IMF, Sri Lanka’da Vergi Tahsilatındaki Aksaklıklara Dikkat Çekerken Vergi Borçları 2,1 Trilyon Rupiye Ulaştı

9 dakikalık okuma
Sri Lanka's Tax Arrears Reach Rs 2.1 Trillion as IMF Flags Gaps in Revenue Collection

Gelirlerdeki toparlanma tahsilat krizine takıldı

Uluslararası Para Fonu’nun (IMF) Gelir İdaresi Tanı Raporu’na göre Sri Lanka İç Gelir İdaresi’nin vadesi geçmiş vergi alacakları 2025 sonu itibarıyla yaklaşık 2,1 trilyon rupiye ulaştı. Bunun 1,6 trilyon rupilik kısmı itiraz veya diğer uyuşmazlık süreçlerinde bekliyordu. Alacaklar, 2024’teki yaklaşık 1,1 trilyon rupiye kıyasla neredeyse ikiye katlanarak ülkenin vergi gelirlerindeki toparlanmanın ardındaki zayıflıkları ortaya koydu.

İçindekiler
  1. Gelirlerdeki toparlanma tahsilat krizine takıldı
  2. Ödenmemiş vergilerin çoğu uyuşmazlık konusu
  3. Borç tahsilatı neden daha iyi sınıflandırma gerektiriyor?
  4. Vergi beyannameleri daha geniş bir uyum açığını ortaya koyuyor
  5. Gümrük denetimlerinde yatırım imtiyazlarına ilişkin açıklar
  6. ÖTV Dairesi’nde açık pozisyonlar ve manuel kontroller
  7. Ocak 2027’de iki teknoloji sözleşmesinin süresi doluyor
  8. Tahsilatı güçlendirmek için beş öncelik
  9. Reformlar uygulamada neyi değiştirecek?
  10. Öne Çıkanlar

Vergi gelirleri 2021’de gayrisafi yurt içi hasılanın (GSYH) yüzde 7,3’ü düzeyindeyken 2025’te yüzde 15,4’üne yükseldi. GSYH, ekonomide üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçüyor. 8,1 yüzde puanlık artış, ekonomik üretimin her 100 rupisi başına toplanan verginin yaklaşık 7 rupiden 15 rupinin üzerine çıktığı anlamına geliyor.

Katma değer vergisinde (KDV) yapılan kapsamlı değişiklikler bu toparlanmaya katkı sağladı. KDV, işletmeler aracılığıyla tahsil edilen bir tüketim vergisidir. IMF’nin tanı raporu şimdi farklı bir soruna işaret ediyor: Vergi idaresinden sorumlu kurumların yükümlülükleri belirleyebilmesi, beyannameleri işleme alabilmesi, ödemeleri tahsil edebilmesi ve vadesi geçmiş borçların peşine güvenilir biçimde düşebilmesi.

Zayıflıklar İç Gelir İdaresi, Sri Lanka Gümrük İdaresi ve ÖTV Dairesi’ne yayılıyor. Bunlar arasında düşük beyanname verme oranları, gümrük imtiyazlarından yararlanan mallara yönelik eksik denetimler, personel açığı ve Ocak 2027’de sona erecek teknoloji sözleşmelerine bağımlılık yer alıyor.

IMF personelinin simülasyonları, iç gelir idaresinin işleyişinin güçlendirilmesinin beş yıl içinde GSYH’nin 1,9 yüzde puanı kadar ek gelir sağlayabileceğine işaret ediyor. Bu, reformların hayata geçirilmesi koşuluyla daha iyi idare sayesinde elde edilebilecek olası bir kazanım.

Ödenmemiş vergilerin çoğu uyuşmazlık konusu

İç Gelir İdaresi’nin vadesi geçmiş alacakları, 2024 ile 2025 sonu arasında yaklaşık 1 trilyon rupi arttı; bu, yaklaşık yüzde 91’lik bir yükselişe karşılık geliyor. Aynı dönemde itiraz veya diğer uyuşmazlıklara konu olan tutar 947 milyar rupiden yaklaşık 1,6 trilyon rupiye çıktı.

