16.127 yeni vakayla erkeklerde ilk sırada
GLOBOCAN 2024'e atfedilen tahminlere göre akciğer kanseri, Vietnamlı erkeklerde 16.127 yeni vakayla ilk sırada yer alıyor. Onu 12.570 vakayla kolorektal kanser, 11.155 vakayla karaciğer kanseri izliyor. Bu üç kanser, toplam 39.852 vakayla erkeklerdeki tüm yeni kanser tanılarının yaklaşık yüzde 46,5'ini oluşturuyor.
İçindekiler
- 16.127 yeni vakayla erkeklerde ilk sırada
- Kanser verileri ne gösteriyor?
- Sıralamalar nasıl değişti?
- Tütün, önlenebilir başlıca tehlike olmayı sürdürüyor
- Hava kirliliği tüm toplulukları etkiliyor
- İş yerleri ve evler de göz önünde bulundurulmalı
- Kimler yıllık akciğer taramasını doktoruyla görüşmeli?
- Belirtiler tarama randevusu değil, tıbbi değerlendirme gerektirir
- Önleme, akciğer sağlığının ötesine geçmeli
- Öne Çıkanlar
Bu veriler, akciğer kanserinin birbiriyle bağlantılı iki önemli sorunun merkezinde olduğunu gösteriyor: tütün dumanına ve diğer zararlı maddelere yıllarca maruz kalmayı önlemek ve tedavinin iyileşme şansını en üst düzeye çıkarabilmesi için hastalığı erken evrede saptamak.
Kadınlar ve erkekler birlikte değerlendirildiğinde akciğer kanseri, tahminen 21.340 ölüme yol açıyor; bu sayı Vietnam'daki 111.015 kanser ölümünün yaklaşık yüzde 19,2'sine karşılık geliyor. Her iki cinsiyette de yeni tanı sayısı en yüksek kanser türü meme kanseriyken, kanser kaynaklı ölümlerde akciğer kanseri ilk sırada yer alıyor.
K Hastanesi Müdür Yardımcısı Do Hung Kien, akciğer kanseri hastalarının yalnızca yaklaşık yüzde 20'sinin ameliyatın mümkün olduğu erken evrede sağlık sistemine başvurduğunu söylüyor. Hastaların yaklaşık yüzde 40 ila 50'sine 4. evrede, yüzde 25 ila 30'una ise 3. evrede tanı konuyor.
Aileler açısından çıkarılması gereken pratik sonuç, sıralamadaki değişimin ötesine geçiyor. Yoğun sigara geçmişi olan kişilerin belirtiler ortaya çıkmadan uygun tarama hizmetlerine erişmesi gerekiyor. Uyarı işaretleri yaşayanlar tıbbi değerlendirmeden geçmeli; gelecekteki vakaları önlemek içinse tütün dumanını ve zararlı hava kirliliğini azaltmak önemini koruyor.
Kanser verileri ne gösteriyor?
Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı'nın (IARC) kanser tahmin programı GLOBOCAN, ülkelerdeki kanser yükünü tanımlamak için kullanılıyor. 2024 tahminlerine atfedilen verilere göre Vietnam'da toplam 177.404 yeni vaka bulunuyor. Bu vakaların 85.748'i erkeklerde, 91.656'sı kadınlarda görülüyor.
Erkeklerde yeni vaka sayısı en yüksek beş kanser türü şöyle:
- Akciğer kanseri: 16.127 vaka, yüzde 18,8.
- Kolorektal kanser: 12.570 vaka, yüzde 14,7.
- Karaciğer kanseri: 11.155 vaka, yüzde 13.
- Mide kanseri: 7.900 vaka, yüzde 9,2.
- Yemek borusu kanseri: 6.362 vaka, yüzde 7,4.
Erkeklerde akciğer kanseri vakaları, karaciğer kanserinden 4.972 daha fazla. Kolorektal kanser vakaları da karaciğer kanserini 1.415 farkla geride bırakıyor. Böylece önlenebilirliği yüksek ikinci bir önemli kanser türü, daha önce erkeklerde listenin başında yer alan hastalığı geçmiş oluyor.
Her iki cinsiyet birlikte ele alındığında meme kanseri 25.711 yeni vakayla ilk sırada yer alıyor. Onu 23.085 vakayla akciğer kanseri, 22.584 vakayla kolorektal kanser, 14.591 vakayla karaciğer kanseri ve 12.373 vakayla mide kanseri izliyor. Erkeklerdeki sıralamayı ülke genelindeki sıralamadan ayrı değerlendirmek, meme kanseri ülke genelinde ilk sıradayken akciğer kanserinin erkeklerde neden başı çektiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Tahminlere göre son beş yıl içinde kanser tanısı almış ve hâlen hayatta olan 404.153 kişi bulunuyor. Beş yıllık prevalans olarak adlandırılan bu ölçüt, tedavi görenleri ve takip bakımı alanları da kapsayacak şekilde yakın zamanda tanı almış kişilerin yaşamını sürdürdüğünü gösteriyor.
Sıralamalar nasıl değişti?
Vietnam'daki kanser sıralamaları, GLOBOCAN'ın birbirini izleyen baskılarında değişti. Aşağıdaki ülke genelindeki veriler kadın ve erkekleri birlikte kapsıyor:
- 2020: Karaciğer kanseri 26.418 yeni vakayla ilk sıradaydı; 26.262 vakayla akciğer kanserini az farkla geride bırakmıştı. Meme kanseri 21.555 vakayla üçüncü sıradaydı.
- 2022: Meme kanseri 24.563 vakayla ilk sıraya yükseldi. Onu 24.502 vakayla karaciğer kanseri ve 24.426 vakayla akciğer kanseri izledi.
- 2024: Meme kanseri 25.711 vakayla ilk sıradaki yerini korudu. Akciğer kanseri ikinci, kolorektal kanser üçüncü, karaciğer kanseri dördüncü sırada yer aldı.
Phuong Dong Genel Hastanesi Onkoloji, Radyoterapi ve Nükleer Tıp Merkezi Müdür Yardımcısı Dr. Nguyen Duy Anh, değişen tablonun, klinisyenlerin beklemesi için nedenleri bulunan önemli bir gelişme olduğunu söylüyor.
Anh, bu değişimi üç gelişmeyle ilişkilendiriyor: Hepatit B'yi kontrol altına alma çabaları, sigaranın gecikmeli etkileri ve kentleşmeyle bağlantılı yaşam biçimleri. Hepatit B, karaciğere yıllar içinde zarar verebilen ve karaciğer kanseri riskini artırabilen bir virüstür. Vietnam'da hepatit tedavisindeki iyileşmelerin yanı sıra yirmi yılı aşkın süredir bebeklere Hepatit B aşısı uygulanıyor.
Anh, 1990'larda ve 2000'lerde sigaraya başlayan kişilerin şimdi akciğer kanserinin daha sık görüldüğü yaşlara ulaştığını söylüyor. Kanser, onlarca yıl süren maruziyetin ardından gelişebilir; bu nedenle sigaranın sonuçları çoğu zaman alışkanlık başladıktan çok sonra ortaya çıkar.
Tütün, önlenebilir başlıca tehlike olmayı sürdürüyor
Anh, başlıca risk etkeninin tütün olduğunu belirtiyor. Sigara kullanımının akciğer kanseri vakalarının yaklaşık yüzde 80 ila 85'iyle bağlantılı olduğunu ve sigara içenlerde riskin içmeyenlere kıyasla 15 ila 30 kat daha yüksek olduğunu gösteren tahminlere atıfta bulunuyor. Bunlar genel risk tahminleridir; kişinin riski ne kadar süreyle ve ne miktarda sigara içtiğine de bağlıdır.
