Delhi'nin kış sisini aşan ulusal bir sağlık yükü
Hindistan'ın yıllık PM2.5 sınırı metreküp başına 40 mikrogram olarak kalırken, bu değer Dünya Sağlık Örgütünün metreküp başına 5 mikrogramlık kılavuz sınırının sekiz katı. Ülke çapında yürütülen bir araştırma, PM2.5'teki her 10 mikrogramlık artışın yıllık ölüm oranında yüzde 8,6 yükselişle bağlantılı olduğunu ortaya koyuyor. Bulgular, öksürük ve nefes darlığının ötesine geçerek kalp hastalığı, felç ve diğer organlardaki hasarı da kapsayan tehlikeyi sayısal olarak ortaya koyuyor.
İçindekiler
- Delhi'nin kış sisini aşan ulusal bir sağlık yükü
- Ülke çapındaki ölüm araştırmasının bulguları
- İnce parçacıklar kalbi ve böbrekleri nasıl etkiliyor?
- Kuzey Hindistan'daki hastalık yükü ölçülebiliyor
- Fosil yakıtlar, ev içi duman ve orman yangınlarına maruz kalma
- Hindistan'ın standartları gözden geçirmesi neden önemli?
- Temiz hava harcamaları standartlara uyum sağlayamadı
- Bugün neler yapılabilir?
- Kirlilik kontrolü şehir sınırlarının ötesine uzanmalı
- Öne Çıkanlar
Aralık 2024'te The Lancet Planetary Health dergisinde yayımlanan araştırmada, 2009-2019 döneminde Hindistan genelindeki ölüm oranları ve tahmini kirlilik maruziyeti incelendi. Araştırmacılar, bu 11 yılda Hindistan'ın ulusal standardını aşan kirliliğe maruz kalma nedeniyle 3,8 milyon kişinin hayatını kaybettiğini tahmin etti. Karşılaştırma ölçütü olarak DSÖ'nün daha düşük kılavuz sınırını kullandıklarında ise yılda yaklaşık 1,5 milyon ek ölüm hesapladılar.
Bu iki tahmin farklı sorulara yanıt veriyor: Hindistan'ın mevcut standardına uyulmasıyla kaç ölümün önlenebileceği ve DSÖ'nün tavsiye ettiği düzeye ulaşılmasıyla kaç ölümün önlenebileceği. Daha düşük eşikle bağlantılı çok daha büyük sağlık yükü, standart seçiminin hava kalitesi göstergelerinin çok ötesinde sonuçları olan bir halk sağlığı kararı olduğunu gösteriyor.
Delhi'de 2025'te yıllık ortalama PM2.5 yoğunluğu metreküp başına 96,4 mikrogramdı. Bu, ulusal sınırın yaklaşık 2,4, DSÖ kılavuz sınırının ise 19 katından fazlasına karşılık geliyor. Ancak sorun başkentten çok daha geniş bir alana yayılıyor. Enerji ve Temiz Hava Araştırma Merkezi'nin Ocak 2026 tarihli değerlendirmesine göre, incelenen 4.041 şehrin 1.787'sinde, 2020 hariç, 2019-2024 arasındaki tüm yıllarda yıllık ulusal standart aşıldı.
Bu, incelenen şehirlerin yaklaşık yüzde 44'ü demek. İşe gidip gelenler, inşaat işçileri, çocuklar ve açık havada egzersiz yapanlar için maruziyet, havanın açık göründüğü günler de dahil olmak üzere sıradan günlük faaliyetler sırasında birikiyor.
Ülke çapındaki ölüm araştırmasının bulguları
Araştırmacılar, Hindistan'ın her kilometrekarelik alanı için PM2.5 yoğunluğunu tahmin eden bir modelle bölge düzeyindeki ölüm verilerini birlikte kullandı. Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulunun araştırma duyurusunda, incelenen dönemde nüfusun tamamının DSÖ'nün yıllık kılavuz sınırını aşan bölgelerde yaşadığı belirtiliyor. Bazı bölgelerde yoğunluk metreküp başına 119 mikrograma ulaştı.
Kirlilik ile ölüm oranı arasındaki ilişki, Hindistan'ın metreküp başına 40 mikrogram olan yıllık sınırının altındaki yoğunluklardan başlayan artışlarda daha güçlüydü. Bu bulgu, ulusal ölçütü karşılayan yerlerde bile sağlık yetkililerinin kirliliği azaltmak için harekete geçmesi gerektiğini gösteriyor.
Araştırmanın ortak yazarlarından, İsveç'teki Karolinska Enstitüsünden Petter Ljungman, bulguların düzenlemeler açısından ne anlama geldiğini şöyle açıkladı:
Sonuçlar, Hindistan'daki mevcut kılavuzların sağlığı korumak için yeterli olmadığını gösteriyor. Daha sıkı düzenlemeler ve emisyonları azaltmaya yönelik önlemler son derece önemli.
Yüzde 8,6'lık oran, kirlilik yoğunluğu yükseldikçe nüfus genelindeki yıllık ölüm oranında görülen değişimi ifade ediyor. Bir kişinin sağlık değerlendirmesi ise yaşına, tıbbi geçmişine, maruz kalma süresine ve diğer risk etkenlerine bağlı. Hangi tavsiyelerin veya incelemelerin uygun olduğuna karar verebilmeleri için doktorların bu bilgilere ihtiyacı var.
İnce parçacıklar kalbi ve böbrekleri nasıl etkiliyor?
PM2.5, çapı 2,5 mikrometre veya daha küçük olan havadaki parçacıkları ifade ediyor; bu parçacıklar insan saçının kalınlığından yaklaşık 30 kat daha küçük. Küçük boyutları akciğerlerin derinlerine ulaşmalarını sağlıyor. Bazı bileşenler kan dolaşımına girebilirken, akciğerlerde başlayan iltihaplanma vücudun diğer bölgelerini de etkileyebiliyor.
İltihaplanma, vücudun hasara veya tahrişe verdiği tepkidir. Uzun süre devam ettiğinde dokulara zarar verebilir. Kirlilik ayrıca reaktif moleküllerin hücrelere zarar verdiği bir süreç olan oksidatif strese yol açabilir; damar iç yüzeylerini, kan basıncını ve pıhtılaşmayı etkileyebilir.
Delhi'deki CK Birla Hastanesi kardiyoloji bölümü direktörü Dr. Anshul Kumar Jain, uzun süre PM2.5'e maruz kalmanın sigara kullanmayan genç yetişkinler için bile kalp ve damar sağlığı açısından kaygı verici olduğunu söylüyor. Kirlilik; yüksek kolesterol, diyabet, teşhis edilmemiş yüksek tansiyon ve erken yaşta kalp hastalığı aile öyküsüyle birlikte etkili olabilir.
Journal of the American College of Cardiology dergisinde 2026'da yayımlanan bir araştırmada Çin'de 100 binden fazla yetişkin izlendi ve PM2.5'teki organik karbon, elementel karbon ve nitratlar, koroner kalp hastalığı riskindeki artışla ilişkilendirildi. Bu bileşenlerin toplam parçacık yoğunluklarının yanı sıra ölçülmesi, yetkililerin hangi emisyonlara öncelik vermeleri gerektiğini anlamalarına yardımcı olabilir.
Böbrekler de iltihaplanma, böbrek damarlarındaki hasar ve kanı süzme işlevindeki değişiklikler yoluyla etkilenebilir. Aakash Healthcare'ın Dwarka'daki nefroloji ve böbrek nakli bölümünden ek direktör Dr. Anupam Roy, kirliliğin yüksek tansiyonu, insülin direncini ve kalp-damar sağlığını kötüleştirerek böbreklere dolaylı yoldan da zarar verebileceğini söylüyor. Araştırmacılar, kronik böbrek hastalığına katkısının boyutunu hâlâ inceliyor.
Dr. Roy, diyabeti, hipertansiyonu veya mevcut böbrek hastalığı bulunanları ve yaşlı yetişkinleri özellikle dikkat edilmesi gereken gruplar arasında sayıyor. Böbrek hastalığı erken dönemde belirgin belirtiler göstermeden gelişebildiği için, bu rahatsızlıkları olan kişilerin düzenli sağlık hizmeti alması özellikle önem taşıyor.
Kuzey Hindistan'daki hastalık yükü ölçülebiliyor
1 Mart 2025'te Ecotoxicology and Environmental Safety dergisinde yayımlanan Kuzey Hindistan araştırmasında Delhi, Haryana, Rajasthan, Uttar Pradesh ve Punjab incelendi. Araştırma; akciğer kanseri, kronik obstrüktif akciğer hastalığı, iskemik kalp hastalığı, felç ve alt solunum yolu enfeksiyonları olmak üzere beş hastalık grubunda PM2.5 ile bağlantılı ölümleri tahmin etti.
Bu beş bölgede tahmini ölüm sayısı 2019'da 171.551 iken 2022'de 175.140'a yükseldi. Artış 3.589 ölüm, yani yaklaşık yüzde 2,1 oldu. 2022'de en büyük pay Uttar Pradesh'e aitti.
Uttar Pradesh'te PM2.5 ile ilişkilendirilen tahmini felç kaynaklı ölüm oranı 2019-2022 arasında yüzde 29,48 arttı. İskemik kalp hastalığında artış yüzde 27,6, kronik obstrüktif akciğer hastalığında yüzde 20,85, akciğer kanserinde ise yüzde 20,35 oldu. İskemik kalp hastalığı, genellikle atardamarların daralması nedeniyle kalp kasına yeterince kan ulaşmaması sonucu ortaya çıkıyor.
Araştırmacılar, engelliliğe göre düzeltilmiş yaşam yılı (DALY) ölçütünü de inceledi. Bu ölçüt, erken ölüm nedeniyle kaybedilen yıllarla sağlıksız geçirilen yılları bir araya getiriyor. Delhi'deki Jahangirpuri, salınan her kilogram PM2.5 başına olası sağlık zararı bakımından bildirilen en yüksek değere, kilogram başına 98,8 DALY'ye sahipti. Bu ölçüt, emisyonlarla tahmini sağlık kaybı arasında bağlantı kurarak kirliliği azaltmanın önemli fayda sağlayabileceği yerleri belirlemeye yardımcı oluyor.
Beş hastalığa bağlı ölümlerle ilişkilendirilen tahmini ekonomik kayıplar, 2019-2022 arasındaki araştırma yıllarında yaklaşık 198 milyar ila 277 milyar dolar arasında değişti. Bu değerler yalnızca hanelerin sağlık harcamalarını değil, erken ölümlerin ekonomik yükünü ifade ediyor.
Fosil yakıtlar, ev içi duman ve orman yangınlarına maruz kalma
İklim ve sağlığı izleyen araştırmalar, PM2.5'e maruz kalmanın 2023'te Hindistan'da 2,2 milyondan fazla ölümle ilişkili olduğunu ve bu sayının 2016'ya göre yüzde 22 arttığını tahmin ediyor. Bu tahmin, 2009-2019 dönemini inceleyen ülke çapındaki araştırmadan farklı bir dönemi ve değerlendirme çerçevesini kapsıyor; her hesaplama, kendi maruziyet varsayımlarına göre sağlık yükünü ölçüyor.
2023'te tahmin edilen PM2.5 kaynaklı ölümlerin yüzde 38'i fosil yakıtların yanmasıyla bağlantılıydı. Fosil yakıt kaynaklı bu payın yüzde 67'si kömürden kaynaklandı. Bu da enerji üretimi ve kömürün diğer kullanım alanlarının sağlığa verilen zararı azaltmak için başlıca hedefler olduğunu gösteriyor.
Kirletici yakıtlardan kaynaklanan ev içi hava kirliliği, 2023'te yaklaşık 617 bin ölümle ilişkilendirildi; bu sayı 2016'da 783 bindi. Yaklaşık yüzde 21'lik düşüşe rağmen geriye kalan yük önemli boyutta. Evlerde dumana maruz kalınması, daha temiz ev enerjisine erişimi trafik ve sanayi emisyonlarıyla aynı sağlık sorununun parçası hâline getiriyor.
Orman yangını dumanı, 2021-2025 döneminde yılda tahmini 90.300 ölümle ilişkilendirildi. 2003-2012 döneminde bu sayı yılda 67.800'dü. Artış yaklaşık üçte bir oldu. Bu tahminler birbiriyle örtüşen kirlilik yollarını ve nüfus gruplarını kapsıyor. Dolayısıyla rakamlar tek bir toplamdan ziyade sağlık yükünün farklı parçalarını gösteriyor.
Hindistan'ın standartları gözden geçirmesi neden önemli?
Hindistan, 2009'da bildirilen Ulusal Ortam Hava Kalitesi Standartlarını uygulamayı sürdürüyor. Merkezi Kirlilik Kontrol Kurulu (CPCB), 2020'de standartları gözden geçirme sürecini başlattı. IIT Kanpur'dan bir ekip; sağlık risklerinin değerlendirilmesi, sınırların güncellenmesi, standartları karşılamayan bölgelere ilişkin rehberlik ve uygulama maliyetleriyle faydalarının analizi gibi çalışmalarla görevlendirildi.
26 Ekim 2026 tarihli Bilgi Edinme Hakkı Yasası kapsamındaki CPCB yanıtında, gözden geçirilmiş teknik raporun incelemede olduğu belirtildi. Yeni standartların ne zaman bildirileceğine ilişkin bir tarih verilmedi.
Süreç, birkaç önemli aşamaya yayıldı:
- 6 Mayıs 2020: CPCB, standartların gözden geçirilmesi için yönlendirme komitesini kurdu.
