Obi Adası’nda Harita Nickel; Ödeme İddiaları, Kirli Su ve Kömür Enerjisi Nedeniyle Mercek Altında

11 dakikalık okuma
Harita Nickel Faces Scrutiny Over Alleged Payments, Polluted Water and Coal Power on Obi

Rüşvet mahkûmiyeti küresel bir nikel tedarikçisini mercek altına aldı

60 bin dolarlık rüşvet nedeniyle hapse mahkûm edilen bir yönetici, planlandığı veya onaylandığı belirtilen en az 389 bin dolarlık diğer ödemeler ve Endonezya’nın yasal sınırlarını aşan içme suyu test sonuçları, Kuzey Maluku’daki Obi Adası’nda Harita Group’un nikel faaliyetlerini mercek altına taşıdı. İddialar, maden ruhsatlarından köylerdeki istihdama ve ailelerin içtiği suya kadar şirketin farklı alanlarına uzanıyor.

İçindekiler
  1. Rüşvet mahkûmiyeti küresel bir nikel tedarikçisini mercek altına aldı
  2. Rüşvet davasının konusu
  3. Ödemeler köy liderlerine ve askerî projelere uzandı
  4. Kawasi’de istihdam ve arazi, güçlü bir aracı üzerinden yürüdü
  5. Kurum içi kayıtlar, ruhsat süreçlerinde kestirme yolları anlatıyor
  6. Su testleri on yılı aşkın süredir devam eden bir sorunu ortaya koydu
  7. Madencilik, kirlilik uyarıları ve yargı süreci
  8. Batarya tedarik zincirlerinde Çinli ortaklar ve kömür enerjisi
  9. Hesap verme sorumluluğu artık tek bir yöneticiyi aşıyor
  10. Öne Çıkanlar

2024’te Ternate’deki bir mahkeme, Harita’nın borsada işlem gören nikel şirketi PT Trimegah Bangun Persada’nın eski dış ilişkiler direktörü Stevi Thomas’ı, Kuzey Maluku Valisi Abdul Gani Kasuba’ya rüşvet vermekten bir yıl on ay hapis cezasına çarptırdı. Ödemelerin, Harita şirketleri için izin ve teknik tavsiyelerin alınmasını kolaylaştırması amaçlanıyordu.

Sızdırılan şirket e-postaları, elektronik tablolar ve kurum içi yazışmalar, 2013-2023 yılları arasında planlanan veya onaylanan ödemelerden oluşan daha geniş bir ağı gözler önüne seriyor. Ödemelerin alıcıları arasında siyasetçiler, köy yetkilileri, dinî liderler ve askerî projeler yer alıyordu. Ödemelerin tamamının yapılıp yapılmadığı ve bazılarının kesin amacı henüz doğrulanmış değil.

Harita, son yıllarda dünya nikel arzının yüzde 8’ine kadarını sağladı. Şirketin faaliyetleri, küçük bir Endonezya adasını elektrikli araç bataryaları için malzeme üreten imalatçılara bağlıyor. Bu nedenle şirketin tutumu, Endonezya’nın çok ötesindeki alıcılar açısından da önem taşıyor.

Harita, Thomas hakkındaki karara saygı duyduğunu ve hukuki sürece iş birliği yaptığını belirtti. Grup ve adı geçen yöneticiler, diğer ödeme iddiaları hakkındaki yorum taleplerine yanıt vermedi. Harita daha önce su kirliliği iddialarını reddederek test sonuçlarının ulusal standartlara uygun olduğunu söylemişti.

Rüşvet davasının konusu

Savcılar, Thomas’ın 11 Haziran-24 Kasım 2023 tarihleri arasında Abdul Gani Kasuba’ya 60 bin dolar ödediğini öne sürdü. Duruşmalar 6 Mart 2024’te Ternate Yolsuzluk Mahkemesi’nde başladı. İddianamede orman kullanımı, önerilen bir köprü ve Obi çevre yolunun güzergâhında yapılması planlanan değişikliklerle ilgili talepler anlatıldı.

