54 anlaşma, yakınlaşan ilişkilerde yatırımı öne çıkarıyor
Özbekistan ve ABD, Dışişleri Bakanı Marco Rubio’nun 19 Ekim 2026’da Semerkant’a yaptığı ziyaret sırasında yaklaşık 12 milyar dolar değerinde 54 anlaşma ve önerilen girişimden oluşan bir paket açıkladı. Böylece kritik mineraller, havacılık, enerji ve dijital teknoloji, genişleyen ortaklığın merkezine taşındı.
İçindekiler
- 54 anlaşma, yakınlaşan ilişkilerde yatırımı öne çıkarıyor
- İş konseyinden beklenenler
- Mineral görüşmelerinde Özbekistan’da işleme öne çıkıyor
- Uçaklar ve demiryolları, ulaşımdaki talebin boyutunu gösteriyor
- Enerji, teknoloji ve finans paketin kapsamını genişletiyor
- Hazır sahalar ve izinler, yatırım teklifinin parçası
- Diplomatik ilişkiler genişlerken diğer bağlar korunuyor
- Eğitim ve uzay iş birliği, haklar konusundaki kaygılarla buluşuyor
- Sonraki adımlar aralığa ve 2035’e uzanıyor
- Öne Çıkanlar
Cumhurbaşkanı Şevket Mirziyoyev, Özbekistan-ABD İş ve Yatırım Konseyi’nin ikinci toplantısına yönelik hazırlıklara 45 Özbek bakanlık ve kurumunun katıldığını söyledi. Paketi faaliyete geçecek projelere dönüştürmek ve 2035’e kadar ticaret, yatırım ve teknoloji iş birliğini kapsayan daha geniş bir program oluşturmak için bir eylem planı önerdi.
Özbekistan Cumhurbaşkanlığı’nın 19 Ekim tarihli açıklamasında imzalanan anlaşmaların değerinin 12 milyar dolar olduğu belirtildi. Mirziyoyev’in konseyde yaptığı daha ayrıntılı açıklamalarda ise anlaşmalarla umut vadeden girişimleri bir araya getiren bir paketten söz edildi. Sağlanan finansmanın miktarı, projelerin takvimi ve paketin mevcut bir ticari portföyün parçası olup olmadığı belirtilmedi.
Rubio ayrıca, beş ülkeyi ABD ile bir araya getiren C5+1 formatı kapsamında Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan dışişleri bakanlarıyla görüştü. Orta Asya’ya yaptığı ilk resmî ziyaret, bölgesel diplomasiyi geniş bir iş dünyası heyetiyle buluşturdu.
Özbekistan’ın açıkladığı hedef, yeni ihracat olanaklarının yanı sıra teknoloji, sanayi becerileri ve yatırım çekmek. Washington ise ticari ilişkileri güçlendirmeyi, mineral tedarikini daha güvenli hâle getirmeyi ve Rusya ile Çin’le de yakın ilişkilerini sürdüren bölgedeki ekonomik varlığını büyütmeyi amaçlıyor.
Mirziyoyev ve Rubio, Geliştirilmiş Stratejik Ortaklık Diyaloğu’nu başlatırken Özbekistan, uzayın barışçıl keşfini öngören Artemis Anlaşmaları’na katıldı. Bu duyurular, ilişkiyi iş paketinin ötesine taşıyarak bilim, eğitim, güvenlik ve devam eden diplomatik eş güdümü de kapsayacak şekilde genişletti.
İş konseyinden beklenenler
İş ve Yatırım Konseyi’ne, Özbekistan Cumhurbaşkanlığı İdaresi Başkanı Saida Mirziyoyeva ile ABD’nin Güney ve Orta Asya özel temsilcisi Sergio Gor eş başkanlık ediyor. Konseyin amacı, şirketleri hükûmetteki muhataplarıyla buluşturmak ve projeleri geciktiren sorunların çözülmesine yardımcı olmak.
Mirziyoyev, yöneticilere Özbekistan’ın yatırımın yalnızca sermaye değil, bilgi birikimi ve üretim kapasitesi de getirmesini istediğini söyledi. Mühendis yetiştirmek, rekabetçi ürünler geliştirmek ve her iki ülkeden şirketlerin ortak girişimler kurmasına yardımcı olmak öncelikleri arasındaydı.
Dışişleri Bakanlığı’nın iş konseyi tutanağında, Mirziyoyev’in önerdiği başarı ölçütü şöyle kaydedildi:
Çalışmalarımızın temel ölçütü, her iki ülkede yeni işletmeler kurulması, istihdam yaratılması ve halkın refahının artması dâhil somut sonuçlar olmalı.
Rubio, 200’den fazla Amerikalı iş insanının Semerkant’a gittiğini söyledi. Özbekistan Yatırım Bakanlığı ise daha geniş kapsamlı iş programına 400’den fazla temsilcinin katıldığını bildirdi. Bunların 100’den fazlası ABD’den, yaklaşık 100’ü diğer Orta Asya ülkelerinden, 200’ü de Özbekistan’dandı. Bu sayılar farklı grupları tanımlıyor: seyahat eden heyetteki kişiler ve programda geldikleri ülkeye göre sınıflandırılan katılımcılar.
Mirziyoyeva, şirketlerin ilgisinin sürdüğünü de belirtti. Haziranda yaklaşık 200 Amerikalı şirket Taşkent’i ziyaret etmiş, dört ay sonra Rubio’ya yaklaşık 100 şirket daha eşlik etmişti. Mirziyoyeva, şirketlere somut sorunlarını konseye taşımaları ve yetkililerin çözüm üzerinde çalışmasına olanak tanımaları çağrısında bulundu.
Mineral görüşmelerinde Özbekistan’da işleme öne çıkıyor
Kritik mineraller, iki ülkenin çıkarlarının kesiştiği başlıca alanlardan biri. Elektronik, elektrikli araçlar ve enerji ekipmanları gibi önemli sanayi ve teknoloji alanlarında kullanılan bu malzemelerin tedarikinin güvenilir kalması, hükûmetlerin öncelikleri arasında.
Washington daha fazla tedarik kaynağı arıyor. Mirziyoyev, Özbekistan’ın yataklardan mineral işlemeye ve ileri teknoloji kullanan nihai ürünlere kadar tüm üretim sürecini geliştirmek istediğini söyledi. Minerallerin ülke içinde işlenmesi, Özbek şirketlerinin yalnızca ham madde satmak yerine üretimde daha büyük rol üstlenmesini sağlayacak.
ReElement Technologies, Traxys ve Trafigura’nın katılacağı açıklanan iş birliği; arama, geliştirme, işleme teknolojisi ve tedariki kapsıyor. Traxys, Taşkent’te bölgesel merkez kurdu. Şirketin Özbek yetkililerle yaptığı görüşmelerde, Amerikan teknolojisi kullanılarak sanayi ürünleri üretilmesi de ele alındı.
Siyasi analist Abduvali Soyibnazarov, görüşmeleri Özbekistan’ın 2026-2030 dönemi için hazırladığı 4,2 milyar dolarlık kritik mineral geliştirme programıyla ilişkilendirdi. İşleme tesisleri, laboratuvarlar ve imalatın ülkenin kaynaklarından daha fazla gelir elde etmesine ve nitelikli istihdam yaratmasına yardımcı olacağını savundu.
Rubio, Özbekistan’ın mineral çıkarma ve işleme kapasitesini modernleştirmede Colorado Maden Okulu’nun ortak olacağını söyledi. Böylece ticari gündem eğitimle de bağlantı kuruyor: Üretimi genişletmek için yatakları değerlendirebilen, ekipmanları çalıştırabilen ve daha karmaşık işleme süreçlerini yönetebilen kişilere ihtiyaç var.
Uçaklar ve demiryolları, ulaşımdaki talebin boyutunu gösteriyor
Rubio’nun konseye verdiği bilgiye göre, Özbekistan’daki havalimanları geçen yıl 15,5 milyon yolcuya hizmet verdi; bu, yüzde 15’lik artış anlamına geliyor. Taşkent Uluslararası Havalimanı, yaklaşık 10 milyon yolcuyla ülke toplamının üçte ikisine yakınını oluşturdu. Kargo taşımacılığı ise yüzde 12 artarak 98 bin 200 tona ulaştı.
Rubio, Boeing’in bir önceki yıl Uzbekistan Airways’e 22 geniş gövdeli 787 Dreamliner sattığını söyledi. Boeing ve GE Aerospace ile uçak, motor, parça ve eğitim alanlarındaki iş birliğine de işaret etti. Filo büyüdükçe uçak alımları, bakım ve teknik becerilere yönelik sürekli talep yaratıyor.
Wabtec ile demiryolu iş birliği kapsamında lokomotif tedariki, bakım ve parçaların yerel üretimi görüşülüyor. Mirziyoyev’in Wabtec Yönetim Kurulu Başkanı ve Üst Yöneticisi Rafael Santana’yla yaptığı görüşmelerde finansman ve madencilik ekipmanlarına servis sağlayacak tesisler de ele alındı.
C5+1 hükûmetleri, Orta Asya’yı Hazar Denizi üzerinden Güney Kafkasya ve Avrupa’ya bağlayan Trans-Hazar Ticaret Koridoru’nun geliştirilmesine daha fazla destek verdi. Daha fazla ulaşım seçeneği, Özbek ihracatçılarına müşterilere ulaşmak için yeni yollar sunarken az sayıdaki güzergâha bağımlılığı da azaltabilir.
Ekonomist Norpulat Daniyarov, Rusya’yı baypas ederek Asya’ya ulaşan güzergâhlara talep olduğunu belirtti. Özbekistan, İran üzerinden geçen bağlantıları da kullanıyor. Bu nedenle şirketler, malların nasıl taşınacağını seçerken erişim, yaptırımlar ve nakliye maliyetlerini hesaba katmak zorunda.
Enerji, teknoloji ve finans paketin kapsamını genişletiyor
Mirziyoyev, Amerikan şirketlerini Özbekistan’ın enerji sistemini modernleştirmeye, yenilenebilir enerji üretimini geliştirmeye ve elektrik depolama tesisleri kurmaya davet etti. Bu ihtiyaçları, daha güvenilir bir enerji arzı gerektiren büyüyen ekonomiyle ilişkilendirdi.
Rubio, küçük modüler nükleer reaktörler, elektrik şebekesi ve doğal gaz dağıtımı alanlarındaki iş birliğinden söz etti. Küçük modüler reaktörler, geleneksel büyük reaktörlerden daha küçük olacak şekilde tasarlanmış nükleer enerji üniteleri. Konseyin duyurularında iş birliği alanları sıralandı; her bir projenin finansman ve uygulama düzenlemelerinin ayrıca yapılması gerekiyor.
Dijital teknoloji önerileri arasında Amazon Leo’nun da yer aldığı veri merkezleri, yapay zekâ ve uydu iletişimi bulunuyor. Mirziyoyev, Özbekistanlı gençlerin teknolojileri kendilerinin geliştirmesini ve uluslararası alanda rekabet etmesini istediğini söyledi. Bilimsel iş birliği kapsamında Dallas’taki Teksas Üniversitesi ile Semerkant Kuantum Merkezi arasında da bir ilişki kuruluyor.
Diğer girişimler, GE HealthCare ile tıp teknolojisini ve Valmont Industries ile tarımın geliştirilmesini kapsıyor. Silver Leaf International Üst Yöneticisi Dan Patterson, madenciliğe yapılacak yatırımların yanı sıra Özbekistan meyvelerinin Amerikalı tüketicilere ulaştırılması için fırsatlar bulunduğunu belirtti.
Franklin Templeton, Oppenheimer & Co., Citigroup ve BlackRock’ın yer aldığı finansman düzenlemeleri, Özbek şirketlerini uluslararası yatırımcılarla ve altyapı finansmanıyla buluşturmayı amaçlıyor. Yatırım Bakan Yardımcısı Shokhrukh Gulyamov, Citigroup’un Özbek bankalarıyla proje finansmanını görüştüğünü söyledi. BlackRock da Taşkent Uluslararası Finans Merkezi’nin yapısının geliştirilmesine yardımcı oluyor.
Bluestone Başkanı Quinn Martin, şirketinin beş ay içinde ABD’li yatırımcılarla ilgili üç işlemde yer aldığını söyledi. Bu işlemler ulusal yatırım fonu, bankacılık ve konaklama alanlarını kapsıyordu. Yatırım Bakanı Laziz Kudratov, daha geniş kapsamlı ABD ticari anlaşmaları portföyünün değerini eylülde 35 milyar dolar olarak açıklamış, 7 milyar dolarlık projenin tamamlandığını belirtmişti. Bu tutar, açıklanan portföyün beşte birine karşılık geliyor.
Hazır sahalar ve izinler, yatırım teklifinin parçası
Mirziyoyev, yatırımcılara sahaları, altyapı bağlantıları, izinleri ve belgeleri önceden hazırlanmış projeler sunmayı önerdi. Özbek şirketleri ortak olarak projelere katılacak ve riskleri paylaşacak. Kurulu bir doğrudan yatırım fonu da katkı sağlayabilecek.
Bu yaklaşım, pratik bir kaygıyı hedefliyor: Yatırımcıların bir projenin nerede kurulacağını, altyapı hizmetlerine nasıl erişeceğini ve hangi yetkililerin karar verebileceğini bilmesi gerekiyor. Mirziyoyev, konseyin açık iletişim kanalları ve öngörülebilir koşullar sunması gerektiğini söyledi.
Cumhurbaşkanı ayrıca, tek tek işlemlerden sektörler arasında süregelen iş birliğine geçiş sağlayacak sanayi kümeleri ve araştırma merkezleri önerdi. 2035’e kadar uygulanması planlanan program, şirketlerin planlarını ticaret, yatırım ve teknoloji alanlarındaki ulusal önceliklerle ilişkilendirecek.
Yatırımlar iki yönlü ilerliyor. Rubio, AKFA Group’un ABD’nin alüminyum sektöründe üretim faaliyeti kurmak üzere Kentucky eyaletinin Bowling Green kentinde 80 milyon dolarlık yatırım yaptığını söyledi. Proje, Özbek bir şirketin ABD’deki üretime sermaye yatırmasına somut bir örnek oluşturuyor.
Washington’da adım atılması gereken başka bir konu da var. Mirziyoyeva, Soğuk Savaş döneminden kalma bir ABD ticaret düzenlemesi olan Jackson-Vanik değişikliğinin kaldırılmasını istedi. Rubio, yönetimin değişikliğin kaldırılmasını desteklediğini, ancak Kongre’nin henüz harekete geçmediğini söyledi. Dolayısıyla düzenlemenin kaldırılması, diplomatik uzlaşının yanı sıra milletvekillerinin de adım atmasına bağlı.
Diplomatik ilişkiler genişlerken diğer bağlar korunuyor
Rubio, ziyareti uluslararası krizlerin gölgesinde kalabilecek fırsatlara yönelik bir bağlılık olarak sundu. Dışişleri Bakanı, konseyde Washington’ın niyetini açıkça şöyle ifade etti:
ABD’nin bu bölgeyle ve bu ülkeyle ortak olmak istediğinden kimsenin şüphesi olmasın. Zaten ortağız; bu ilişkiyi güçlendirmeyi ve büyütmeyi amaçlıyoruz.
Özbekistan Dışişleri Bakanı Bakhtiyor Saidov, toplantılardan önce Rubio ve eşi Janet’i Semerkant’ta ağırladı. Bölgesel görüşmelerin iş birliğini her iki tarafa da yarar sağlayacak somut projelere dönüştürmeye yardımcı olması gerektiğini söyledi.
Rubio, Özbekistan’ın uluslararası ilişkilerini geniş tutma isteğini de kabul etti. Mirziyoyeva’yla birlikte gazetecilere konuşurken şöyle dedi:
Özbekistan herkese dost olmak istediğini açıkça ortaya koydu.
Rusya’nın önemli bir ekonomik ortak olmayı sürdürdüğü ve Çin’in yatırımlarını ve altyapı bağlantılarını genişlettiği Orta Asya’da bu yaklaşım önem taşıyor. 19 Ekim’de Tacikistan dışişleri bakanı Semerkant’taki görüşmelere katılırken Çin Başbakanı Li Qiang, daha fazla iş birliğini ele almak üzere Duşanbe’deydi. Li, 2026’nın ilk sekiz ayında Çin ile Tacikistan arasındaki ticaretin yaklaşık 2,5 milyar dolara ulaştığını söyledi.
Özbekistan Cumhurbaşkanlığı, Washington’la güvenlik iş birliğinin terörizm, aşırıcılık, uyuşturucu kaçakçılığı ve yasa dışı göçle mücadeleyi kapsadığını bildirdi. Mirziyoyev, ziyaret sırasında Rubio’ya Üstün Hizmet Nişanı, Gor’a ise Dostluk Nişanı verdi.
Eğitim ve uzay iş birliği, haklar konusundaki kaygılarla buluşuyor
Özbekistan, uzayın barışçıl keşfi ve uzay kaynaklarının kullanımına ilişkin ilkeleri belirleyen Artemis Anlaşmaları’na katılan 77’nci ülke oldu. Cumhurbaşkanlığı, imzayı Geliştirilmiş Stratejik Ortaklık Diyaloğu’nun ilk toplantısında ortaya çıkan belgeler arasında saydı.
Eğitim, iş birliği için hâlihazırda kurumsal bir temel sunuyor. Cumhurbaşkanlığı, Webster Üniversitesi, Amerikan Teknoloji Üniversitesi ve Colorado Maden Okulu Yetkinlik Merkezi’nin Taşkent’te faaliyet gösterdiğini belirtti. Bu kurumların varlığı, diplomatik ilişkiyi öğrenciler, teknik eğitim ve araştırmayla buluşturuyor.
İş dünyasına odaklanılması, bölgeden isimlerin eleştirilerine de yol açtı. Moldova’da yaşayan Özbekistanlı bölge uzmanı Galiya Ibragimova, Trump yönetiminin insan hakları ve siyasi reform konularına verdiği önemi azaltarak ticari işlemlere yöneldiğini söyledi.
Norveç Helsinki Komitesi kıdemli politika danışmanı Ivar Dale, ABD Dışişleri Bakanlığı’na C5+1 gündeminde insan haklarına yeniden yer vermesi çağrısında bulundu. Orta Asya Durum Tespiti kuruluşunun başkanı Alisher Ilkhamov da siyasi muhaliflere ve bağımsız gazetecilere yeterince ilgi gösterilmemesini eleştirdi.
Özbekistan’ın geçmişi, bu kaygılara ağırlık kazandırıyor. Cumhurbaşkanı İslam Kerimov, 2001’de ABD’nin bir askerî üs kurmasına izin vermiş, ardından Washington’ın Andican’da yüzlerce silahsız sivilin öldürüldüğü protestoların bastırılmasını eleştirmesi üzerine 2005’te üssü kapatmıştı. Ticari ilişkilerin bugünkü genişlemesi, haklarla ilgili kaygıların bu ilişkide nasıl yer bulması gerektiğine dair tartışmalar sürerken gerçekleşiyor.
Sonraki adımlar aralığa ve 2035’e uzanıyor
Mirziyoyev ve Rubio, Özbekistan ve ABD cumhurbaşkanlarının gelecekte yapacağı görüşmeleri ele aldı. ABD Dışişleri Bakanlığı’nın ikili görüşme tutanağında, Mirziyoyev’in Donald Trump’la Miami’de buluşmayı sabırsızlıkla beklediği kaydedildi.
Yakın dönemdeki gelişmeler ve açıklanan sonraki adımlar şöyle:
- Haziran 2026: Mirziyoyeva’ya göre yaklaşık 200 Amerikalı şirket Taşkent’i ziyaret etti.
- Ağustos 2026: Mirziyoyev ve Trump, telefonda stratejik ortaklığı güçlendirmeyi görüştü.
- 19 Ekim 2026: Semerkant’ta C5+1 bakanlar toplantısı ve ikili iş konseyinin ikinci toplantısı düzenlendi; 12 milyar dolarlık paket açıklandı ve geliştirilmiş diyalog başlatıldı.
- Aralık 2026 ortası: Mirziyoyev ile Kazakistan Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev’in Florida’daki G20 toplantısına katılması planlanıyor.
- 2035’e kadar: Mirziyoyev, ticaret, yatırım ve teknoloji iş birliğini kapsayan ortak bir program önerdi.
Rubio, Semerkant toplantısının hazırlıklarının üç ay önce başladığını söyledi. Gor da Karşılıklı Ticaret ve Yatırım Çerçevesi’ne yönelik müzakerelerin hızlandırıldığını belirtti. Bu görüşmelerin yanı sıra yetkililerin öncelikli işi, açıklanan projelerin uygulanmasını düzenlemek, şirketleri finansmanla buluşturmak ve önerilen eylem planını ilerletmek.
Öne Çıkanlar
- Özbekistan, Rubio’nun 19 Ekim’deki ziyareti sırasında yaklaşık 12 milyar dolar değerinde 54 anlaşma ve önerilen girişim açıkladı.
- Öncelikli sektörler arasında kritik mineraller, ulaşım, enerji, finans, dijital teknoloji, tarım ve sağlık hizmetleri yer alıyor.
- Mirziyoyev, yatırıma hazır sahalar, ortak finansman ve 2035’e kadar sürecek bir iş birliği programı önerdi.
- Özbekistan, Artemis Anlaşmaları’na katıldı ve Washington’la Geliştirilmiş Stratejik Ortaklık Diyaloğu’nu başlattı.
- Rubio daha geniş bölgesel ortaklıkları desteklerken insan hakları savunucuları haklarla ilgili kaygılara yeniden ağırlık verilmesini istedi.
- Projelerin uygulanması ve finansmanı, Kongre’nin ticaretle ilgili adımları ve aralık ayındaki diplomatik toplantılar sıradaki somut adımları oluşturuyor.