- Aralık 2021: CPCB ile IIT Kanpur araştırma için anlaşma imzaladı.
- 6 Ekim 2023: IIT Kanpur ilk raporunu sundu.
- 1 Temmuz 2024: Bilgi Edinme Hakkı yanıtında belirtilen son toplantıda yönlendirme komitesi bir araya geldi.
- Kasım 2024: Çalışmanın tamamlanması için belirlenen süre doldu.
- 16 Aralık 2025: IIT Kanpur, görüşleri içeren güncellenmiş raporu sundu.
- Ekim 2026: 2009 standartları yürürlükte kalmaya devam etti.
CPCB, proje için IIT Kanpur'a 19,6 lakh rupi aktardı. İnceleme kapsamında izleme çalışmalarının ultra ince parçacıklar dahil başka kirleticileri kapsayıp kapsamaması da değerlendirildi. Standardın güncellenmesi, yetkililerin kurallara uyumu nasıl değerlendireceğini ve hangi bölgelerde harekete geçilmesi gerektiğini etkiliyor; gerçek sağlık kazanımları ise yoğunlukların düşürülmesine bağlı.
Temiz hava harcamaları standartlara uyum sağlayamadı
Ulusal Temiz Hava Programı Ocak 2019'da başladı. Programa katılan 130 şehirde yedi yılda 16.824 crore rupi tahsis edildi, 12.087 crore rupi harcandı. Bu, tahsis edilen paranın yaklaşık yüzde 72'si.
CREA'nın analizine göre, bu 130 şehrin 117'sinde, yani yüzde 90'ında, 2025-2026 mali yılında yıllık ulusal PM10 standardı aşılmaya devam etti. Standardı yalnızca 13 şehir karşıladı. Sınırı aşan şehirlerin sayısı 2019-2020'de 112'ydi.
PM10, çapı 10 mikrometreye kadar olan parçacıkları ve bunların içindeki daha küçük PM2.5 parçacıklarını kapsıyor. Programın güncellenmiş hedefi, 2025-2026'ya kadar PM10'u yüzde 40 azaltmak veya metreküp başına 60 mikrogram olan yıllık standarda ulaşmaktı. PM2.5'in de PM10 ile birlikte izlenmesi, ölüm araştırmalarında incelenen ince parçacıklara maruziyeti daha doğrudan ortaya koyar.
43 şehirde, toplam 2.857 crore rupi harcanmasına rağmen PM10 seviyeleri 2019-2020'ye kıyasla yükseldi. Bildirilen artışlar Navi Mumbai'de yüzde 59,3, Nashik'te yüzde 40,4, Pune'de yüzde 24,7 ve Chennai'de yüzde 20 oldu.
Delhi hem ilerlemeyi hem de hâlâ gidilmesi gereken mesafeyi gösteriyor. Yıllık ortalama PM2.5 yoğunluğu, 2016'da metreküp başına 131,3 mikrogramdan 2025'te 96,4 mikrograma düştü; azalma yaklaşık yüzde 26,6 oldu. PM10 aynı dönemde 284,2'den 197,3'e geriledi; bu yaklaşık yüzde 30,6'lık bir düşüş. Ancak yoğunluk, yıllık ulusal sınırın yaklaşık 3,3 katı düzeyinde kaldı.
Bugün neler yapılabilir?
Sürekli solunum yolu belirtileri yaşayanlar, mevcut kalp veya akciğer hastalığı bulunanlar ya da iş nedeniyle yoğun biçimde kirliliğe maruz kalanlar tıbbi yardım almalı. Çocuklar, hamileler ve yaşlı yetişkinler de daha fazla risk altında. Doktorlar değerlendirmeyi belirtilere, maruziyete ve tıbbi geçmişe göre kişiye özel planlayabilir; kirli havayı soluyan herkes için uygulanması gereken evrensel bir tanı testi programı bulunmuyor.
Uygulanabilir önlemler, solunan kirlilik miktarını azaltabilir:
- Açık havada yoğun egzersiz yapmadan önce yerel Hava Kalitesi Endeksi'ni kontrol edin; kirlilik yüksek olduğunda etkinliği kapalı alana taşıyın.
- Yürüyüş veya bisiklet için güzergâh seçerken trafiğin yoğun olduğu yollardan kaçının.
- Kirliliğin ciddi olduğu günlerde açık havada yüze iyi oturan N95 veya eşdeğer bir solunum maskesi kullanın.
- Mümkünse HEPA filtreli ve uygun kapasitede bir hava temizleyici kullanmak da dahil olmak üzere, iç mekân havasını iyileştirin.
- Diyabet, yüksek tansiyon, kalp hastalığı veya böbrek hastalığı için düzenli sağlık hizmeti alın; izlem konusunda doktorunuza danışın.
Göğüste baskı, nefes darlığı, soğuk terleme, bulantı ya da kola, sırta veya çeneye yayılan ağrı kalp krizine işaret edebilir ve acil tıbbi yardım gerektirir. Kalp krizi, kalp kasına giden kan akışının tıkanmasıyla meydana gelir. Kalp durması ise kalbin aniden etkili biçimde kan pompalamayı bırakmasıdır.
Mahajan Imaging & Labs'ın kurucusu ve başkanı, FICCI Health'in danışmanı Dr. Harsh Mahajan, önlemenin muayene ve testlerin ötesine geçmesi gerektiğini söylüyor:
Kişisel sağlık kontrolleri daha temiz havanın yerini tutamaz. Kirliliği azaltmak için sürekli adımların, uzun vadeli etkilerine ilişkin farkındalığın artırılmasının ve hastalıkların ortaya çıkmasını beklemek yerine önlemeye yönelmenin bir araya geldiği daha güçlü bir halk sağlığı müdahalesine ihtiyacımız var.
Kirlilik kontrolü şehir sınırlarının ötesine uzanmalı
Ulaşım, sanayi, enerji üretimi, inşaat, evlerde yakıt kullanımı ve açık alanda yakma faaliyetlerinin tümü Hindistan'daki kirlilik yüküne katkıda bulunuyor. Kış koşulları emisyonları yere yakın tutarak maruziyeti yoğunlaştırabiliyor. Yıllık ölçümler ise yıl boyunca harekete geçilmesi gerektiğini gösteriyor.
Araştırmanın ortak yazarı ve Harvard T.H. Chan Halk Sağlığı Okulunda çevre sağlığı alanında öğretim üyesi olan Joel Schwartz, kömür santrallerinde kontrol önlemleri alınması ve anız yakmanın sınırlandırılması çağrısında bulundu:
Haber başlıklarında Delhi öne çıkıyor olabilir ama bu, Hindistan'ın her yerinde görülen bir sorun ve ülke çapında çaba gerekiyor. Kömürle çalışan santrallere baca gazı arıtma sistemleri kurulmalı, anız yakma sınırlandırılmalı ve en önemlisi hükümet bunun büyük bir sorun olduğunu kabul etmeli.
CREA baş analisti Manoj Kumar; belediye sınırlarını aşan bölgesel kirlilik planları hazırlanması, başlıca emisyon kaynakları için ayrı hedefler belirlenmesi ve PM10'un yanı sıra PM2.5 ile gaz hâlindeki kirleticilerin de izlenmesi çağrısında bulundu. Böyle bir yaklaşım, sanayi bölgeleri, kasabalar, tarım alanları ve şehirler arasında taşınan kirliliği ele alabilir.
Şehir sakinleri için başarının temel ölçütü, okulda, işte, yolculukta ve evde geçirilen zaman boyunca hava kalitesinin sürekli iyileşmesidir. Daha sıkı standartlar, hedefe yönelik emisyon kontrolleri ve erişilebilir sağlık hizmetleri bu çabanın farklı yönlerini ele alıyor.
Öne Çıkanlar
- Ülke çapındaki bir araştırmada, yıllık PM2.5 yoğunluğundaki her metreküp başına 10 mikrogramlık artış, ölüm oranında yüzde 8,6 artışla ilişkilendirildi.
- Hindistan'ın yıllık PM2.5 sınırı metreküp başına 40 mikrogram; DSÖ'nün kılavuz sınırı ise 5 mikrogram.
- İnce parçacıklara maruz kalmak kalp ve damar sağlığını etkiliyor; araştırmacılar böbrek hastalığına katkısını inceliyor.
- Delhi'de yıllık ortalama PM2.5 yoğunluğu 2016-2025 arasında yaklaşık yüzde 26,6 düştü, ancak ulusal sınırın iki katından fazla düzeyde kaldı.
- Ulusal Temiz Hava Programı kapsamındaki 130 şehrin 117'sinde, 2025-2026'da yıllık PM10 standardı aşıldı.
- Hindistan'ın standartları gözden geçirme süreci Ekim 2026'da tamamlanmamıştı ve yeni standartların ne zaman bildirileceği açıklanmamıştı.
- Kişisel önlemler maruziyeti azaltabilir; tüm nüfusu korumak için emisyonların sürekli düşürülmesi gerekiyor.






