900 bin dolarlık borç ve temsil anlaşmazlığı
Afganistan’ın ödenmemiş Birleşmiş Milletler aidatları, ülkeyi kimin temsil edeceğine ilişkin daha kapsamlı bir mücadelenin parçası hâline geldi. Mayıs 2024’te 900 bin dolar olarak belirtilen ve sonraki haberlerde bu tutarı aştığı ifade edilen borç, Afganistan’ın Genel Kurul’daki oy hakkını kaybetmesine yol açtı. Taliban yönetimi ise ödemeyi, ülkenin BM’deki koltuğunun kendilerine verilmesi şartına bağladı.
İçindekiler
- 900 bin dolarlık borç ve temsil anlaşmazlığı
- BM’nin ödeme kuralı ne gerektiriyor?
- Afganistan neden istisna talep etti?
- Anlaşmazlık nasıl gelişti?
- Afganistan’ın koltuğunu kim talep edebilir?
- Tanıma neden hâlâ tartışmalı?
- Ödeme teklifleri anlaşmazlığı çözmedi
- Afganistan BM’de hâlâ neler yapabilir?
- Öne Çıkanlar
Afganistan’ın BM misyonuna başkanlık eden maslahatgüzar Naseer Ahmad Faiq, oy hakkının askıya alınmasını BM’nin mali kurallarının teknik bir sonucu olarak nitelendirdi. Delegasyonu, Taliban’ın Ağustos 2021’de yeniden iktidara gelmesiyle devrilen hükümetten kalan temsilcilerden oluşuyor. Yönetimine İslam Emirliği adını veren Taliban, Afganistan’ı kontrol ediyor ancak delegasyondaki yerini henüz alamadı.
Anlaşmazlık, BM’nin birbirinden ayrı iki sürecini ilgilendiriyor. Bunlardan biri, Afganistan’ın oy kullanmak için belirlenen katkı paylarının yeterli bölümünü ödeyip ödemediğiyle ilgili. Diğeri ise örgütün, Afganistan’ı temsil etmesi için hangi delegasyonu kabul edeceği. Borcun ödenmesi mali kısıtlamayı giderebilir; Taliban’ın koltuk talebi ise farklı bir süreçten geçiyor.
Afganlar açısından bunun doğrudan sonucu açık: Ülkeleri Genel Kurul görüşmelerine katılabiliyor, ancak askıya alma kararı yürürlükte olduğu sürece oy kullanamıyor. Afganistan, 1946’dan beri BM üyesi. 193 üye devletin yer aldığı Genel Kurul’da her ülkenin; zenginliğinden, nüfusundan veya askerî gücünden bağımsız olarak bir oy hakkı bulunuyor.
BM’nin ödeme kuralı ne gerektiriyor?
BM Şartı’nın 19. maddesi, bir ülkenin Genel Kurul’daki oy hakkını kaybetmesine yol açan eşiği belirliyor. Ödenmemiş katkı payları, önceki iki tam yıl için ödenmesi gereken tutara eşit veya bu tutardan fazlaysa üye devlet kısıtlamaya tabi oluyor. Kural, yalnızca ödemenin gecikip gecikmediğine değil, borcun miktarına dayanıyor.
Faiq, Afganistan’ın Mayıs 2024’te oy hakkının askıya alınmasıyla ilgili açıklamasında kuralı şöyle anlattı:
"BM Şartı’nın 19. maddesi uyarınca, örgüte mali katkılarını geciktiren üye devletlerin borcu önceki iki yılın katkı paylarına eşit veya bu tutardan fazlaysa BM Genel Kurulu’nda oy kullanamaması, tüm üye devletler için geçerli teknik ve genel bir kuraldır," dedi.
Afganistan’ın yıllık katkı payının yaklaşık 200 bin dolar olduğu, buna küçük tutarlı başka ödemelerin de eklendiği belirtiliyor. Mayıs 2024’te kaydedilen 900 bin dolarlık borç, yaklaşık yıllık katkı payının dört buçuk katına karşılık geliyordu. Oy hakkının geri kazanılması için gereken tutar, BM’nin borç hesabına ve 19. madde kapsamındaki eşiğe bağlı.
Şart, bir ülkenin ödeme yapamamasının kontrolü dışındaki koşullardan kaynaklandığını kabul etmesi hâlinde Genel Kurul’un oy kullanmasına izin vermesine de olanak tanıyor. Bu istisna, Afganistan misyonuna oy hakkını geri kazanmak için başka bir olası yol sunuyor.
Afganistan neden istisna talep etti?
Faiq, misyonun ödeme yapamamasının, ülke içinde meşru bir yönetimin bulunmaması dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiğini savundu. Ülkeyi kontrol eden yönetim mevcut delegasyonun yerine geçmeye çalışırken delegasyon BM’de Afganistan’ı temsil ediyor. Bu durum, parayı kimin sağlaması gerektiği konusunda fiilî bir anlaşmazlık yaratıyor.
Katkı Payları Komitesi, üye devletlerin ödemeleri ve istisna talepleriyle ilgili konuları değerlendiriyor. Faiq, Mayıs 2024’te komitenin Afganistan’ın koşullarını ele alabileceğini, kararın ekim ayına kadar çıkabileceğini ve aynı yılın sonundan önce Genel Kurul kararıyla oy hakkının geri verilebileceğini öngörmüştü. Bunlar 2024’te dile getirilen beklentilerdi; yeni açıklanmış bir takvim değil.
Bu aşamada Afganistan’ın ödeme yapmama gerekçeleri yetersiz bulunmuştu. Katkı paylarını ödemekte geciken Komorlar, Ekvador ve Somali, ödeme yapamamış olmalarını açıklamalarının ardından istisna aldı. Afganistan ve Venezuela ise oy haklarını kaybetti. Sao Tome ve Principe de ödenmemiş aidatı bulunan ülkeler arasında yer aldı.
Bu örnekler istisnanın neden önemli olduğunu gösteriyor: Genel Kurul, koşullarını kabul ederse borcu bulunan bir ülke oy hakkını koruyabilir. Afganistan misyonu da görüşmelere katılmayı sürdürürken aynı sonucu elde etmeye çalıştı.
Anlaşmazlık nasıl gelişti?
Taliban’ın kontrolü ele geçirdiği ve önceki hükümetin çöktüğü Ağustos 2021, siyasi açıdan dönüm noktası oldu. Ödenmemiş faturaların hangi dönemde biriktiği ise daha belirsiz. Borçlara ilişkin önceki açıklamada aidatların Taliban’ın iktidarı ele geçirmesinden önce ödenmemeye başlandığı belirtilirken, sonraki haberlerde önceki hükümetin 2021’den önce ödeme yaptığı ve devam eden borcun iktidar değişikliğiyle bağlantılı olduğu ifade edildi.
Öne çıkan aşamalar şöyle:
- 1946: Afganistan Birleşmiş Milletler’e üye oldu.
- Ağustos 2021: Taliban yeniden iktidara geldi; Afganistan’ın BM’deki temsili ise önceki hükümetten diplomatlarda kaldı.
- 17 Mayıs 2024: Faiq, oy hakkının askıya alınmasını BM’nin ödeme kurallarına tabi teknik bir mesele olarak kamuoyuna açıkladı.
- Mayıs 2024: Borç 900 bin dolar olarak belirtildi; Faiq, Katkı Payları Komitesi aracılığıyla istisna talep etmeyi görüştü.
- Daha sonraki haberler: Askıya alma kararının önce üç yıldır, ardından art arda dördüncü yıldır sürdüğü ve borcun 900 bin doları aştığı bildirildi.
Oy hakkının geri verileceği doğrulanmış bir tarih veya 2024’te önerilen incelemenin nihai sonucu açıklanmadı. Askıya alma kararının art arda dördüncü yılda da sürdüğüne ilişkin sonraki haberler, istisna elde etmeye yönelik ilk girişimin ardından anlaşmazlığın devam ettiğini gösteriyor.
Afganistan’ın koltuğunu kim talep edebilir?
Taliban yönetimi, Afganistan’ın BM’deki koltuğunun egemenlik gereği kendi aday gösterdiği temsilciye verilmesi gerektiğini savunuyor. Bu görüş, ülke üzerindeki kontrolüne dayanıyor. Ancak BM’de Afganistan’ın yerini mevcut misyon almaya devam ediyor.
Temsilcilerin kim olduğunun incelenmesinde BM’nin resmî kanalı, üyelik belgelerini inceleyen Yetki Belgeleri Komitesi. Yetki belgeleri, delegasyonu ve konuşma yetkisini tanımlayan dokümanlardır. Komitenin çalışması, Genel Kurul’un temsilcileri kabul etme kararına zemin oluşturuyor.
Bu anlaşmazlık boyunca Afganistan BM üyesi olmaya devam ediyor. Tartışmalı konu, Genel Kurul’un da dâhil olduğu örgütteki ulusal temsil hakkı. Genel Kurul’da tüm üye devletler temsil ediliyor. Ülkelerin tek tek diplomatik tanıma vermesi ile bir delegasyonun yetki belgelerinin kabul edilmesi, birbiriyle ilişkili ancak farklı karar süreçlerinde ele alınan siyasi meseleler.
Siyasi analist Idris Mohammadi Zazi, meseleyi hükümet makamlarının kontrolünden çok Afganistan halkının temsili üzerinden değerlendirdi:
Afganistan’ın Birleşmiş Milletler’deki koltuğunun meşru sahibi Afganistan halkıdır; ülkenin tüm etnik gruplarını temsil eden ve savunan biri bu koltuğa oturmalıdır.
Tanıma neden hâlâ tartışmalı?
Kapsayıcı bir hükümet kurulması ve insan haklarına saygı gösterilmesi çağrıları, Taliban’ın temsil edilme girişimine yönelik uluslararası itirazların merkezinde yer aldı. Kız çocuklarının eğitimine ve kadınların çalışmasına getirilen kısıtlamalar, terörizm ve uyuşturucu kaçakçılığıyla ilgili taleplerin yanı sıra öne çıkan kaygılar arasında.
Afghanistan Analysts Network’ün kurucu ortağı Thomas Ruttig, Taliban’ın girişimlerinin reddedilmesini BM üyesi devletlerin dile getirdiği tutumlarla ilişkilendirdi:
"Genel olarak, BM kararlarının bütünü ve üye devletlerin kapsayıcı bir hükümet kurulması ve özellikle kadınların ve kız çocuklarının hakları başta olmak üzere insan haklarına saygı gösterilmesi yönündeki tekrarlanan çağrıları göz önünde bulundurulduğunda, devletlerin Emirliği [Taliban’ın ülke için kullandığı ad olan Afganistan İslam Emirliği’ni] meşru görmemeleri nedeniyle tanınma ve Birleşmiş Milletler’e kabul edilme girişimlerini geri çevirdikleri düşünülebilir," dedi Thomas Ruttig.
Taliban yönetimi, hükümetin yapısını ve insan haklarına ilişkin meseleleri iç işleri olarak nitelendiriyor. Afganistan topraklarının başka ülkeleri tehdit etmek için kullanılmayacağını da söyledi. Bu tutumlar, uluslararası hükümetlerin Taliban temsilcilerini kabul etmeden önce beklediği değişiklikler konusunda önemli görüş ayrılıkları bırakıyor.
Eski diplomat Aziz Ma’arij de koltuk anlaşmazlığını kız çocuklarının eğitimi ve kadınların çalışmasına getirilen kısıtlamalarla ilişkilendirdi. Bu sorunlar çözülene kadar durumun devam edeceğini öngördü. Bu siyasi bir değerlendirme; oy hakkına getirilen kısıtlama ise 19. maddedeki ayrı mali kurala dayanıyor.
Ödeme teklifleri anlaşmazlığı çözmedi
Taliban’ın borcu kapatma teklifi bir koşula bağlı: Afganistan’ın koltuğunun kendi yönetimine devredilmesi. Böylece mali ödeme; yetki belgeleri, temsil ve BM üyesi devletlerin tutumlarıyla ilgili bir karara bağlanıyor.
Eski Cumhurbaşkanı Yardımcısı Amrullah Saleh, Mayıs 2024’te başka bir olası finansman kaynağı önerdi. Borcun kalanını ve sonraki üç yılın katkı paylarını ödemeye hazır olduğunu söyledi. Yaklaşık 200 bin dolarlık yıllık katkı üzerinden hesaplandığında, sonraki üç yıl yaklaşık 600 bin dolar tutuyor; bu miktar borca ekleniyor.
Bir kişinin ülkenin borcunu ödeyip ödeyemeyeceği de dâhil olmak üzere ödeme süreci çözüme kavuşmadı. Bu arada siyasi analist Gul Mohammad Din Mohammadi, mevcut yetkililerin kara listeden çıkarılması ve dondurulmuş Afgan varlıklarının serbest bırakılması çağrısında bulundu. Taliban’ı da şeriat ve Afgan değerleri yorumuyla bağdaştırılabilecek uluslararası taleplere karşı esneklik göstermeye davet etti.
Afganistan BM’de hâlâ neler yapabilir?
Afganistan’ın delegasyonu, oy kullanamasa da konuşmayı ve çalışmalara katılmayı sürdürebilir. Faiq bu rolün devam ettiğini doğrudan şöyle anlattı:
Afganistan hâlâ katılabilir, hâlâ masada söz alabilir.
Oy hakkının olmaması yine de önemli. Genel Kurul oylamaları, ülkelerin karar tasarıları ve diğer kararlara ilişkin tutumlarını kayda geçiriyor. Afgan diplomatlar konuşmalarında görüşlerini ifade edebilir, ancak askıya alma kararı ülkenin oyunun resmî sonuca eklenmesini engelliyor.
Uygulanabilir yollar, BM kurallarını karşılayacak kadar ödeme yapmak veya ülkenin kontrolü dışındaki koşullara ilişkin istisna kapsamında oy kullanma izni almak. Taliban delegasyonunun kabul edilmesi ise yetki belgeleri sürecinde işlem yapılmasını gerektiriyor. Dolayısıyla Afganistan’ın mali yükümlülükleriyle temsilcileri üzerindeki çekişme müzakerelerde birbiriyle bağlantılı olsa da BM’de ayrı kararlar gerektiriyor.
Öne Çıkanlar
- Afganistan’ın ödenmemiş BM aidatları Mayıs 2024’te 900 bin dolar olarak belirtildi; sonraki haberlerde bu tutarı aştığı bildirildi.
- 19. madde, borç önceki iki tam yıl için ödenmesi gereken tutara ulaştığında Genel Kurul’da oy kullanmayı kısıtlıyor.
- Ödeme yapılamaması ülkenin kontrolü dışındaki koşullardan kaynaklanıyorsa Genel Kurul istisna tanıyabiliyor.
- Faiq’in delegasyonu görevini sürdürüyor; Taliban ise kendi temsilcisinin kabul edilmesini istiyor.
- Taliban, ödemeyi Afganistan’ın BM’deki koltuğunun kendilerine verilmesi şartına bağladı.
- Daha sonraki haberlerde oy hakkının askıya alınmasının art arda dördüncü yıldır sürdüğü belirtildi.
- Afganistan, Genel Kurul’daki oy hakkı askıya alınmış olsa da BM görüşmelerine katılmayı sürdürebiliyor.