Reklam

Teknik tavsiyeler, bazı projelerin onay sürecinde ilerleyebilmesi için gereken resmî değerlendirmelerdir. Bu davada savcılar, nikel madenciliği ve buna bağlı altyapı çalışmaları için orman alanlarının kullanımına yönelik başvuruları destekleyen tavsiyelerden söz etti.

İddianamede, Thomas’ın sorumluluğundaki dokuz Harita şirketinin adı yer aldı. Ayrıca 8 Şubat 2010’da verilen ve 8 Şubat 2030’a kadar geçerli olan, Obi’deki 4.247 hektarlık bir maden ruhsatı da anlatıldı. Bu ayrıntılar, ödemelerin tek bir ruhsat başvurusundan ziyade büyük ölçekli bir sanayi faaliyeti kapsamında yapıldığını gösteriyor.

Abdul Gani Kasuba çok daha kapsamlı bir yolsuzluk davasıyla karşı karşıyaydı. Savcılar 22 Ağustos 2024’teki duruşmada dokuz yıl hapis, 300 milyon rupiah para cezası ve 109,56 milyar rupiah ile 90 bin dolar tutarında tazminat talep etti. Savcı Rony Yusuf, valinin 2019-2023 yılları arasında yaklaşık 100 milyar rupiah rüşvet ve usulsüz menfaat aldığı şüphesi bulunduğunu söyledi. Bu rakamlar, o duruşmada savcılığın taleplerini ve iddialarını yansıtıyordu.

Yolsuzlukla Mücadele Komisyonu (KPK) da diğer maden işletmeleriyle bağlantılı olduğu öne sürülen ödemeleri inceledi. Soruşturmacılar, 2021-2023 yıllarında en az 37 şirketin dahil olduğu maden sahası önerileri de dahil olmak üzere, projeler ve ruhsatlarla bağlantılı 7 milyar rupiah tutarında şüpheli rüşvetten söz etti. Harita’nın Üst Yöneticisi Roy Arman Arfandy, Ocak 2024’te ifadeye çağrıldı. Soruşturmacı Asep Guntur Rahayu, komisyonun Harita’nın ruhsatlandırma ve arama faaliyetlerini incelediğini söyledi.

Ödemeler köy liderlerine ve askerî projelere uzandı

2013 tarihli bir elektronik tabloda Kawasi köyü lideri Arifin Saroa ve en az 11 kişi için yaklaşık 2.300 dolar ayrılmıştı. Bunun yaklaşık 400 doları Saroa’ya tahsis edilmişti. Karşılaştırma açısından, Endonezya’da ortalama aylık maaş yaklaşık 200 dolardı; dolayısıyla öngörülen ödeme ortalama kazancın yaklaşık iki aylık tutarına karşılık geliyordu.

Temmuz 2014 tarihli gizli bir e-posta zincirinde, imamlar ve papazlar da dahil olmak üzere toplumdaki isimlere verilmek üzere yaklaşık 13.500 dolarlık teşvik sıralanıyordu. Yöneticiler, alıcıların nüfuzunu; üretimin durdurulması tehdidinin bertaraf edilmesine yardımcı olduğu belirtilen bir dinî liderin etkisi de dahil olmak üzere, değerlendirdi.

Reklam

Askerî bağlantılı ödemeler toplamda 200 bin doları biraz aşıyordu. Tek kalem hâlindeki en büyük ödeme, 2019’da bir afet yardım fonundan Cava’daki Magelang Askerî Akademisi’nin binalarının yenilenmesi için onaylanan yaklaşık 140 bin dolardı.

Harita, Güney Halmahera Naibi Bahrain Kasuba için beş yılda altı uçak bileti de aldı; bazı biletler eşini de kapsıyordu. Biletler genellikle yaklaşık 140 dolara mal oluyordu. 2017 tarihli bir taslakta Muhammad Kasuba’nın ayda en az 3.700 dolara danışman olarak işe alınması önerilmişti. Ancak sözleşmeyi imzalayıp imzalamadığı bilinmiyor.

Belgelerde, kamuoyuna yönelik mesajlar için ayrılan paralar da anlatılıyor. Thomas, Ağustos 2022-Ocak 2023 arasında 40’tan fazla yayın organında Harita lehine haberler için yaklaşık 6 bin dolara onay verdi.

Kawasi’de istihdam ve arazi, güçlü bir aracı üzerinden yürüdü

Kawasi sakinleri Saroa’yı iş ve tedarik sözleşmelerine erişimde belirleyici bir aracı olarak tanımladı. Dört kişi, Harita’da iş arayanların veya şirkete malzeme satmak isteyenlerin Saroa’nın tavsiyesine ihtiyaç duyduğunu söyledi.

2020 tarihli kurum içi bir güvenlik yazışmasında daha kaygı verici bir rol anlatılıyordu. Yazışmaya göre Saroa, şirketin kendilerini ve ailelerini istihdam olanaklarından mahrum bırakabilmesi için protesto düzenlediğinden veya protestolara katıldığından şüphelenilen sakinleri belirleyecekti.

Saroa, özellikle Ocak 2020-Ağustos 2022 arasında Harita’ya arazi satarak veya daha sonra şirkete satılan arazilerde tarım yaparak yaklaşık 304 bin dolar kazandı. Kendisine ait olduğu düşünülen iki şirket de limanda yükleme sözleşmeleri aldı. Saroa’ya ulaşılamadı.

Sanayi kompleksinin yanı başında yaşayan aileler için istihdama erişim ile tesisin etkilerine itiraz edebilme imkânı birbiriyle yakından bağlantılıydı. Sakinler arazi satışına karşı çıkanların yıldırıldığını öne sürdü. Kawasi sakinlerinin çoğu o zamandan bu yana şirketin inşa ettiği bir köye taşındı. Kalanlar ise elektrik kesintileri ve maden çökeltisi havuzunun taşmasıyla yaşanan su baskınlarıyla karşı karşıya kaldı.

Kurum içi kayıtlar, ruhsat süreçlerinde kestirme yolları anlatıyor

Harita 2010’da Obi’de madenciliğe başladı, ilk izabe tesisinin inşasına ise 2015’te girişti. İzabe tesisi, cevheri metal veya daha ileri rafinajda kullanılacak ara ürüne dönüştürür. Kawasi sakinleri, kendilerine gerektiği gibi danışılmadığını belirterek inşaata itiraz etti ve yeni bir çevresel etki değerlendirmesi yapılmasını istedi.

Reklam

Üst düzey bir yönetici 2016’da, yerel yetkililerle yakın ilişkiler nedeniyle inşaatın yapı ruhsatı olmadan sürdüğünü yazdı. Harita, izabe tesisi inşaat ruhsatını 15 Kasım 2016’da aldı.

Şirket kayıtlarında ayrıca bir yöneticinin tehlikeli atık depolamayla ilgili bir hükûmet kararını kaleme aldığı ve saha incelemesini zorunlu kılan bir maddeyi çıkardığı anlatılıyor. Şeffaflık kuruluşu Publish What You Pay Indonesia’nın ulusal koordinatörü Aryanto Nugroho, hükûmetin karar alma sürecinin kamu sorumluluğu olduğunu söyledi.

Hükûmet kararlarını kaleme almak devletin görevidir; kararın düzenlemesi gereken tarafa devredilecek bir iş değildir.

Mühendislik danışmanlığı şirketi Hatch’in 2018 tarihli teknik incelemesi, Harita’nın hükûmet izni olmadan izabe tesisi inşaatında tehlikeli atık kullandığını, ayrıca kritik çevresel ve sosyal etki değerlendirmelerini tamamlamadığını belirtti. Bu değerlendirmeler, kalkınma faaliyetleri başlamadan önce olası zararları inceler ve yakındaki toplulukları korumak için gereken önlemleri belirler.

Su testleri on yılı aşkın süredir devam eden bir sorunu ortaya koydu

Harita’nın kurum içi izleme kayıtlarında, 2012’de krom-6 konsantrasyonları milyarda 350 ve 130 parça olarak ölçüldü. Bu değerler, Endonezya’nın maden atık suları için belirlediği milyarda 100 parça sınırının üzerindeydi. Kurum içi yazışmalarda, Tugaraci Nehri’ne ulaşan kirliliğin kaynakları arasında madencilik faaliyetleri ve yüzey akışı gösterildi.

Krom toprakta doğal olarak bulunur. Ancak yaygın olarak krom-6 diye bilinen altı değerlikli biçimi zehirlidir ve kansere yol açabilir. Madencilik, kaya ve toprağı hava ve suyla temas ettirerek krom-6’nın oluşmasına ve açığa çıkmasına yol açan süreçleri hızlandırabilir. Milyarda parça, bir maddenin suda ne miktarda bulunduğunu ifade eder.

Şirket çalışanları 2014’te kirliliğin köylülerin tarım arazilerini etkilediğini kaydetti; bir yönetici de bir yetkiliden sakinlere bilgi vermeyi ertelemesini istedi. Harita’nın 2018 tarihli bir çalışmasında, maden geliştirme çalışmalarının Kawasi Pınarı’nı, yani başlıca içme suyu kaynaklarından birini aksatabileceği uyarısı yer aldı.

Ağustos 2022’de 30 gün boyunca yapılan testlerin tamamında, pınardaki değerler Endonezya’nın içme suyu için belirlediği milyarda 50 parça eşiğini aştı. 2022’de yapılan başka bir testte bu eşiğin 19 katı konsantrasyon ölçüldü. Şubat 2023’teki kurum içi testlerde milyarda 173 parça, yani eşik değerin yaklaşık 3,5 katı kaydedildi.

Reklam

Sakinler, şişe suyu karşılayamadıkları için pınar suyunu içmeye devam ettiklerini söyledi. Kawasi sakini Nurhayati Jumadi, ailesinin karşı karşıya kaldığı seçimi şöyle anlattı:

Suyun tadı artık farklı ve bazen kabarcıklar oluyor. Midemizi ağrıtıyor," dedi. "Ama şişe suyu almaya gücüm yetmiyor, bu yüzden pınardan su içmeye devam ediyoruz.

Harita, kamuoyuna yaptığı açıklamalarda su kalitesinin ulusal standartlara uygun olduğunu savundu. Şirket, 2023’te borsaya kote olmaya hazırlanırken bankalara da suyunun yasal gereklilikleri karşıladığını söyledi. Bu dönemdeki kurum içi testlerde aşırı düzeyde krom-6 kaydedilirken, çevre denetiminde arıtma sorunları, eksik veriler ve yeraltı suyu standartlarını aşan kimyasal ölçümleri saptandı. Halka arzda 660 milyon dolar toplandı.

Madencilik, kirlilik uyarıları ve yargı süreci

Obi’deki büyüme ve Harita kayıtlarına geçen uyarılar uzun yıllara yayıldı. Zaman çizelgesi, işleme kapasitesi ve ticari finansman artarken çevresel kaygıların nasıl biriktiğini gösteriyor.

  • 2010: Harita, PT Trimegah Bangun Persada aracılığıyla Obi’de nikel çıkarmaya başladı.
  • 2012: Kurum içi testlerde atık su sınırını aşan krom-6 değerleri kaydedildi.
  • 2015-2016: İlk izabe tesisinin inşasına başlandı; yapı ruhsatı 15 Kasım 2016’da alındı.
  • 2018: Şirketin bir çalışması Kawasi Pınarı’na yönelik risklere dikkat çekerken, teknik incelemede çevresel etki değerlendirmesi ve atık yönetimi sorunları tespit edildi.
  • 2021: Harita ve Çinli ortağı Lygend, Endonezya’nın ilk yüksek basınçlı asit liçi tesisini devreye aldı.
  • 2022: Ağustos ayında Kawasi Pınarı’nda 30 gün süren izleme boyunca yapılan testlerde içme suyu eşiğini aşan krom-6 değerleri kaydedildi.
  • 2023: Harita’nın halka arzı 660 milyon dolar topladı; savcılar daha sonra Thomas’ın haziran-kasım arasında valiye 60 bin dolar verdiğini öne sürdü.
  • 2024: Thomas bir yıl on ay hapis cezasına çarptırıldı.

