Otobüs koridoru otoyol projesine dönüşüyor
Bangladeş hükümeti, 20,5 kilometrelik Dakka–Gazipur Hızlı Otobüs Transit (BRT) koridorundaki istasyonları ve şerit ayırıcılarını sökerek hattı her yönde üç şeritli bir otoyola dönüştürme kararı aldı. Altyapısı bunun için inşa edilen özel otobüs hizmeti hiç başlamamış olmasına rağmen şimdiye kadar yaklaşık 28,11 milyar taka harcandı.
İçindekiler
- Otobüs koridoru otoyol projesine dönüşüyor
- Hükümetin talimatı
- 2012'de onaylanan proje bu noktaya nasıl geldi?
- Harcanan kaynaklar, artan bütçeler ve yeni maliyetler
- İnşaatın yüzde 97'si neden otobüs hizmeti sağlamadı?
- Kapatma önerisinin ardındaki tasarım sorunları
- Ulaşım uzmanlarını karşı karşıya getiren seçenekler
- Plancılar ve Gazipur sakinleri yıkıma neden karşı çıkıyor?
- Yolcular ve diğer yol kullanıcıları için ne değişecek?
- Öne Çıkan Noktalar
Bakanlar Kurulu, Başbakan Tarique Rahman başkanlığında 18 Ekim'de yapılan toplantıda değişikliği onayladı. Karayolu Ulaşımı ve Karayolları Dairesinin 19 Ekim tarihli yazısı, iki üst geçidin ikişer şeritten dörder şeride çıkarılması da dahil olmak üzere ilgili kurumlara kararı uygulamaya koyma talimatı verdi.
Hükümet ayrıca hizmeti işletmek üzere kurulan Dhaka Bus Rapid Transit PLC'yi feshetmeyi ve faaliyetlerini Karayolları Dairesine devretmeyi planlıyor. Şirketin resmen kapatılması için kalkınma ortaklarıyla görüşülmesi, hukuki ve sözleşmeye dayalı meselelerin çözüme kavuşturulması gerekiyor.
Kararla, Gazipur'daki Shibbari'den Dakka'daki Hazrat Shahjalal Uluslararası Havalimanı'na uzanan koridorun kullanım amacı değişiyor. Hükümet, otobüslerin trafik kuyruklarını aşarak yolcu taşıması için ayrılan alanı genel trafiğin kullanımına açmayı planlıyor.
Ulaşım uzmanları arasında görüş ayrılığı var. Bangladeş Mühendislik ve Teknoloji Üniversitesi (BUET) inceleme ekibi, tasarım eksikliklerini ve hattın otobüs koridoru olarak sınırlı yararını gerekçe göstererek altyapının iyileştirilmiş bir otoyol olarak kullanılmasını önerdi. Bangladeş Plancılar Enstitüsü ve Gazipur'daki sivil toplum kuruluşları ise otobüs projesinin tamamlanmasını istiyor. Bu kuruluşlar, hattın sökülmesinin kamu kaynaklarını boşa harcayacağını ve yolcuları, yıllarca süren inşaatın ardından kavuşmayı bekledikleri hizmetten mahrum bırakacağını savunuyor.
Hükümetin talimatı
Karayolu Ulaşımı ve Karayolları Dairesi Genel Müdür Yardımcısı Taslima Ahmed Poly'nin imzaladığı 19 Ekim tarihli talimat, hem fiziksel değişiklikleri hem de idari adımları belirliyor. Otobüs şeritlerini ayıran bariyerler ve istasyonlar kaldırılacak, iki dar üst geçit ise genişletilecek.
Kurumların 15 gün içinde ilk ilerleme raporunu sunması, uygulama tamamlanana kadar da her ayın üçüncü günü güncelleme vermesi gerekiyor. Bunlar raporlama süreleri. Otoyola dönüştürme işleminin ne zaman tamamlanacağı açıklanmadı; dönüşüm için onaylanmış bir bütçe de paylaşılmadı.
Karar kamuoyuna açıklandığında uygulama tüm yerel birimlere henüz ulaşmamıştı. Gazipur Karayolları Bölümü İcra Mühendisi Tanvir Ahmed, biriminin henüz resmî yazıyı almadığını ve kendilerine iletilecek talimatlara göre hareket edeceklerini söyledi.
Bakanlar Kurulu Sekreteri Nasimul Gani, 18 Ekim'deki toplantının ardından düzenlenen bilgilendirmede BRT kararından söz etmedi. Ertesi gün yayımlanan yazılı talimatta ise planlanan kapatma ve dönüşüm adımları sıralandı.
2012'de onaylanan proje bu noktaya nasıl geldi?
Ulusal Ekonomi Konseyi Yürütme Komitesi (ECNEC), projeyi Kasım 2012'de onayladı. İnşaatın Aralık 2016'da bitmesi ve özel otobüslerin 2017'de hizmete başlaması bekleniyordu. Ancak kapsamlı inşaat çalışmaları 2018'de başladı.
Arazi edinimi, tasarım değişiklikleri ve altyapı hatlarının taşınması çalışmaları geciktirdi. Proje; ayrı otobüs şeritleri, istasyonlar, yükseltilmiş kesimler, Tongi Köprüsü ve bir garajı kapsıyordu. Bu işler, hâlihazırda yoğun olan bir karayolunda çeşitli kurumların birlikte çalışmasını gerektiriyordu.
- Kasım 2012: ECNEC, havalimanı–Gazipur BRT projesini onayladı.
- Aralık 2016: İlk inşaat takvimi, proje tamamlanmadan sona erdi.
- 2018: Koridorda kapsamlı inşaat çalışmaları başladı.
- 31 Aralık 2024: Projenin en son onaylanan uygulama dönemi sona erdi.
- 27 Temmuz 2025: ECNEC, bütçenin yaklaşık 65,98 milyar takaya çıkarılması ve tamamlanma tarihinin Aralık 2029'a uzatılması önerisini reddetti.
- 18 ve 19 Ekim: Bakanlar Kurulu, hattın genel trafiğe açık bir otoyola dönüştürülmesini seçti; ardından uygulamaya yönelik yazılı talimatlar yayımlandı.
ECNEC, 2025'teki revizyonu reddettikten sonra yetkililere alternatif kullanım seçeneklerini inceleme ve planlama ile tasarım hatalarının sorumlularını belirleme talimatı verdi. Geçici hükümet de Ekim 2025'te BRT hizmetini başlatmama kararı aldı ve bunun için gereken ek zaman ile maliyeti gerekçe gösterdi.
Harcanan kaynaklar, artan bütçeler ve yeni maliyetler
Proje harcaması verilerine göre 2025-26 mali yılının sonuna kadar 28,1062 milyar taka harcandı; bu tutar genellikle 28,11 milyar taka olarak yuvarlanıyor. Onaylanan bütçe başlangıçta yaklaşık 20,4 milyar takaydı, ardından 42,6832 milyar takaya yükseldi; bu, ilk bütçenin iki katından fazla.
Reddedilen revizyon önerisi bütçeyi yaklaşık 65,98 milyar takaya, yani ilk tahsisin yaklaşık 3,2 katına çıkaracaktı. Gerçekleşen 28,1062 milyar takalık harcama, onaylanmış 42,6832 milyar takalık bütçenin yaklaşık yüzde 66'sına denk geliyor. Şimdiye kadar harcanan para, onaylanmış harcama üst sınırı ve reddedilen yeni bütçe önerisi, projenin mali durumunun farklı yönlerini anlatıyor.
Bangladeş hükümetinin yanı sıra Asya Kalkınma Bankası, Fransa Kalkınma Ajansı (AFD) ve Küresel Çevre Fonu da projeye destek verdi. Bu kuruluşların sürece dahil olması, kapatma işlemlerinin bir parçası olarak devam eden anlaşmalar konusunda istişare yapılmasını gerektiriyor.
Yıkım ve dönüşüm yeni harcamalara yol açacak. Bangladeş Plancılar Enstitüsü, altyapının sökülmesi ve yüklenicilere tazminat ödenmesinin 10 milyar takadan fazlaya mal olabileceğini tahmin ediyor. Bu, enstitünün tahmini; hükümet söz konusu işler için onaylanmış bir tutar açıklamadı.
Mali açıdan artık önemli olan, bundan sonra harcanacak paranın her seçenekte ne sağlayacağı. Otobüs sistemini tamamlamak için araçlar, işletme düzenlemeleri ve bitmemiş tesisler gerekiyor. Genel trafiğe açık bir otoyol oluşturmak ise söküm çalışmalarını, yol düzenlemelerini ve daha geniş üst geçitleri gerektirecek.
İnşaatın yüzde 97'si neden otobüs hizmeti sağlamadı?
Proje verilerine göre sivil inşaat işleri yaklaşık yüzde 97 oranında tamamlandı; toplam fiziksel ilerleme ise yüzde 77,5 civarında kaldı. Bu iki ölçüt farklı işleri kapsıyor: sivil inşaat, yol ve istasyon gibi yapıları sayarken daha geniş kapsamlı proje, planlanan hizmeti sunmak için gereken diğer unsurları da içeriyor.
BRT otobüslerini satın almak için yapılan iki girişim sonuçsuz kaldı. Uygun otobüsler olmayınca, altyapının büyük bölümü inşa edilmiş olsa da özel hizmet başlayamadı. Ayrılmış şeritler daha sonra genel araç trafiğine açıldı.
Koridor boyunca 15 istasyon yapısı inşa edildi ancak hiçbiri bütünüyle tamamlanmadı. Bazı yaya üst geçitlerinde yürüyen merdiven ve asansörler bulunuyor; buna karşın ekipman ve erişim olanakları bazı yerlerde kullanılamıyor. Paslanma ve yıpranma, tamamlanmamış işlere bakım sorunlarını da ekledi.
Güzergâhın yaklaşık 15,07 kilometresi zemin seviyesinde, geri kalanı ise yükseltilmiş durumda. Dar kesimler, bariyerler ve yükseltilmiş yollarla zemin seviyesindeki yollar arasındaki geçişler trafik akışını zorlaştırdı. Karayolları Dairesi, istasyonlar kaldırılırken asansörleri ve diğer ekipmanları başka yerlerde yeniden kullanma seçeneğini değerlendiriyor.
Kapatma önerisinin ardındaki tasarım sorunları
İnşaat mühendisliği profesörü Shamsul Hoque'un başkanlık ettiği BUET ekibi, projenin teknik durumunu inceleyerek BRT işletmesinden vazgeçilmesini ve koridorun iyileştirilmiş bir otoyola dönüştürülmesini önerdi. Değerlendirmede planlama, tasarım, teknik inceleme, personel ve koordinasyon alanlarında eksiklikler tespit edildi.
İnceleme, Karayolu Ulaşımı ve Karayolları Dairesi bünyesinde kurulan iki komitenin değerlendirmelerinin ardından yapıldı. Sorunlar arasında drenaj, altyapı hatlarının taşınması ve inşaat sırasında trafik akışının sürdürülmesi için yetersiz hazırlık da vardı. Sorumluluklar Karayolları Dairesi, Köprüler Bölümü ve Yerel Yönetim Mühendisliği Dairesi arasında bölünmüştü.
İstasyonların tasarımı da uygulamada başka bir sorun yarattı. Peronlar kapıları sağ tarafta olan otobüsleri gerektiriyor; oysa Bangladeş'teki sıradan otobüslerin kapıları genellikle sol tarafta. Bu nedenle peronlara uygun özel araçlar gerekiyor ve mevcut otobüs filosunun kullanılması önerileri zorlaşıyor.
Uttara'dan Keraniganj'a uzanması ve Dünya Bankası finansmanıyla yapılması planlanan ikinci BRT koridoru, Gazipur hattındaki gecikmelerin ardından iptal edildi. Bu bağlantı olmayınca havalimanının ötesine seyahat eden yolcuların araç değiştirmesi gerekecek.
Hoque, otoyola dönüşümün Gazipur'daki sanayi bölgelerinin kullanıcılarına fayda sağlayacağını savundu. Ayrıca yıllarca süren aksaklıkların ardından bölge sakinlerinin alternatif bir ulaşım seçeneğini hak ettiğini söyledi ve demiryolunun üçüncü ve dördüncü hatlarındaki çalışmaların bitmek üzere olduğuna işaret ederek Kamalapur'a kadar banliyö trenleri işletilmesini önerdi.
Ulaşım uzmanlarını karşı karşıya getiren seçenekler
Bakanlar Kurulu dört temel seçeneği değerlendirdi: İlk BRT projesini tamamlamak, mevcut tesisleri kullanarak geçici bir otobüs hizmeti başlatmak, koridoru ücretli bir ekspres yola dönüştürmek veya genel trafiğe açık bir otoyol yapmak. Karayolu Ulaşımı ve Karayolları Dairesi Sekreteri Mohammad Ziaul Haque, dört seçeneğin başbakana sunulduğunu söyledi.
Geçici hizmet önerisi, otobüs güzergâhlarının koordineli biçimde yönetilmesini, başka bir deyişle güzergâh imtiyaz sistemini içeriyordu. Bu modelde işletmeciler, her şirketin koridorda bağımsız olarak rekabet etmeye karar vermesi yerine ortak bir yönetim düzeni içinde planlanmış güzergâhlarda hizmet veriyor. Öneride, tam BRT işletmesine geçilmeden önce istasyonların, terminalin ve garajın kullanılması öngörülüyordu.
Bangladeş Plancılar Enstitüsü Genel Sekreteri Profesör M. Mosleh Uddin Hasan, yaklaşık 3 milyar taka ek harcamayla ilk BRT hizmetinin altı ila 12 ay içinde başlatılabileceğini savundu. Enstitünün önerisine göre daha sonra modern elektrikli otobüslere geçiş için 10 milyar taka daha gerekebilir.
Ulaşım uzmanı Profesör Md. Hadiuzzaman da BRT'nin aşamalı olarak devreye alınmasını destekledi. Bu görüş, BUET inceleme ekibinin önerisinden farklı: Hadiuzzaman ve Hasan otobüs yatırımlarının uyarlanıp tamamlanmasını savunurken inceleme ekibi hattın amacının değiştirilmesini öneriyor.
Birbirinden farklı maliyet tahminleri, farklı iş paketlerini kapsıyor. İlk aşamada otobüs hizmeti başlatılması, daha sonra elektrikli filoya geçilmesi ve yüklenici tazminatlarıyla birlikte yıkım yapılması farklı maliyetler ve sonuçlar doğuracak. Hükümet, ayrıntılı dönüşüm maliyeti henüz kesinleştirilmemiş olsa da otoyol seçeneğine yönelmiş durumda.
Plancılar ve Gazipur sakinleri yıkıma neden karşı çıkıyor?
Bangladeş Plancılar Enstitüsü, kararın geri alınmasını istedi. Enstitü, otobüs koridorunun genel trafiğe açık bir otoyolla değiştirilmesinin, her ikisi de düzenli toplu taşımayı destekleyen Gazipur Ulaşım Ana Planı ve Dakka Revize Stratejik Ulaşım Planı'yla çeliştiğini belirtiyor.
Enstitü, kararın otobüslere bağımlı yolcular yerine özel araç kullanıcılarına ve inşaat sektörünün çıkarlarına öncelik verdiğini savunuyor. Ayrıca büyük kentlerde BRT'nin daha geniş kapsamlı planlamasının yanı sıra BRT ve metro faaliyetlerini yönetecek ortak bir kuruluş kurulmasını öneriyor.
Projenin tamamlanmasını destekleyen Gazipur Oitijhya O Unnayan adlı sivil toplum kuruluşu, neredeyse bitmiş yapıların sökülmesinin kamu kaynaklarını boşa harcayacağı ve sıkıntıları uzatacağı uyarısında bulundu. Kuruluşun başkanı Md. Shamsul Haque, bölge sakinlerinin 14 yıl boyunca aksaklıklara katlandığını ve bu kadar çok inşaat yapıldıktan sonra projenin iptal edilmesine karşı olduklarını söyledi.
Bakanlar Kurulu kararı öncesinde sivil toplum temsilcileri, hattın hızla hizmete açılması talebiyle basın toplantısı düzenledi. Dakka Mühendislik ve Teknoloji Üniversitesi'nden Profesör Md. Khasru Mia, uzun yolculukları, trafik sıkışıklığını ve artan ulaşım maliyetlerini Gazipur'un sanayi ve ticaret faaliyetlerinin önündeki engeller olarak tanımlayan yazılı görüşlerini sundu.
Yolcular ve diğer yol kullanıcıları için ne değişecek?
Gazipur'dan Dakka'ya yolculuk edenler, Shibbari ile havalimanı arasında korumalı şeritlerde işleyecek otobüslere kavuşma umudunu kaybediyor. Otoyol planına göre istasyonlar ve ayırıcılar kaldırıldıktan sonra otobüslerle diğer araçlar genel trafik şeritlerini kullanacak ve yolda daha fazla alan açılacak.
Koridor, daha geniş Mymensingh bölgesinden, Tangail'den ve Bangladeş'in kuzeyinden gelen yolculara da hizmet veriyor. Dar kesimlerin kaldırılması ve üst geçitlerin genişletilmesi trafiğin daha düzenli akmasına yardımcı olabilir. Dakka'nın iç kesimlerine gidecek yolcuların yine de işleyen bağlantılara ihtiyacı olacak. Hoque'un havalimanında son bulan hatla ilgili olarak gündeme getirdiği sorun da buydu.
İnşaatın maliyeti, yolculukların gecikmesinin ötesine geçti. Kaza kayıtlarına göre en az altı kişi hayatını kaybetti; daha kapsamlı bir dökümde toplam sayı yedi olarak veriliyor. Belgelenen olaylar arasında Temmuz 2022'de Gazipur'da üzerine vinç düşen bir işçinin ölümü ve Uttara'da vinçten düşen ağır bir kirişin otomobilin üzerine düşmesi sonucu beş kişinin hayatını kaybetmesi bulunuyor.
2013'te kurulan Dhaka BRT PLC'de genel müdür dahil 18 yönetici ve çalışan görev yapıyor. Şirketin kapatılmasıyla faaliyetleri Karayolları Dairesine devredilecek; böylece koridor, özel otobüs işletmesi için kurulan şirket yerine karayolu yönetimi kapsamına girecek.
Öncelikli işler, kalkınma ortaklarıyla anlaşmaların sonuçlandırılması, şirketin devrinin düzenlenmesi ve fiziksel değişikliklerin hazırlanması. Yolcular açısından asıl mesele, bu adımların yeni ve uzun bir yol aksaklığı dönemine yol açmadan yolculukları kolaylaştırıp kolaylaştırmayacağı.
Öne Çıkan Noktalar
- Hükümet, havalimanı–Gazipur arasındaki 20,5 kilometrelik BRT koridorunu her yönde üç şeritli bir otoyola dönüştürmeyi planlıyor.
- Yaklaşık 28,11 milyar taka harcandı ancak özel BRT otobüsleri hizmete başlamadı.
- İstasyonlar ve şerit ayırıcıları kaldırılacak, iki üst geçit ikişer şeritten dörder şeride çıkarılacak.
- BUET inceleme ekibi otoyola dönüşümü desteklerken plancılar ve sivil toplum kuruluşları otobüs hizmetinin tamamlanmasını istiyor.
- Resmî kapatma için hukuki ve sözleşmeye dayalı meselelerin çözüme kavuşturulması gerekiyor; dönüşüm bütçesi ve tamamlanma tarihi ise açıklanmadı.
- Kurumların 15 gün içinde ilk ilerleme raporunu sunması ve her ayın üçüncü günü güncelleme vermesi gerekiyor.