Reklam

2025’te toplam vadesi geçmiş alacakların yaklaşık yüzde 76’sı ihtilaflı tarhiyatlardan oluşuyordu. Tarhiyat, vergi idaresinin mükellefin ne kadar borçlu olduğuna ilişkin hesaplamasıdır. Mükellef bu hesaplamaya itiraz ettiğinde uyuşmazlık incelenirken söz konusu tutar ödenmemiş olarak kalabilir.

IMF, itirazları vadesi geçmiş vergilerin tahsilatındaki en büyük engel olarak gösteriyor. Dolayısıyla 2,1 trilyon rupilik bakiye, itiraz konusu olanlar ile uyuşmazlık dışında kalanlar dahil, farklı aşamalardaki borçları kapsıyor. Bu tutarın ne kadarının nihayetinde tahsil edilebileceği belirsizliğini koruyor.

İhtilaflı tutarlar çıkarıldığında, 2025’te uyuşmazlık dışında kalan alacak yaklaşık 500 milyar rupi oluyor. Bu rakam 2024’te yaklaşık 153 milyar rupiydi. Yuvarlanmış toplamlar üzerinden yapılan hesaplamalara dayanan bu veriler, sorunun itiraz sürecinin ötesine de uzandığını gösteriyor.

Beş yıldan daha eski bazı ihtilafsız borçların tahsili için yeterli çaba gösterilmemiş. Personel açığı, zayıf önceliklendirme ve tahsil edilebilir borçlarla tahsili zor ya da maliyetli olanları ayıracak yapılandırılmış bir yöntemin bulunmaması, alacakların kayıtlarda kalmasına yol açmış.

Borç tahsilatı neden daha iyi sınıflandırma gerektiriyor?

IMF, vadesi geçmiş alacakların yaşına, uyuşmazlık durumuna, tahsil edilme olasılığına ve tahsilatın idari maliyetine göre sınıflandırılmasını öneriyor. Böylece yetkililer hangi dosyaların acil işlem gerektirdiğine, hangilerinde farklı bir yaklaşım izlenmesi gerektiğine karar verebilir.

Faaliyetini sürdüren bir işletmenin yeni ve ihtilafsız borcuyla tahsil edilebilir varlığı olmayan bir kuruluşa ait küçük bir bakiye, tahsilat açısından farklı işler gerektirir. Borç kayıtlarındaki her kaleme aynı şekilde yaklaşılması, daha umut verici dosyalar beklerken personelin zamanını tüketebilir.

İç Gelir İdaresi ayrıca yasal bir kısıtlamayla karşı karşıya. İç Gelir ve KDV yasaları uyarınca, tahsil edilemeyeceği değerlendirilen vergi borçlarını doğrudan silemiyor. Bu tür dosyaların Maliye Bakanlığı’na sunulması gerekiyor.

Tahsil edilemeyen bir borcun silinmesi, idarenin geri alınamayacağına hükmettiği bir tutarın resmî olarak kayıtlardan çıkarılması anlamına geliyor. İşlerliği olan bir süreç, yetkililerin daha kullanışlı bir borç sicili tutmasına ve tahsilat çalışmalarını geri alınabilecek tutarlara yoğunlaştırmasına yardımcı olur.

Reklam

Vergi beyannameleri daha geniş bir uyum açığını ortaya koyuyor

Tanı raporuna göre zamanında beyanname verme oranları Kurumlar Vergisi’nde yalnızca yüzde 23,6, Bireysel Gelir Vergisi’nde yüzde 26,8 ve Gerçek Kişi Gelir Vergisi’nde yüzde 15,9 düzeyinde. Rapor, bu kategorileri ayrı ayrı sıralarken beyanname vermeme oranlarını da sırasıyla yüzde 52,7, yüzde 45,6 ve yüzde 67,8 olarak veriyor.

Uygulamada, kurumlar vergisi beyannamelerinin dörtte birinden azı zamanında verilirken yarısından fazlası hiç verilmedi. Gerçek Kişi Gelir Vergisi kategorisinde ise yaklaşık her üç beyannameden ikisi eksikti. Geç verilen beyannameler de uyum tablosunun bir başka bölümünü oluşturuyor.

Vergi beyannamesi, idarenin yükümlülüğü hesaplaması veya denetlemesi için gereken bilgileri sağlar. Beyannameler verilmediğinde yetkililerin gelir, indirimler ve ödemeler hakkında daha az bilgisi olur. Bu da ödenmemiş vergilerin zamanında tespit edilmesini ve incelenecek dosyaların seçilmesini zorlaştırır.

Büyük mükellefler grubu dışındaki işverenlerin stopaj yükümlülüklerine uyumu da zayıf. Stopaj, işverenin bir ödemeden vergi keserek devlete aktarmasıdır. Bu aşamadaki zayıf uyum, yıl boyunca gelir sağlaması amaçlanan bir tahsilat yöntemini aksatıyor.

Önerilen yaklaşım; verilmeyen beyannamelerin daha yakından izlenmesini, cezaların tutarlı biçimde uygulanmasını ve yaptırım için mükelleflerin daha iyi seçilmesini kapsıyor. Amaç, rutin vergi uyumunun daha güvenilir şekilde sağlanması ve daha yoğun denetimlerin ödenmemiş vergi riski yüksek dosyalara yöneltilmesi.

Gümrük denetimlerinde yatırım imtiyazlarına ilişkin açıklar

Sri Lanka Gümrük İdaresi dijital araçları devreye aldı ve fiziki denetimlerin toplam oranını yaklaşık yüzde 38’e indirdi. Daha az sevkiyatı fiziken inceleyen bir sistemin, hangi yüklerin daha yakından incelenmesi gerektiğine karar verecek güvenilir bilgilere ve mallar serbest bırakıldıktan sonra etkili denetimlere ihtiyacı var.

IMF, gümrük işlemlerinin tamamlanmasının ardından yapılan denetimlere yönelik çerçevenin hâlâ tamamlanmadığını ve gümrük verilerinin yeterli ayrıntı içermediğini belirtiyor. Gümrük sonrası denetimde, mallar sınırdan geçtikten sonra beyanlar ve şirket kayıtları incelenerek ilk kontrolün ötesindeki işlemler araştırılabiliyor.

Özel Ekonomik Bölgeler ile Yatırım Kurulu’nun (BOI) denetimindeki işletmeler üzerindeki kontrol de kaygı konusu. BOI, bu bölgelerdeki yaklaşık 200 işletmeyi, dışlarındaki 1.500 işletmeyi denetliyor; bu alanın tamamında gümrük kontrolleri eksik.

Reklam

Gümrük vergisi muafiyetleri, bu haktan yararlanma şartlarını karşılayan işletmelerin aksi durumda uygulanacak gümrük vergilerini ödemeden belirli malları ithal etmesine imkân tanıyor. Risk, söz konusu malların veya malzemelerin imtiyaz koşullarına aykırı biçimde iç piyasaya girmesiyle ortaya çıkıyor.

Tanı raporu, bu alandaki zayıflıkları yıllık 800 milyar ila 1 trilyon rupi tutarında tahmini gelir kaybıyla ilişkilendiriyor. Tahmin, bu düzenlemeler nedeniyle kaybedilen veya tahsil edilmeyen gelire ilişkin. Ek gelir sağlamak için yetkililerin ilgili işlemleri tespit etmesi, geçerli kuralları uygulaması ve yükümlülüklerin tahsili için harekete geçmesi gerekiyor.

Gümrük İdaresi ile BOI arasında daha iyi bilgi paylaşımı ve gümrük işlemlerinin ardından daha güçlü denetimler, yetkililere ithal malzemelerin nereye gittiğini ve işletmelerin muafiyet koşullarını karşılayıp karşılamadığını daha net görme olanağı sağlayabilir.

ÖTV Dairesi’nde açık pozisyonlar ve manuel kontroller

ÖTV Dairesi’nde onaylı 1.649 kişilik kadroya karşılık 509 pozisyon boş. Yetkili kadroların yaklaşık yüzde 31’inin doldurulmamış olması, hâlâ büyük ölçüde manuel süreçlere dayanan idarede görev yapabilecek personel sayısını kısıtlıyor.

Yerleşik görevli kontrolleri, dairenin çalışmalarında merkezi bir yere sahip. Bu yöntemde yetkililer faaliyeti denetlemek için düzenlemeye tabi işletmelerde görevlendiriliyor; bu da personel sayısını özellikle önemli kılıyor. Manuel kayıtlar, farklı noktalardaki bilgilerin hızla bir araya getirilmesini de zorlaştırıyor.

Alkol ve tütün tedarik zincirlerinin denetimi, sorumlulukların farklı kurumlara dağılması nedeniyle karmaşıklaşıyor. Etkili denetim için üretim, sevkiyat ve satışa ilişkin bilgilerin vergi yükümlülüklerini kontrol etmekle sorumlu yetkililere ulaşması gerekiyor.

Güvenlik etiketi sistemi, tedarikçi sözleşmesinin Ocak 2027’de sona erecek olması nedeniyle başka bir operasyonel riskle karşı karşıya. Güvenlik etiketleri, düzenlemeye tabi ürünlerde görünür bir kontrol sağlıyor; bu nedenle sistemin devamına ilişkin düzenlemelerin sözleşme bitmeden hazır olması gerekiyor.

Ocak 2027’de iki teknoloji sözleşmesinin süresi doluyor

İç Gelir İdaresi de Ocak 2027’de kendi sözleşme süresiyle karşı karşıya: RAMIS tedarikçisiyle yapılan anlaşma o tarihte sona eriyor. IMF, bunu temel vergi idaresi işleyişinin devamlılığı açısından yüksek risk olarak değerlendiriyor.

RAMIS gelir idaresini destekliyor; bu nedenle sistemin devamlılığı vergi bilgilerinin işlenmesi ve günlük işlerin yürütülmesi bakımından önemli. ÖTV Dairesi’nin etiket sözleşmesi de aynı ay sona erecek ve iki önemli operasyonel düzenlemeyi aynı takvime bağlayacak.

Reklam

Daha geniş dijital program; RAMIS, ARMS ve RASED’in yanı sıra veri ambarlarını ve iş zekâsı araçlarını kapsıyor. Veri ambarı, yetkililerin kayıtları analiz edebilmesi için bilgileri bir araya getiriyor; iş zekâsı araçları ise bu kayıtların uyum ve tahsilata ilişkin kullanılabilir bilgilere dönüştürülmesine yardımcı oluyor.

Sri Lanka’nın başlıca gelir kilometre taşları ve yaklaşan son tarihleri şöyle:

  • 2021: Vergi gelirleri GSYH’nin yüzde 7,3’ü düzeyindeydi.
  • 2024: İç Gelir İdaresi’nin vadesi geçmiş alacakları yaklaşık 1,1 trilyon rupiye ulaştı; bunun 947 milyar rupilik kısmı uyuşmazlık konusuydu.
  • 2025 sonu: Vergi gelirleri GSYH’nin yüzde 15,4’üne ulaştı; dairenin vadesi geçmiş alacakları ise yaklaşık 2,1 trilyon rupiye yükseldi.
  • Ocak 2027: RAMIS tedarikçi sözleşmesi ile ÖTV Dairesi’nin güvenlik etiketi sözleşmesinin süresi doluyor.

Tahsilatı güçlendirmek için beş öncelik

IMF’nin önerdiği Orta Vadeli Gelir Stratejisi, atılacak adımları beş başlıkta topluyor. Bu başlıklar, vergi yükümlülüklerini güvenilir gelire dönüştürmek için gereken teknoloji, çalışma yöntemleri, yasal düzenlemeler ve personel ihtiyacını birlikte ele alıyor.

  • Dijital modernizasyon: Temel sistemlerin güvenliğini sağlamak, ortak veri ve analiz kapasitesi oluşturmak.
  • Bütünleşik uyum ve risk yönetimi: Denetimlere, yaptırımlara ve farklı mükellef gruplarına yönelik uygulamalara kanıtlar doğrultusunda yön vermek.
  • Temel yaptırım kapasitesini güçlendirmek: Verilmeyen beyannamelerin takibini yapmak, cezaları tutarlı biçimde uygulamak, borç tahsilatını iyileştirmek ve gümrük işlemlerinin ardından yapılan denetimleri güçlendirmek.
  • Yasal ve politik uyum: Gümrük mevzuatında değişiklikler yapmak, resmî bilgi paylaşımı düzenlemeleri oluşturmak ve olası bir birleşik vergi usul kanununu değerlendirmek.
  • Yönetişim ve iş gücü planlaması: Hesap verebilirliği netleştirmek, uzman personel ihtiyacını planlamak, gelir idaresi ve ilgili kurumlar arasındaki koordinasyonu iyileştirmek.