Yüksek basınçlı asit liçi, cevherden nikel ve kobalt çıkarmak için asit, ısı ve basınç kullanır. Nikel oranı daha düşük cevherin, batarya bileşenlerine dönüştürülmek üzere daha ileri işlemlere uygun malzemeye çevrilmesini sağlar. Ancak kimyasalların, atık suyun ve katı atıkların dikkatli yönetilmesini gerektirir.

Batarya tedarik zincirlerinde Çinli ortaklar ve kömür enerjisi

Merkezi Ningbo’da bulunan ve 2022’den beri Hong Kong borsasında işlem gören Lygend, Harita’nın batarya malzemesi rafinerilerini kurmasına yardımcı oldu. Sızdırılan ödeme kayıtlarında Lygend’in bu ödemelere katıldığına dair bir iddia yer almıyor. Çin’in 2022’de yurt dışındaki projeler için yayımladığı kılavuz, Çinli şirketlerden etkilenen topluluklara danışmalarını ve görüşlerini almalarını istiyor.

Reklam

Obi’deki nikel yalnızca elektrikli araç üretiminde değil, paslanmaz çelik imalatında da kullanılıyor. Batarya tedarik zincirlerinde nikel, otomobil üreticisine ulaşmadan önce çoğu zaman diğer madenlerden gelen malzemelerle karıştırılarak çeşitli işleme tesislerinden geçiyor.

Mercedes-Benz, elektrikli araçlarında Obi’den gelen nikel bulunduğunu doğruladı. Şirket, 2022’de belirlenen su kirliliği sorunlarından haberdar olduğunu ve sonuçlarını başarılı olarak nitelendirdiği adımlar attığını söyledi; ancak ayrıntı vermedi. Diğer otomobil üreticileri, tedarikçi denetimlerinden ve sorumlu kaynak kullanımına ilişkin koşullardan söz etti, ancak Obi’yle bağlantılarını doğrulamadı.

Obi’deki işleme faaliyetlerinin enerjisinin büyük kısmı kömürden sağlanıyor. İklim kuruluşu Market Forces, Harita’nın adada yaklaşık 890 megavatlık, işletmeye özel kömür enerjisi kapasitesi bulunduğunu ve 1,2 gigavatlık yeni kapasitenin inşaat hâlinde olduğunu tahmin etti. Bu ilave kapasite 1.200 megavata, yani tahminde belirtilen mevcut kapasitenin üzerine karşılık geliyor.

Market Forces, tesislerin 2024’teki emisyonlarını 10,87 milyon ton karbondioksit eşdeğeri olarak tahmin etti. Bu, Endonezya’nın ulusal emisyonlarının yaklaşık yüzde 1’ine yakın. Karbondioksit eşdeğeri, farklı sera gazlarının ısınma etkisini ortak bir ölçüye dönüştürür.

Çinli yüklenici Tianjin Electric Power Construction, 2022’de Harita ve Lygend projeleri için her biri 380 megavatlık dört kömür ünitesi sözleşmesini aldı. Anlaşma, Devlet Başkanı Xi Jinping’in 2021’de Çin’in yurt dışında yeni kömür santralleri inşa etmeyi durduracağı yönündeki taahhüdünün ardından geldi.

Hesap verme sorumluluğu artık tek bir yöneticiyi aşıyor

Harita’nın büyümesi, Kuzey Maluku’nun nikel ticaretindeki keskin artışla aynı döneme rastladı. Eyaletin nikel ihracatı 2024’ün ilk yarısında 1,42 milyar dolara ulaştı. Bu, 2023’ün aynı dönemindeki 770,8 milyon dolara kıyasla yaklaşık yüzde 84 artış demek. İhracatın büyük bölümü Çin’e gitti. Eyalet ayrıca 2024’ün ilk çeyreğinde yaklaşık 1 milyar dolar yabancı yatırım çekti.

Ekonomik kazanımların yanında önemli sağlık kaygıları da bulunuyor. Centre for Research on Energy and Clean Air ile Endonezyalı araştırma kuruluşu CELIOS’un 2024 tarihli çalışması, Endonezya’da nikel işleme faaliyetleriyle bağlantılı sağlık zararları nedeniyle yılda en az 3.800 kişinin hayatını kaybettiğini tahmin etti. Bu tahmin yalnızca Obi’yi değil, sektörün tamamını kapsıyor.

Reklam

KPK’nin eski komiserlerinden ve Endonezya Yüksek Mahkemesi’nde çevre hukuku eğitimi veren Laode M. Syarif, kirlilik kanıtlarının hem şirket hem de yöneticiler hakkında adım atılmasını gerektirdiğini söyledi. Madencilik yasaları uyarınca uygulamaya geçilmesi çağrısı yaptı.

"Hükûmet, Endonezya’nın madencilik yasaları kapsamında hukuki, idari veya cezai yaptırım yollarından hangisi olursa olsun harekete geçmeli," dedi.

Soruşturmalarda aktarılan kamu kayıtları, Thomas’ın mahkûm edildiğini ancak ödemeleri nedeniyle Harita hakkında şirkete yönelik bir kovuşturma yürütülmediğini gösteriyor. 2 Ocak 2026’da yürürlüğe giren Endonezya’nın yeni ceza kanunu, bir suçun şirkete yarar sağlaması veya şirket politikasını yansıtması hâlinde tüzel kişilerin sorumluluğuna imkân tanıyor. Belirli bir davranışa ceza sorumluluğu uygulanıp uygulanamayacağı, ilgili hukukun ve kanıtların soruşturmacılar ve mahkemelerce değerlendirilmesini gerektiriyor.

Harita, Sorumlu Madencilik Güvencesi Girişimi’nin yürüttüğü değerlendirmeye dikkat çekti. Girişimin İcra Direktörü Aimee Boulanger, sürecin amacını şöyle anlattı:

Burada yeşil yıldızlar dağıtmak için bulunmuyoruz," dedi. "Sektörün beklentilerini dönüştürmek için buradayız.

Kawasi’deki aileler için öncelikli ihtiyaçlar güvenli içme suyu, su baskınlarına karşı koruma ve iş imkânlarını kaybetme korkusu olmadan şikâyetlerini dile getirebilme özgürlüğü. Düzenleyici kurumlar ve nikel alıcıları açısından ise kayıtlar, ruhsat kararlarını, çevresel testleri ve şirket denetimini davanın merkezine taşıyor.

Öne Çıkanlar

  • Harita’nın eski yöneticisi Stevi Thomas, Kuzey Maluku valisine 60 bin dolar rüşvet verdiği gerekçesiyle bir yıl on ay hapis cezası aldı.
  • Sızdırılan kayıtlar, 2013-2023 yılları arasında planlandığı veya onaylandığı belirtilen en az 389 bin dolarlık başka ödemeleri ortaya koyuyor; ödemelerin bir kısmı doğrulanmış değil.
  • Kurum içi testlerde atık suda ve Kawasi’nin içme suyu kaynağında yasal sınırları aşan krom-6 değerleri kaydedildi.
  • Harita su kirliliği iddialarını reddetti ve Thomas hakkındaki hukuki süreçte iş birliği yaptığını söyledi.
  • Obi’den çıkan nikel uluslararası batarya tedarik zincirlerine girerken adadaki işleme sanayisi büyük ölçüde kömüre dayanıyor.
  • Sorumlu madencilik değerlendirmesi ve şirketin hesap vermesine yönelik çağrılar, denetimin mahkûm edilen yöneticinin ötesine uzanmasını sağlıyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir