BM, reform çağrılarını reddetmesinin ardından sivil özgürlükler üzerindeki sıkı denetimini sürdürüyor

9 dakikalık okuma
Brunei Keeps Tight Controls on Civic Freedoms After Rejecting UN Reform Calls

BM incelemesi kısıtlamaları yerinde bıraktı

Brunei, Mart 2025'te tamamlanan Birleşmiş Milletler incelemesi sırasında önemli bir uluslararası medeni haklar sözleşmesine katılma, barışçıl toplanma hakkını koruma ve bağımsız bir ulusal insan hakları kurumu kurma önerilerini reddetti. BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi haziranda konuyu takip ederek ülkede uzun süredir devam eden olağanüstü hâl kapsamında ifade, örgütlenme ve kamusal toplanma üzerindeki kısıtlamalara dikkat çekti.

İçindekiler
  1. BM incelemesi kısıtlamaları yerinde bıraktı
  2. Brunei, BM'de hangi önerileri reddetti?
  3. Birkaç yıla yayılan bir inceleme
  4. Yasalar kamusal eleştiriyi nasıl sınırlıyor?
  5. Gazeteler faaliyet göstermek için izin almak zorunda
  6. Ağır cezalara rağmen basın sıralamasında yükseliş
  7. Sansür kitaplara, filmlere ve gösterilere uzanıyor
  8. Sıkı toplanma kurallarına rağmen binlerce kişi Filistin için yürüdü
  9. Bazı genç savunucular neden sessizce çalışıyor?
  10. Öne Çıkanlar

CIVICUS Monitor'ün Ağustos 2025 değerlendirmesi, bu kararları kayda geçirdi ve temel özgürlüklerde belgelenmiş bir ilerleme olmadığını belirterek Brunei'nin sivil alanını "baskı altında" olarak nitelendirdi. Sivil alan, insanların kamuya açık biçimde konuşabilmesi, gruplar örgütleyebilmesi ve ortak kaygılarını dile getirmek için bir araya gelebilmesi için sahip olduğu imkânı ifade eder.

Freedom House'un 2026 Dünyada Özgürlük değerlendirmesinde Brunei, 100 üzerinden 27 puanla "Özgür Değil" olarak sınıflandırıldı. Mutlak monarşide yürütme yetkisini Sultan Hassanal Bolkiah kullanıyor ve ulusal düzeyde seçilmiş temsilci bulunmuyor.

2026 ortasında yapılan kabine değişikliği, Sultan'ın oğullarının ilk kez kabinede görev alması da dâhil olmak üzere yeni bir hükümet yapısı ve genç liderleri beraberinde getirdi. Bu atamalar, ülke liderlerinin halk oylamasıyla değil kraliyet yetkisiyle belirlendiği bir siyasi sistem içinde yapıldı.

Kısıtlamalar, sakinler açısından resmî siyasetin ötesine uzanıyor. Gazete ruhsatları, 10'dan fazla kişiden oluşan gruplara ilişkin kurallar, beş veya daha fazla kişinin katıldığı bazı toplantılara yönelik polis yetkileri ve ifade nedeniyle uygulanan cezai yaptırımlar, insanların kamusal sorunları nasıl tartıştığını şekillendiriyor. Bazı topluluk örgütleyicileri, aktivizm yerine savunuculuk dilini kullanarak sağlık, çevre ve insani yardım konularında sessizce çalışıyor.

Reklam

Brunei, BM'de hangi önerileri reddetti?

Evrensel Periyodik İnceleme (UPR), diğer BM üyesi devletlerin bir ülkenin insan hakları sicilini incelemesine ve değişiklik önerilerinde bulunmasına imkân tanıyor. Brunei'nin incelemesi Kasım 2024'te yapıldı; ülkenin yanıtı Mart 2025'te İnsan Hakları Konseyi tarafından kabul edildi.

Malta, Şili, Lüksemburg, Meksika, ABD, İsviçre, Namibya ve İspanya, Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin onaylanmasını önerdi. Sözleşme; ifade, barışçıl toplanma, örgütlenme ve siyasi katılım gibi haklara ilişkin uluslararası standartları belirliyor. Brunei bu öneriyi desteklemedi.

Brunei, Paris İlkeleri'ne uygun bağımsız bir ulusal insan hakları kurumunun kurulmasının değerlendirilmesi önerisini de desteklemedi. Bu ilkeler, hakları izlemek ve hükümetlere bağımsız biçimde danışmanlık yapmak üzere tasarlanan kurumlar için standartlar belirliyor.

Hollanda, kamu kurumlarının elindeki bilgilere erişim talebine ilişkin kurallar getirecek bir bilgi edinme özgürlüğü yasası önerdi. İspanya, ifadeyi kısıtlayan yasalarda değişiklik yapılmasını istedi. Avustralya ve Ukrayna, olağanüstü hâli ve bu rejimin ifade ile örgütlenme özgürlüklerine getirdiği kısıtlamaları sona erdirmek için bir takvim belirlenmesi çağrısında bulundu. Brunei, bu özgürlükleri korumaya yönelik önerileri desteklemedi.

Birkaç yıla yayılan bir inceleme

Önerilerin Kasım 2024'te sunulup Mart 2025'te hükümet kararlarına dönüşmesi ve ardından haziranda BM'den bir bildirim gelmesi, sürecin sıralaması bakımından önem taşıyor. Önemli tarihler şöyle:

  • Kasım 2024: BM üyesi devletler Brunei'nin insan hakları sicilini inceledi ve yasal ve kurumsal değişiklikler önerdi.
  • 24 Kasım 2024: Bandar Seri Begavan'da düzenlenen Filistin'le dayanışma yürüyüşüne 5 binden fazla kişi katıldı.
  • Mart 2025: İnsan Hakları Konseyi, Brunei'nin yanıtlarının da yer aldığı inceleme sonucunu kabul etti.
  • Haziran 2025: BM insan hakları ofisi, inceleme sırasında dile getirilen kaygılar hakkında hükümete yazdı.
  • 1 Ağustos 2025: CIVICUS, Brunei'nin sivil özgürlüklere ilişkin önerileri reddetmesi hakkındaki değerlendirmesini yayımladı.
  • 2026: Hak değerlendirmelerinde ciddi kısıtlamalara dikkat çekilmeyi sürdürürken kabine değişikliği yapıldı ve gençlerin sessiz savunuculuk faaliyetlerine ilişkin haberler yayımlandı.

BM yazışmasında olağanüstü hâlin 1962'den beri yürürlükte olduğu belirtildi; CIVICUS'un önceki değerlendirmelerinde ise olağanüstü hâlin 1984'te ilan edildiği ifade edildi. Her iki anlatım da olağanüstü hâl yetkilerinin kamusal özgürlükleri kısıtlamayı sürdürdüğünü belirtiyor. CIVICUS'un aktardığı hükümet yanıtında olağanüstü hâlin sona erdirilmesine ilişkin bir takvim yer almadı.

Reklam

Yasalar kamusal eleştiriyi nasıl sınırlıyor?

UNESCO, Kasım 2024'teki inceleme öncesinde, 2011'de gözden geçirilen Brunei Anayasası'nda ifade veya basın özgürlüğünü koruyan hükümlerin bulunmadığını kaydetti. CIVICUS'un BM incelemesine ilişkin aktarımı, bu ortamda yürürlükte olan yasaları ele aldı.

İsyan Yasası, isyana teşvik etme amacı taşıyan materyalleri yayımlayanlara üç yıla kadar hapis cezası öngörüyor. Yasa, kraliyet ailesinin yetkisine ve ulusal felsefe olan Malay İslam Monarşisi anlayışının konumuna yönelik itirazları da kapsıyor. Bu anlayışta monarşi, İslam ve Malay kimliği devletin merkezinde yer alıyor.

CIVICUS'un Mart 2023 değerlendirmesi, insanlar arasında sınıfsal düşmanlığı körüklemeyi veya dinî duyguları incitmeyi amaçlayan söz ve eylemleri kapsayan hükümleri de ele aldı. Şeriat Ceza Kanunu, Sultan'a, şeriat yönetimine veya İslam'la ilgili yasalara hakaret edilmesini ya da bunların aşağılanmasını yasaklıyor.

Ceza Kanunu, bir kişinin itibarına zarar verdiği kabul edilen ifadeler nedeniyle cezai hakaret suçuna beş yıla kadar hapis cezası öngörüyor. Sakıncalı Yayınlar Yasası ise kamu yararına aykırı görülen yayınların ithalatını veya satışını yasaklama yetkisini bakana veriyor.

Polis, Mayıs 2026'da sosyal medyada yayılan ve yabancı bir kadının tecavüz iddiasını bildirmesine rağmen polislerin harekete geçmediğini öne süren bir videoyla ilgili soruşturma yürüttü. Soruşturmada Kamu Düzeni Yasası ve İsyan Yasası'na atıfta bulunulması, polislerin tutumuna yönelik eleştiri tartışmasında kamu düzeni ve ifadeyi düzenleyen yasaları gündeme getirdi.

Gazeteler faaliyet göstermek için izin almak zorunda

1958 tarihli Gazeteler Yasası, 2001 tarihli Yerel Gazeteler Emri'yle yapılan değişikliklerin ardından hükümete bir gazeteyi önceden bildirimde bulunmadan veya gerekçe göstermeden kapatma imkânı veriyor. Yerel gazeteler faaliyet ruhsatı almak zorunda; yabancı editör, gazeteci ve matbaa çalışanlarını işe almak için de önceden hükümet onayı gerekiyor.

UNESCO'nun aktarımına göre yayın izinleri her yıl yenilenmeli ve gerekçe gösterilmeden veya yargı denetimine tabi tutulmadan reddedilebiliyor, askıya alınabiliyor ya da iptal edilebiliyor. Yargı denetimi, bir mahkemenin hükümet kararının hukuka uygun olup olmadığını incelemesi sürecidir. Bu yolun bulunmaması, yayıncıların faaliyet izinlerini kaybetme kararına itiraz etme imkânlarını azaltıyor.

Reklam

1997 tarihli Yayıncılık Yasası, ilgili bakana yayıncılık alanında ruhsatlandırma ve düzenleme yetkileri veriyor. Brunei Radyo Televizyonu'nun devlet mülkiyetinde olması ve önde gelen günlük gazetelerin Sultan'ın ailesine ait olması, başlıca haber kuruluşları üzerindeki denetimi daha da yoğunlaştırıyor.

Sınır Tanımayan Gazeteciler, CIVICUS'un basın özgürlüğü değerlendirmesinde aktarılan 2023 değerlendirmesinde ülkedeki ortamı şöyle tanımladı:

neredeyse yok

Gazeteciler, toplumsal baskı, hükümet müdahalesi ve işlerini kaybetme ya da hukuki yaptırımlarla karşılaşma endişeleri nedeniyle yaygın biçimde otosansür uyguluyor. Bağımsız blog yazarları da hakaret davalarıyla karşı karşıya kalma riski taşıyor. Hükümetin çevrimiçi içerikleri sansürlemesi ve özel çevrimiçi iletişimleri izleme kapasitesi, bu baskıları yerleşik haber merkezlerinin ötesine taşıyor.

Ağır cezalara rağmen basın sıralamasında yükseliş

Brunei, Sınır Tanımayan Gazeteciler'in 2026 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi'nde 180 ülke arasında 96'ncı sırada yer aldı. Ülke 2023'te 142'nci, 2022'de ise 144'üncü sıradaydı. Buna göre Brunei, 2023'e kıyasla 46, 2022'ye kıyasla 48 sıra yükseldi.

Değerlendirmelerde tanımlanan yasal koşullar ise ağır olmaya devam ediyor. Ulusal felsefeyi zayıflatan materyaller yayımlamak isyan yasası kapsamında üç yıla kadar hapis cezasına yol açabilirken, gazeteciler kötü niyetli olduğu kabul edilen içerikler nedeniyle beş yıla kadar hapis cezasıyla karşılaşabiliyor.

2019'da kabul edilen Ceza Kanunu, dine hakaret ettiği veya dinden dönmeyi savunduğu kabul edilen açıklama ya da yayınlar için idam cezası da öngörüyor. Dine hakaret, dine saldırı olarak değerlendirilen ifadeleri; dinden dönme ise kişinin dinini terk etmesini ifade ediyor. Bu hükümler, dinî ifadeyi en ağır hukuki sonuçlara yol açabilecek alanlar arasına koyuyor.

Sıralama ile yasal çerçeve, medya ortamının farklı yönlerini ortaya koyuyor: Brunei'nin diğer ülkelere kıyasla sıralaması yükselirken yayıncılar hâlâ hükümet izni almak zorunda, gazeteciler ise cezai yaptırımlarla ve otosansür baskısıyla karşı karşıya.

Sansür kitaplara, filmlere ve gösterilere uzanıyor

Dinî yayınlar ve halka açık eğlence etkinlikleri de ayrı onay süreçlerine tabi. Mayıs 2023'te yayımlanan ABD Uluslararası Din Özgürlüğü raporu, İslam dışı dinî metinlerin ithalatına yönelik kısıtlamaların sürdüğünü belirtti. İslami metinler ise Şafii mezhebine uygunluk açısından incelendi.

Halka açık müzik, sinema ve tiyatro gösterileri; Başbakanlık Ofisi, İçişleri Bakanlığı ve Din İşleri Bakanlığı yetkililerinden oluşan sansür kurulunun önceden onayını gerektiriyor. Din İşleri yetkilileri, İslam'ı aşağılayan içeriklerin yer aldığı gösterilerin sansürleneceğini söyledi.

Reklam

Sinema işletmecileri, yetkililerin sakıncalı bulmasını bekledikleri filmleri onaya sunmayarak otosansür uyguladı. Brunei, Ekim 2022'de İslami öğretilerle bağdaşmadığı belirtilen unsurlar nedeniyle bir Malezya filmini yasakladı.

Bu denetimler ülkeye hangi kitapların girebileceğini, izleyicilerin hangi filmleri izleyebileceğini ve organizatörlerin hangi gösterileri düzenleyebileceğini etkiliyor. Onay şartları, kabul edilebilir içeriğe ilişkin kararları yayın veya gösteri öncesine çekiyor; organizatörler bu aşamada etkinliği düzenleyip düzenlemeyeceklerine karar vermek zorunda kalıyor.

Sıkı toplanma kurallarına rağmen binlerce kişi Filistin için yürüdü

24 Kasım 2024'te Bandar Seri Begavan'daki Dermaga Diraja'da düzenlenen Filistin Dayanışma Yürüyüşü'ne 5 binden fazla kişi katıldı. Etkinliği Big BWN Project ve Palestine Poppies, Brunei gençlik konseyinin desteğiyle düzenledi.

Sabah 06.30'da başlayan yürüyüş, başkentteki simge yapıların çevresinde 1,7 kilometrelik bir güzergâhta yapıldı. Etkinliğe diplomatlar, aileler, öğrenciler ve farklı yaşlardan katılımcılar geldi. Kısa konuşmaların ve Filistinli kurbanlar için bir dakikalık saygı duruşunun ardından etkinlik sona erdi.

Halka açık toplantılar kısıtlayıcı bir yasal çerçevede düzenleniyor. Kamu Düzeni Yasası uyarınca polis, barışı bozma ihtimali bulunduğu düşünülen beş veya daha fazla kişinin katıldığı izinsiz toplantıları dağıtabiliyor. Gösteriler için içişleri bakanının onayı gerekiyor.

Yetkililer yıllık etkinliklere genellikle izin verirken siyasi açıdan veya başka nedenlerle hassas görülen toplantılara zaman zaman müdahale ediyor. Hassas konular üzerinde çalışan organizatörler izin başvurusunda bulunmak yerine özel toplantılar düzenliyor veya halka açık etkinliklerde söylediklerini sınırlıyor. Filistin yürüyüşü, yetkililerin toplanma üzerinde geniş denetim sahibi olduğu bir sistemde organize bir etkinliğe ne ölçekte halkın katılabileceğini gösteriyor.

Bazı genç savunucular neden sessizce çalışıyor?

2005 tarihli Dernekler Emri, 10'dan fazla kişiden oluşan grupların kaydolmasını zorunlu kılıyor. Brunei yasaları örgütlenme özgürlüğünü korumuyor; hükümet kısıtlamaları nedeniyle yerel ve uluslararası insan hakları grupları özgürce faaliyet gösteremiyor.

Az sayıda yerel kuruluş, aile içi şiddet mağdurlarına destek ve ücretsiz hukuki danışmanlık dâhil insani yardım sağlıyor. Bu kuruluşlar, haklar konusunda örgütlenmenin çok daha sıkı kısıtlamalara tabi olduğu bir ortamda acil ihtiyaçlara yanıt veriyor.

Ekim 2026'da yayımlanan ve gençlik aktivizmini ele alan bir kitapta "sessiz aktivizm"in ortaya çıkışı anlatıldı. Bu çalışmalara katılanlar genellikle kendilerini savunucu olarak tanımlıyor ve yetkililerin dikkatini çekmemek için topluluk, çevre ve sağlık konularında sessizce çalışıyor.

Bu yaklaşım, yasal kuralları gündelik tercihlerle ilişkilendiriyor. Bir organizatör grubun kayıt yaptırmasının gerekip gerekmediğini, halka açık bir etkinlik için izin alınıp alınmayacağını ve mesajlarının incelemeye yol açıp açmayacağını değerlendirmek zorunda. Sakinler topluluklarına yardımcı olmanın yollarını bulmayı sürdürürken BM önerilerinin reddedilmesi ifade, toplanma ve örgütlenme üzerindeki temel kısıtlamaları yerinde bırakıyor.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • CIVICUS, Brunei'nin sivil alanını "baskı altında" olarak nitelendiriyor; Freedom House'un 2026 değerlendirmesinde ülke 100 üzerinden 27 puan aldı.
  • Brunei, BM incelemesi sırasında medeni haklar, bağımsız hak izleme mekanizması ve kamusal özgürlüklere ilişkin önemli önerileri reddetti.
  • Gazeteler faaliyet göstermek için hükümet izni almak zorunda; ifade, ağır cezai yaptırımlara yol açabiliyor.
  • Polis, izinsiz düzenlenen ve beş veya daha fazla kişinin katıldığı bazı toplantıları dağıtabiliyor; 10'dan fazla kişiden oluşan grupların kayıt yaptırması gerekiyor.
  • Kasım 2024'te Filistin Dayanışma Yürüyüşü'ne 5 binden fazla kişi katıldı.
  • Kamusal örgütlenme üzerindeki kısıtlamalar sürerken bazı genç savunucular toplulukların ihtiyaçları için sessizce çalışıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir