Tayvan'ın son reaktörünün kapanmasının ardından kasım referandumu tartışmayı yeniden alevlendiriyor
Tayvan, Nükleersiz Vatan politikasını terk edip etmeyeceğini 28 Kasım 2026'da oylayacak. Ülkedeki son faal nükleer reaktörün kapanmasının üzerinden bir yılı aşkın süre geçtikten sonra enerji tartışması yeniden gündeme geliyor. Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü Karen Kuo, 22 Ekim'de yaptığı açıklamada Tayvan'ın politikanın hedefine 2025'te ulaştığını ve şu anda elektrik sıkıntısı yaşamadığını söyledi.
İçindekiler
- Tayvan'ın son reaktörünün kapanmasının ardından kasım referandumu tartışmayı yeniden alevlendiriyor
- Seçmenlerden neye karar vermeleri istenecek?
- Cumhurbaşkanlığının tamamlandığını söylediği politika
- Üç koşul ve atılması gereken iki adım
- Oyların çoğunluğu neden yine de yeterli olmayabilir?
- Nükleer enerjiyle ilgili dört oylama, farklı kararlar
- Sanayinin enerji talebi ve Cumhurbaşkanlığının arz güvencesi
- İthal yakıt ayrı bir güvenlik kaygısı yaratıyor
- Yenilenebilir enerji ve atık, tercihin merkezinde
- Öne Çıkanlar
22 numaralı ulusal referandum olarak belirlenen oylama; belediye başkanları, ilçe yöneticileri, yerel meclisler ve diğer kamu görevleri için yapılacak seçimlerle aynı gün düzenlenecek. Merkez Seçim Komisyonu, milletvekillerinin aynı ayın başında desteklediği öneriyi 28 Ağustos'ta onayladı.
Kuo, Cumhurbaşkanı Lai Ching-te'nin farklı enerji seçeneklerine açık olduğunu söyledi. Bununla birlikte yönetim, nükleer enerjiye dönüş için üç koşul arıyor: güvenli işletim, nükleer atık için net bir çözüm ve kamuoyunun mutabakatı. Kuo ayrıca çevresel sürdürülebilirliğin kısa vadeli yararlar uğruna feda edilmemesi gerektiğini belirtti.
Siyasi tartışmanın önemi, seçmenlerin nükleer elektriği destekleyip desteklemediğinin ötesine uzanıyor. Referandumu öneren Kuomintang (KMT), nükleer enerjinin sanayiyi ve ekonomik büyümeyi destekleyebileceğini savunuyor. Cumhurbaşkanlığı ise elektrik arzının güvenli olduğunu belirtirken, olası bir dönüşün teknik ve düzenleyici denetimlerden geçmesi gerektiğini vurguluyor.
Haneler ve işletmeler açısından tartışma birkaç somut kaygıyı bir araya getiriyor: kesintisiz elektrik, fiyatlar, teknoloji şirketlerinin artan enerji ihtiyacı ve radyoaktif atıkların depolanmasının güvenliği. Oylamada seçmenlerden bir politika yönü belirlemeleri istenecek. Belirli reaktörlere ilişkin kararlar içinse sonrasında ek çalışmalar yapılması gerekecek.
Seçmenlerden neye karar vermeleri istenecek?
Referandumun nihai sorusu, seçmenlerin ekonomiyi canlandırmak amacıyla hükümetin nükleer enerjiden yararlanmasını ve Nükleersiz Vatan enerji politikasını kaldırmasını destekleyip desteklemediğini soruyor. Soru, Ağustos 2025'te yapılan ve güvenlik izninin ardından Üçüncü Nükleer Enerji Santrali'nin faaliyetine devam etmesine odaklanan referandumdan daha geniş kapsamlı.
KMT'nin önceki önerisinde politikanın terk edilmesi için halk sağlığı, istikrarlı elektrik arzı, daha ucuz enerji, ulusal savunmanın dayanıklılığı ve yapay zekâ alanındaki gelişmeler gerekçe gösterilmişti. Milletvekilleri öneriyi onaylamadan önce bu ifadeleri değiştirdi; nihai soru nükleer enerji ve ekonomik büyüme ekseninde şekillendi.
Yasama çoğunluğunu birlikte elinde bulunduran KMT ve Tayvan Halk Partisi (TPP) milletvekilleri, komisyon incelemesini atlayarak öneriyi 14 Temmuz'da doğrudan ikinci okumaya taşıdı. Meclis nükleer enerji önerisini 14 Ağustos'ta kabul etti ve 18 Ağustos'ta seçim komisyonuna gönderdi.
Muhalefet partileri başlangıçta nükleer politika ve başka konuları kapsayan altı referandum önerisi sundu. Kasım ayındaki oylamaya yalnızca nükleer enerji önerisi girmeye hak kazandı. Oylamaya katılma hakkı olan seçmenlere, yerel seçimlerde oy kullanmaya hak kazandıkları pusulaların yanında ayrı bir referandum pusulası verilecek. Sandıklar sabah 08.00'den akşam 16.00'ya kadar açık olacak.
Cumhurbaşkanlığının tamamlandığını söylediği politika
Pingtung İlçesi'ndeki Maanshan Nükleer Enerji Santrali, diğer adıyla 3 numaralı Nükleer Enerji Santrali, ikinci reaktörünün işletme lisansının süresi 17 Mayıs 2025'te dolunca elektrik üretimini durdurdu. Reaktör 40 yıllık hizmet süresini tamamlamıştı ve Tayvan'ın faal durumdaki son nükleer ünitesiydi.
Kuo, bu kapanışı Tayvan'ın Nükleersiz Vatan hedefine resmen ulaştığı an olarak nitelendirdi. Elektrik üretiminin sona ermesi, yakıtın yönetilmesini, ekipmanların sökülmesini ve radyoaktif maddelerle ilgilenilmesini kapsayan çok daha uzun bir hizmetten çıkarma sürecini başlatıyor.
2002'de yürürlüğe giren Temel Çevre Yasası, hükümete nükleersiz vatana kademeli olarak ulaşmak için planlar hazırlama görevi veriyor. Kuo, politikanın yalnızca iktidardaki Demokratik İlerleme Partisi'ne (DPP) ait olmadığını, başlangıçta partiler üstü bir mutabakatla kabul edildiğini söyledi.
Kuo, KMT'li Ma Ying-jeou'nun cumhurbaşkanlığı döneminde Dördüncü Nükleer Enerji Santrali projesinin askıya alınmasına da dikkat çekti. Tamamlanmamış bu santral ile Maanshan farklı tesisler. Bu ayrım önemli; çünkü önceki referandumlarda farklı projeler ve hukuki meseleler ele alınmıştı.
Üç koşul ve atılması gereken iki adım
Lai yönetimi, Maanshan'ın yeniden faaliyete geçmesini değerlendirmek için hem siyasi koşulları hem de teknik bir süreci ortaya koydu. Üç koşul nükleer güvenlik, radyoaktif atık için bir çözüm ve toplumsal mutabakat. Her biri farklı bir karara karşılık geliyor: reaktörün güvenli biçimde çalışıp çalışamayacağı, atıklarının nereye gönderileceği ve toplumun bu düzenlemeyi kabul edip etmeyeceği.
Kuo, 7 Kasım 2025'te daha ayrıntılı bir açıklama yaptı. Nükleer Güvenlik Komisyonu'nun yasalar uyarınca güvenlik inceleme prosedürlerini oluşturması gerekiyor. Devlet elektrik şirketi Taiwan Power Company (Taipower) ise bu prosedürler çerçevesinde kendi güvenlik kontrollerini yapmalı.
Kuo, Taipower'ın değerlendirmesinde yeniden çalıştırma koşullarının, bunun için gereken sürenin, maliyetlerin ve yararların inceleneceğini söyledi. Şirketin yasal süreç üzerinden bir plan sunması hâlinde hükümet, uzman incelemesine saygı gösterecek.
Sözcü, o dönemde Lai'nin yeşil elektrikten vazgeçilmesi ya da Maanshan'ın yeniden çalıştırılması meselesinin 2027'den önce çözüme kavuşturulması yönünde yetkililere talimat verdiği iddialarını da reddetti. Cumhurbaşkanının yeniden çalıştırma için herhangi bir takvim belirlemediğini söyledi. Burada ele alınan açıklamalarda kesinleşmiş bir yeniden çalıştırma tarihi duyurulmadı.
Dolayısıyla belirli bir santral için referandumdan olumlu sonuç çıkması hâlinde, ekipman, güvenlik denetimleri, işletme izni ve düzenleyici onay gibi konuların ayrıca ele alınması gerekecek. Ulusal düzeyde politika kararı almakla elektrik üretimine izin vermek, aynı tartışmanın ayrı aşamaları.
Oyların çoğunluğu neden yine de yeterli olmayabilir?
Tayvan'daki referandum kuralları, geçerli oyların çoğunluğunun yanı sıra belirli bir asgari sayıda kabul oyu şartı da getiriyor. 2026 oylaması için yayımlanan çerçevede bu eşik 4.887.133 oy olarak belirlenmiş durumda. Bu sayı, 2024 cumhurbaşkanlığı seçimindeki 19.548.531 seçmenin dörtte birinin yukarı yuvarlanmasıyla hesaplandı.
Bu eşik, katılımı belirleyici hâle getiriyor. Evet oyu hayır oyundan fazla olsa bile, kabul oylarının toplamı gerekli sayının altında kalırsa öneri reddediliyor. Öneri gerekli eşiğe ulaşsa dahi hayır oylarının sayısı daha fazlaysa yine reddediliyor.
23 Ağustos 2025'teki referandum, kuralın nasıl işlediğini gösterdi. Kanada Asya Pasifik Vakfı, 5 Eylül tarihli referandum analizinde Maanshan'ın yeniden çalıştırılması için yaklaşık 4,3 milyon, aleyhinde ise 1,5 milyon oy kullanıldığını kaydetti. Kabul oyları, gereken yaklaşık beş milyonluk eşiğin altında kaldı.
Yuvarlanmış bu rakamlara göre evet ya da hayır oyu kullananların yaklaşık yüzde 74'ü öneriyi destekledi: 5,8 milyon oyun 4,3 milyonu. Buna rağmen sonuç başarısız oldu; çünkü yasa, desteği yalnızca karşı oylarla değil, seçmen sayısına bağlı asgari bir eşikle de ölçüyor.
Referandum Yasası, önemli politika referandumlarının başarıya ulaşması hâlinde yetkililerin bunları uygulamak için gerekli adımları atmasını şart koşuyor. Ayrıca ortaya çıkan politika, genel olarak iki yıl boyunca idari kararla tersine çevrilemiyor. Aynı konunun yeniden referanduma sunulmasına da iki yıl süreyle kısıtlama getiriliyor. 2026'da onaylanan soru daha geniş enerji politikasını kapsarken, 2025'teki soru belirli bir santralle ilgiliydi.
Nükleer enerjiyle ilgili dört oylama, farklı kararlar
Kasım referandumu, Tayvan'da 2018'den bu yana nükleer enerji konusunda yapılacak dördüncü referandum olacak. Önceki oylamalar, konunun neden tekrar tekrar gündeme geldiğini açıklamaya yardımcı oluyor: seçmenlere yasal bir son tarih, tamamlanmamış bir santral, faal durumdaki bir santral ve şimdi de daha geniş kapsamlı ulusal politika hakkında soru soruldu.
Başlıca dönüm noktaları şöyle:
- 2018: Seçmenler, nükleer santrallerin 2025'e kadar faaliyeti durdurmasını öngören Elektrik Yasası hükmünün kaldırılmasını onayladı. Öneriye yaklaşık yüzde 60 destek verildi.
- 2021: Seçmenler, Dördüncü Nükleer Enerji Santrali projesinin yeniden başlatılmasını reddetti.
- 17 Mayıs 2025: Maanshan'ın son reaktörü 40 yıllık hizmet süresini tamamladıktan sonra faaliyeti durdurdu.
- 23 Ağustos 2025: Maanshan referandumu gerekli kabul oyu eşiğine ulaşamadı.
- 14 Temmuz 2026: Muhalefet milletvekilleri, daha geniş kapsamlı nükleer enerji politikası önerisini komisyon incelemesi olmadan gündeme taşıdı.
- 28 Ağustos 2026: Seçim komisyonu 22 numaralı referandumu onayladı.
- 28 Kasım 2026: Seçmenlerin öneri hakkında yerel seçimlerle aynı gün karar vermesi planlanıyor.
2018'deki sonuç, elektrik yasasındaki kapatma süresinin kaldırılmasını sağladı. Tayvan'ın reaktörleri daha sonra lisans süreleri doldukça faaliyeti durdurdu. Nükleersiz Vatan'ı öngören ayrı hüküm ise Temel Çevre Yasası'ndaki politika çerçevesinin parçası olmayı sürdürdü.
Son oylamanın yerel seçimlerle aynı gün yapılması, referandumu daha geniş bir siyasi katılım gününün parçası hâline getiriyor. Referandumun sonucu yerel adaylar için verilen oylardan ayrı sayılacak ve geçerlilik için kendi yasal koşullarına tabi olacak.
Sanayinin enerji talebi ve Cumhurbaşkanlığının arz güvencesi
KMT milletvekili Ko Ju-chun, yapay zekâ veri merkezlerinin, yarı iletken üretiminin ve diğer ileri imalat kollarının kesintisiz ve öngörülebilir elektriğe ihtiyaç duyduğunu savunuyor. Referandum destekçileri, ulusal politikanın nükleer enerjiyi dışlaması yerine yenilenebilir üretimin yanında değerlendirilmesini istiyor.
Kanada Asya Pasifik Vakfı, Tayvan'ın elektrik talebinin 2030'a kadar yüzde 12 ila 13 artabileceği öngörüsüne yer veriyor. Vakfın analizine göre Taiwan Semiconductor Manufacturing Company'nin elektrik tüketimi, adanın toplam üretiminin yaklaşık yüzde 9'una karşılık geliyor. Bu da sanayi üretimiyle enerji planlamasının ne kadar yakından bağlantılı olduğunu gösteriyor.
Kuo'nun 22 Ekim tarihli açıklaması mevcut koşullara odaklanarak Tayvan'ın arzının güvenli olduğunu ve elektrik sıkıntısı yaşanmadığını belirtti. Sanayinin ileri sürdüğü gerekçeyse tüketim arttıkça ihtiyaç duyulacak kapasiteyle ilgili. Mevcut arz ve gelecekteki talep; yeni üretim, yakıt alımı ve şebeke yatırımlarına ilişkin kararları etkiliyor.
Nükleer enerjinin katkısı şimdiden önemli ölçüde değişmiş durumda. Nükleer enerji, tartışmalarda atıfta bulunulan tarihî Taipower verilerine göre 1985'te Tayvan elektriğinin yaklaşık yüzde 52'sini karşılıyordu. 2024'te bu oran yüzde 5'in altına düştü. Dolayısıyla eski bir reaktörün yeniden çalıştırılması, çok daha büyük bir elektrik sisteminin yalnızca bir parçasını ilgilendiriyor.
İthal yakıt ayrı bir güvenlik kaygısı yaratıyor
Vakıf analizine göre Tayvan enerjisinin yüzde 95'inden fazlasını ithal ediyor. Deniz yoluyla taşınabilmesi için sıvılaştırılan doğal gaz (LNG), 2024'te elektrik üretiminin yüzde 40'ından fazlasını sağladı.
Vakıf, bir abluka sırasında LNG arzının yaklaşık 10 gün içinde tükenebileceği yönündeki bir tahmine yer veriyor. Bu senaryo, elektrik planlamasını mevcut üretim ekipmanlarının yanı sıra liman erişimi, deniz taşımacılığı ve yakıt depolamayla da ilişkilendiriyor.
Nükleer enerji destekçileri, reaktörlerin yeniden devreye alınmasının düzenli yakıt teslimatlarına bağımlılığı azaltabileceğini savunuyor. KMT milletvekili Weng Hsiao-Ling de nükleer enerji üretiminin fosil yakıt yakan santrallere kıyasla daha az hava kirliliğine yol açtığını ileri sürdü.
2025'teki yeniden başlatma önerisine karşı çıkan Ulusal Tayvan Üniversitesi profesörü Lin Tze-luen ise yaşlanan ekipman, yedek parçaların yurt dışından temin edilmesi gereği, depremler ve nükleer tesislerin askerî hedef hâline gelme olasılığı konusundaki kaygılarını dile getirdi. İki tarafın argümanları farklı kırılganlıklara odaklanıyor: yakıt ithalatının kesintiye uğraması ve sabit üretim tesislerinin güvenliği.
Nükleer Karşıtı Eylem Platformu, son reaktörün kapanmasının ardından elektrik arzının istikrarlı kaldığını ve hava kalitesinin iyileştiğini belirtti. Platform, nükleer enerji olmadan kalkınmanın sürdürülmesini desteklerken muhalefet, nükleer enerjiyi sanayi ve güvenlik risklerinin yönetilmesinde bir seçenek olarak sunuyor.
Yenilenebilir enerji ve atık, tercihin merkezinde
Lai yönetimi yenilenebilir enerjiyi desteklemeyi sürdürüyor; nükleer enerji seçeneklerini ise belirli koşullara bağlı tutuyor. Kuo, Kasım 2025'te hükümetin yeşil enerjiyi ve enerji dönüşümünün diğer alanlarını hızlandırmak için 2030'dan önce 900 milyar Yeni Tayvan doları yatırım yapmayı planladığını söyledi.
Kuo, bu yaklaşımın örnekleri olarak Lai'nin 18 Ekim 2025'te küçük ölçekli hidroelektrik sektörü forumunda yaptığı konuşmayı ve 6 Kasım'da bir Japon heyetiyle gerçekleştirdiği görüşmeyi gösterdi. Lai, Tayvan'ın yeşil enerji alanındaki deneyim ve teknolojisini, Sanae Takaichi liderliğindeki Japon hükümetinin deneyim ve teknolojisiyle birleştirmeye ilgi duyduğunu belirtti.
Vakıf, 2024'te elektriğin yüzde 13'ünün yenilenebilir kaynaklardan üretildiğini, bunun hükümetin yüzde 20'lik hedefinin altında kaldığını bildiriyor. Aradaki fark 7 yüzde puan. Referandumun sonucu ne olursa olsun yenilenebilir enerji üretimini artırmak, şebekeyi iyileştirmek ve artan talebi karşılamak somut görevler olmayı sürdürüyor.
Radyoaktif atıklar da uzun vadeli bir sorumluluk doğuruyor. Çevre aktivisti Tsai Chung-yueh, nihai bertarafın sürekli ertelenemeyeceğini savunuyor. DPP milletvekili Chuang Jui-hsiung da benzer şekilde kararların güvenliğe, atık yönetimine ve kapsamlı bir kurumsal değerlendirmeye dayanması gerektiğini söyledi.
Kuo'nun üç koşulu, atık konusunu yeniden başlatma sonrasına bırakılacak bir mesele olarak değil; reaktör güvenliği ve kamuoyu mutabakatıyla birlikte ele alıyor. Referandumu destekleyen Ulusal Tsing Hua Üniversitesi profesörü Yeh Tsung-kuang, halk oylamasının hükümetin nükleer enerjiye verilen desteğin düzeyini anlamasına yardımcı olabileceğini savunuyor.
Kasım oylaması, seçmenlere enerji politikasını şekillendirmek için bir fırsat daha sunacak. Önerinin kabul edilmesi, hükümetin belirlenen yönü uygulamak için harekete geçmesini gerektirecek; ardından belirli bir reaktöre ilişkin yasal ve teknik kararların alınması gerekecek. Önerinin reddedilmesi hâlindeyse hükümet, artan talebi karşılama, kırılgan yakıt güzergâhlarına bağımlılığı azaltma ve mevcut nükleer atıkları yönetme gibi aynı somut görevlerle karşı karşıya kalacak.
Öne Çıkanlar
- Tayvan, Nükleersiz Vatan politikasını kaldırmaya ilişkin 22 numaralı referandumu yerel seçimlerle aynı gün, 28 Kasım 2026'da düzenleyecek.
- Cumhurbaşkanlığı Sözcüsü Karen Kuo, Tayvan'ın politikanın hedefine Mayıs 2025'te ulaştığını ve şu anda elektrik sıkıntısı yaşamadığını söylüyor.
- Cumhurbaşkanlığı, nükleer enerjiye dönüş için nükleer güvenlik, radyoaktif atık sorununa çözüm ve toplumsal mutabakat koşullarını arıyor.
- Yayımlanan geçerlilik eşiği en az 4.887.133 kabul oyu; ayrıca evet oylarının hayır oylarını aşması gerekiyor.
- Ağustos 2025'teki Maanshan referandumunda yaklaşık 4,3 milyon evet, 1,5 milyon hayır oyu kullanıldı; ancak gerekli asgari eşiğe ulaşılamadı.
- Politika referandumunun kabul edilmesi hükümetin harekete geçmesini gerektirecek; belirli reaktörler için ayrıca güvenlik, ekipman ve lisans incelemeleri yapılacak.