Birleşik vergi usul kanunu, idari kuralları ortak bir çerçevede toplayacak. Bu öneri, temel sistemleri işler durumda tutmak, vadesi geçmiş beyannameler ve tahsil edilebilir borçlar için harekete geçmek gibi daha acil görevlerle birlikte gündemde.

Koordinasyon gündeminde İç Gelir İdaresi, Gümrük İdaresi, ÖTV Dairesi, Mali İstihbarat Birimi ve BOI yer alıyor. Bu kurumların her biri gelir sisteminin farklı bölümleriyle ilgili bilgilere sahip; ancak bu bilgilerin açık yasal ve operasyonel düzenlemeler çerçevesinde paylaşılması gerekiyor.

Reformlar uygulamada neyi değiştirecek?

GSYH’nin 1,9 yüzde puanına karşılık gelen olası kazanç, ekonomik üretimin her 100 rupisi başına 1,90 rupi demek. Bu, güçlendirilmiş idarenin sağlayabileceği kazanımı gösteren beş yıllık bir simülasyon; hâlihazırda elde edilmiş ve açıklanmış bir tahsilat hedefi değil.

Mükellefler, verilmeyen beyannamelerin daha tutarlı biçimde takip edildiği ve rutin dosyalarla daha yakından incelenmesi gerekenlerin birbirinden ayrıldığı bir idareyle karşılaşacak. Gümrük imtiyazlarından yararlanan işletmeler, ithal girdilerin izin verilen amaçla kullanılıp kullanılmadığı konusunda daha sıkı denetimlere tabi olacak.

Gelir idaresi yetkililerinin daha açık önceliklere, kullanılabilir kayıtlara ve güvenilir sistemlere ihtiyacı olacak. Tahsilat olasılığına göre düzenlenmiş bir borç sicili tahsilat çalışmalarına yön verecek; Gümrük İdaresi ile BOI arasındaki bilgi paylaşımı muafiyet denetimlerini destekleyecek; daha iyi ÖTV verileri ise personelin düzenlemeye tabi tedarik zincirlerini izlemesine yardımcı olacak.

Reklam

Sri Lanka’nın toparlanması, politikalar değiştiğinde vergi gelirlerinin ne ölçüde değişebileceğini şimdiden gösterdi. Bir sonraki aşama, sistemlerin işler durumda tutulması, uyuşmazlıkların çözüme kavuşturulması, tahsil edilebilir borçların toplanması ve uyum denetimlerinin daha güvenilir hâle getirilmesi için birçok kurumun uygulama kapasitesine bağlı.

Ocak 2027’de sona erecek sözleşmeler bu çalışmalara yakın bir son tarih getiriyor. Daha kapsamlı reform programı ise kararlı bir uygulama ve mükellef bilgilerinin yönetimiyle paylaşımına ilişkin şeffaf kurallar gerektirecek.

Öne Çıkanlar

  • İç Gelir İdaresi’nin vadesi geçmiş alacakları 2025 sonu itibarıyla 2024’teki 1,1 trilyon rupiden yaklaşık 2,1 trilyon rupiye yükseldi.
  • 2025 toplamının yaklaşık 1,6 trilyon rupilik, yani yüzde 76’lık kısmı itiraz veya diğer uyuşmazlık süreçlerinde bekliyordu.
  • Vergi gelirleri 2021’de GSYH’nin yüzde 7,3’ü düzeyindeyken 2025’te yüzde 15,4’üne yükseldi; ancak beyanname verme ve tahsilat alanlarındaki sorunlar sürüyor.
  • Yatırım imtiyazlarına ilişkin gümrük kontrolleri, ÖTV’deki personel açığı ve manuel süreçler başlıca kaygı alanları arasında.
  • RAMIS tedarikçi anlaşması ile ÖTV Dairesi’nin güvenlik etiketi sözleşmesinin süresi Ocak 2027’de doluyor.
  • IMF personelinin simülasyonları, iç gelir idaresinin güçlendirilmesinin beş yıl içinde GSYH’nin 1,9 yüzde puanı kadar ek gelir sağlayabileceğine işaret ediyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir