gerektiriyor. İkincisi ise yerel planlama kapasitesine, kuralların uygulanmasına ve insanlar taşınırken geçim kaynaklarını koruyacak düzenlemelere bağlı.
Öne Çıkanlar
- Nepal’de en az 108.500 kişi olası dağ taşkınlarına maruz kalıyor. Bunların 23.000’den fazlası nehir yataklarının 10 metreden daha az yukarısında yaşıyor.
- Araştırma bölgesinde simülasyonla belirlenen buzul gölü taşkın güzergâhlarındaki bina sayısı 2016-2023 arasında yüzde 78 arttı.
- Araştırılan coğrafyada risk altındaki yapıların yüzde 80’den fazlası Nepal’de bulunuyor.
- Yollar, hidroelektrik projeleri, turizm ve genişleyen yerleşimler nehir koridorlarına daha fazla yapılaşma çekiyor.
- Yaklaşık 50 milyon dolarlık programla 2026-2033 arasında dört buzul gölünün su seviyesinin düşürülmesi ve uyarıların iyileştirilmesi hedefleniyor.
- Aşağı havzadaki toplulukların korunmasında yerel değerlendirmeler, uygulanabilir yapılaşma kuralları, güvenli geçim kaynakları ve tahliye planlaması belirleyici önem taşıyor.