Pasif içicilik, aynı evde yaşayan diğer kişileri de riske atıyor. Anh, dumana maruz kalmanın akciğer kanseri riskini yaklaşık yüzde 20 ila 30 artırdığını belirtiyor. Evde sigara içildiğinde eşler ve çocuklar da etkilenebiliyor.
Thuoc lao olarak bilinen Vietnam tipi su borusu tütünü de kansere yol açan maddeler içeriyor. Anh, bunun sigaradan daha güvenli bir seçenek olarak görülmemesi konusunda uyarıyor. Elektronik sigara ve ısıtılmış tütünün uzun vadeli sağlık etkilerinin belirsizliğine, ayrıca nikotin bağımlılığına yol açma potansiyellerine de dikkat çekiyor.
Sigarayı bırakmanın her yaşta yararı var. Anh, sigara içmeye devam edenlerle karşılaştırıldığında, sigara içmeden geçen 10 yılın ardından akciğer kanseri riskinin yaklaşık yarıya inebileceğini söylüyor. Kişi sigarayı bırakmaya çalışırken evi tütün dumanından uzak tutmak da yakınlarını koruyor.
Hava kirliliği tüm toplulukları etkiliyor
IARC, dış ortam hava kirliliğini ve dış havadaki partikül maddeyi 2013'te insanlar için kanserojen olarak sınıflandırdı. Bu sınıflandırma, söz konusu maruziyetin insanlarda kansere yol açabileceğine ilişkin yeterli kanıt bulunduğu anlamına geliyor.
PM2.5, çapı 2,5 mikrometre veya daha küçük partiküllerden oluşuyor. Küçük boyutları, akciğerlerin derinlerine kadar ilerlemelerini sağlıyor. Anh, bu partiküllerin metal ve zararlı organik bileşikler taşıyabildiğini; bunun da kalıcı iltihaplanmaya ve hücrelerin içindeki genetik talimatların zarar görmesine katkıda bulunduğunu açıklıyor.
Ayrıca kirliliğin, EGFR genini ilgilendiren değişiklikler gibi bazı genetik değişiklikleri zaten taşıyan hücrelerin tümöre dönüşecek şekilde çoğalmasını teşvik edebileceğini öne süren araştırmalardan söz ediyor. EGFR, hücre büyümesinin düzenlenmesine yardımcı oluyor. Bu araştırmalar, hiç sigara içmemiş bazı kişilerde akciğer kanserinin gelişmesini açıklayan olası nedenlerden birini ortaya koyuyor.
Anh, havanın her metreküpündeki PM2.5 yoğunluğundaki her 10 mikrogramlık artışın akciğer kanseri riskinde yaklaşık yüzde 8 ila 10 artışla ilişkili olduğunu gösteren çalışmalara atıfta bulunuyor. Hanoi'de yıllık yoğunluğun bazı dönemlerde Dünya Sağlık Örgütü'nün metreküp başına 5 mikrogramlık yıllık kılavuz değerinin beş ila sekiz katına ulaştığını söylüyor. Bu, metreküp başına yaklaşık 25 ila 40 mikrograma karşılık geliyor.
Bir kişi için sigara kullanımı riskte çok daha büyük bir artışa yol açıyor. Buna karşın kirlilik, çok sayıda insan her gün aynı havayı, çoğu zaman onlarca yıl boyunca soluduğu için önemli bir halk sağlığı yükü yaratıyor.
İş yerleri ve evler de göz önünde bulundurulmalı
İnşaat, madencilik, metal işleme ve taşımacılık alanlarında çalışanlar akciğer kanseriyle ilişkilendirilen maddelere maruz kalabiliyor. Anh; asbest, silika tozu, kaynak dumanı, dizel egzozu ve krom, nikel, arsenik dâhil bazı metalleri sıralıyor.
Zararlı toz veya dumana maruz kalırken sigara da içen çalışanların toplam riski daha yüksek olabilir. Bu nedenle işverenlerin maruziyeti kontrol etme, uygun koruyucu ekipman sağlama ve koruyucu önlemlerin kullanıldığından emin olma konusunda doğrudan sorumluluğu bulunuyor.
Evlerin içinde kapalı alanlarda odun veya kömür yakılması da zararlı dumanın bir başka kaynağını oluşturuyor. Toprak ve kayalardan salınan, doğal olarak bulunan radyoaktif bir gaz olan radon da akciğer kanseri için kanıtlanmış bir risk etkeni. Anh, Vietnam'da bu konuya çok az dikkat gösterildiğini söylüyor.
Ailede akciğer kanseri öyküsü, kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH), pulmoner fibrozis ve geçmişte tüberküloz geçirmiş olmak da doktorla görüşülmeye değer diğer etkenler. KOAH hava akışını kısıtlarken pulmoner fibrozis akciğerlerde doku sertleşmesine ve nedbe oluşumuna yol açıyor. Kişinin tüm maruziyetleri ve sağlık geçmişi, değerlendirme kararlarına yön verebilir.
Kimler yıllık akciğer taramasını doktoruyla görüşmeli?
ABD Önleyici Hizmetler Görev Gücü'nün (USPSTF) 2021 tarihli önerisi, 20 paket-yıl veya daha fazla sigara geçmişi bulunan ve hâlen sigara içen ya da son 15 yıl içinde bırakmış olan 50 ila 80 yaş arası yetişkinlere düşük doz bilgisayarlı tomografi (LDCT) ile her yıl tarama yapılmasını öngörüyor.
Paket-yıl, içilen sigara miktarını ve süreyi birlikte ifade eder. Günde bir paket sigarayı 20 yıl içmek 20 paket-yıla eşittir. Günde iki paket sigarayı 10 yıl içmek de aynı toplamı verir.
LDCT, akciğerlerin ayrıntılı görüntülerini daha düşük radyasyonla oluşturmak için X ışınlarını kullanır. ABD'deki Ulusal Akciğer Tarama Çalışması ve Avrupa'daki NELSON dâhil büyük tarama araştırmaları, incelenen gruplarda akciğer kanserine bağlı ölümlerde yaklaşık yüzde 20 ila 24 azalma saptadı.
ABD ölçütleri, Vietnam'daki hastaların doktorlarıyla görüşmeye başlaması için somut bir dayanak sunuyor. Anh, doktorların uzun süreli mesleki maruziyet, ailede akciğer kanseri öyküsü veya kronik akciğer hastalığı gibi başka önemli riskleri bulunan kişileri de değerlendirebileceğini söylüyor. Taramanın uygun olup olmadığı kişiye ve gerekli takip hizmetlerine erişime bağlı.
Taramanın bazı sakıncaları da var. Taramada bulunan küçük bir akciğer nodülü için yeniden görüntüleme gerekebilir; bazı bulgular zararsız çıksa bile ek testlere yol açabilir. Hastalar düzenli taramaya başlamadan önce olası yararları, radyasyon maruziyetini ve sonraki adımları anlamalıdır.
Belirtiler tarama randevusu değil, tıbbi değerlendirme gerektirir
Akciğer kanseri erken evrelerinde belirgin belirtiler olmadan gelişebilir. Anh; üç haftadan uzun süren öksürük, kanlı balgam, devam eden ses kısıklığı, göğüs ağrısı veya açıklanamayan kilo kaybı durumunda tıbbi değerlendirme alınmasını öneriyor.
Tarama, kendini iyi hisseden kişilerde kanser arar. Belirti yaşayanlarınsa nedenin araştırılması için uygun testlerin seçildiği tanısal değerlendirmeden geçmesi gerekir. Bir sonraki yıllık tarama için beklemek bu değerlendirmeyi geciktirebilir.
Rutin akciğer röntgeni küçük akciğer nodüllerini gözden kaçırabilir. Tümör belirteçleri için yapılan kan testleri de akciğer kanseri taramasında önerilmez. Şüpheli bir nodül saptanırsa doktorlar, nodülün özelliklerine bağlı olarak ek görüntüleme, tekrarlanan taramalarla izlem veya biyopsi önerebilir.
Biyopside incelenmek üzere küçük bir doku örneği alınır. PET/BT, şüpheli dokunun ve kanserin ne kadar yayıldığının değerlendirilmesine yardımcı olabilir. Kanser tanısı konursa genetik değişikliklerin araştırılması, bazı hastalarda doktorların hedefe yönelik ilaçları seçmesine yardımcı olabilir. Tedavi kararları kanserin türüne, evresine ve hastanın sağlık durumuna bağlıdır.
Önleme, akciğer sağlığının ötesine geçmeli
Kolorektal kanserin Vietnamlı erkeklerde en sık görülen ikinci kanser olması, tütün kontrolü dışındaki önleme çalışmalarını da acil hâle getiriyor. Anh, kırmızı ve işlenmiş et ağırlıklı beslenme, düşük lif tüketimi, alkol kullanımı, kısıtlı fiziksel aktivite ve fazla kilonun ilgili riskler olduğunu belirtiyor.
Kolonoskopiyle veya dışkıda gizli kan testiyle 45 yaşından itibaren kolorektal kanser taramasının doktorla görüşülmesini öneriyor. Kolonoskopi, doktorun kalın bağırsağı incelemesine ve bazı oluşumları kansere dönüşmeden çıkarmasına imkân verir. En uygun test ve tarama aralığı kişinin sağlık geçmişine ve yerel klinik kılavuzlara bağlıdır.
Hepatit B, hepatit C veya sirozu olan kişilerin de doktorlarının önerdiği şekilde karaciğer bakımı ve takibini sürdürmesi gerekir. Erkeklerde tahminen 11.155 yeni vakayla karaciğer kanseri, Vietnam'ın en büyük kanser yüklerinden biri olmayı sürdürüyor.
Akciğer sağlığı için Anh; hava kirliliğinin yüksek olduğu günlerde yüze uygun N95 veya KN95 maske kullanmak, uygun iç mekân hava filtrelemesi sağlamak ve iş yerinde koruyucu önlemler almak gibi yöntemlerle maruziyetin azaltılmasını öneriyor. Daha temiz hava ve daha güvenli çalışma koşulları için bireylerin yanı sıra kamu kurumlarının ve işverenlerin de harekete geçmesi gerekiyor.
Vietnam'ın önündeki acil fırsat, önlemeyi erken tanıyla birleştirmek: insanların sigarayı bırakmasına yardımcı olmak, aileleri ve çalışanları zararlı maruziyetten korumak, taramadan yarar görmesi muhtemel kişileri belirlemek ve uyarı belirtilerini gecikmeden araştırmak.
Öne Çıkanlar
- GLOBOCAN 2024'e atfedilen verilere göre akciğer kanseri, 16.127 yeni vakayla Vietnamlı erkeklerde ilk sırada yer alıyor.
- Erkeklerde 12.570 vakayla kolorektal kanser ikinci, 11.155 vakayla karaciğer kanseri üçüncü sırada.
- Akciğer kanseri, her iki cinsiyet birlikte değerlendirildiğinde tahminen 21.340 ölüme, yani Vietnam'daki kanser ölümlerinin yaklaşık yüzde 19,2'sine yol açıyor.
- K Hastanesi Müdür Yardımcısı, akciğer kanseri hastalarının yalnızca yaklaşık yüzde 20'sinin ameliyat için yeterince erken evrede sağlık hizmetine ulaştığını söylüyor.
- USPSTF, önemli bir sigara geçmişi bulunan ve ölçütleri karşılayan 50 ila 80 yaş arası yetişkinlere her yıl düşük doz BT taraması öneriyor.
- Sigarayı bırakmak, zararlı maruziyeti azaltmak ve belirtileri gecikmeden inceletmek, hastalık yükünü azaltmanın temel unsurları.






