Üç şirket daha yangınlarla mücadele talebiyle karşı karşıya
Singapur, Kalimantan’da arazi sahibi üç şirkete yönelik yaptırımlarını genişletti. Böylece 16 Ekim 2026’dan bu yana önleyici bildirim gönderilen Endonezyalı şirketlerin sayısı 10’a çıktı. Bu genişleme, ülkenin batı bölgesinde 18 Ekim’de Hava Kirleticileri Standartları Endeksi’nin (PSI) sezonun en yüksek değeri olan 230’a ulaşmasının ve çok sağlıksız aralığa girmesinin ardından geldi.
İçindekiler
- Üç şirket daha yangınlarla mücadele talebiyle karşı karşıya
- NEA şirketlerden ne yapmalarını istiyor?
- Duman kirliliği ve yaptırımlar nasıl gelişti?
- Kalimantan’daki imtiyazların arkasında kimler var?
- APP’ye günlük raporlama şartı getirildi; çevre etiketi tehlikede
- Yatırımcılar tepki gösterirken First Resources denetim çağrısı yaptı
- Singapur bankaları, yatırımcıları ve kamu teşviklerini inceliyor
- Yargılama neden hâlâ zor?
- Endonezya izinleri, rehabilitasyonu ve şirket sahiplerini hedef alıyor
- Bölgesel baskı artarken bölge sakinleri yardım arıyor
- Hava ne zaman düzelebilir?
- Öne çıkanlar
Ulusal Çevre Ajansı (NEA), şirketlerin arazilerinde çıkan yangınlardan kaynaklanan dumanın Singapur’a ulaşmış olabileceğine dair bulguların ardından 19 Ekim’de PT Baratama Putra Perkasa, PT Buana Megatama Jaya ve PT Mananjung Hayak’ın adını açıkladı. Bu şirketler, Sumatra’daki yangınlar nedeniyle daha önce hedef alınan yedi şirkete katıldı.
Singapur, plantasyon işletmecilerinin yanı sıra tedarikçilerini, şirket sahiplerini, bankaları ve yatırımcıları da mercek altına alıyor. Kıdemli Bakan K Shanmugam, hükümetin finansmana ve kamu teşviklerine erişimi inceleyebileceğini, işbirliğini güvence altına almak için mevzuatı acilen güçlendirebileceğini söyledi.
Acil talepler yangınların söndürülmesi ve yeni yangınların önlenmesiyle ilgili. Daha büyük zorluk ise uydu görüntülerini, rüzgâr kayıtlarını, imtiyaz haritalarını ve Endonezya’da toplanan kanıtları mahkemede sonuç verebilecek dosyalara dönüştürmek. Singapur’un Sınır Ötesi Hava Kirliliği Yasası (THPA) 2014’te yürürlüğe girdiğinden bu yana hiçbir şirkete bu yasa kapsamında para cezası verilmedi veya dava açılmadı.
NEA şirketlerden ne yapmalarını istiyor?
NEA’nın 16 Ekim tarihli açıklaması, kurumun yangın noktalarını ve duman bulutlarını haritalar, meteorolojik veriler ve uydu görüntüleri kullanarak nasıl izlediğini anlatıyor. NEA, yedi Endonezyalı şirkete ait imtiyaz arazilerindeki dumanın Singapur yönüne ilerlemiş olabileceğine dair bulgular saptadı. İmtiyaz, şirkete belirli bir araziyi kullanma veya yönetme hakkı veriyor.
Yedi şirket PT Bumi Andalas Permai, PT Bumi Mekar Hijau, PT Paramitra Mulia Langgeng, PT Sumatera Alam Anugerah, PT SBA Wood Industries, PT Hutan Lestari Raya ve PT Bangkanesia.
THPA’nın 9. maddesi uyarınca gönderilen Önleyici Tedbir Bildirimleri, şirketlerden yangınları söndürmek veya sahip oldukları ya da kullandıkları arazilerde yayılmalarını önlemek için itfaiye ekipleri görevlendirmelerini istiyor. Şirketlerin ayrıca yakmayı durdurmaları veya yakma faaliyetinden kaçınmaları, yangınları söndürmeye ya da yeniden çıkmalarını önlemeye yönelik plan sunmaları gerekiyor.
Sürdürülebilirlik ve Çevre Bakanı Grace Fu, NEA’nın olası kaynakları belirlemek için imtiyaz haritalarını, uydu görüntülerini, kamuya açık bilgileri ve hava durumu verilerini bir arada kullandığını söyledi. Rüzgârın hızı ve yönü, kurumun belirli bir yangından çıkan dumanın Singapur’a ulaşıp ulaşamayacağını değerlendirmesine yardımcı oluyor.
Duman kirliliği ve yaptırımlar nasıl gelişti?
Singapur’da hava kalitesi ilk kez 4 Eylül’de sağlıksız aralığa girdi. Bu, Ekim 2023’ten bu yana bu düzeyde kaydedilen ilk ölçümdü. Ekim başına gelindiğinde NEA’nın günlük bilgilendirmelerinde Kalimantan, ülkeye ulaşan dumanın kaynağı olarak gösteriliyordu.
Gelişmeler, hava kalitesindeki kötüleşmenin yaptırımların genişlemesini nasıl izlediğini gösteriyor:
- 4 Eylül: Singapur’da hava kalitesi sağlıksız aralığa girdi.
- 14 Ekim: 24 saatlik PSI, batı bölgede 203’e ulaştı ve o yıl ilk kez çok sağlıksız aralığa girdi.
- 15 Ekim: NEA, doğu-güneydoğudan esen rüzgârlarla Kalimantan’dan gelen yoğun dumanın Singapur yönüne ilerlemeyi sürdüreceğini öngördü.
- 16 Ekim: NEA, Sumatra’daki yangınlarla bağlantılı yedi şirkete önleyici bildirim gönderildiğini duyurdu.
- 18 Ekim: Batı bölgenin 24 saatlik PSI değeri sezonun en yüksek seviyesi olan 230’a ulaştı.
- 19 Ekim: Singapur, Kalimantan’daki üç şirkete daha bildirim gönderdi ve olası mali ve düzenleyici önlemleri açıkladı.
- 20 Ekim: First Resources, faaliyetlerinin denetlenmesini ve incelenmesini memnuniyetle karşıladı.
PSI, hava kirleticilerine ilişkin bilgileri hava kalitesini tanımlamak için kullanılan bir endekste birleştiriyor. 24 saatlik ölçüm, kirlilikteki kısa süreli bir yükseliş veya düşüş yerine tam gün boyunca kaydedilen koşulları yansıtıyor.
Kalimantan’daki imtiyazların arkasında kimler var?
PT Buana Megatama Jaya, 2020’de tedarikçi ağına katılmasından bu yana Asia Pulp & Paper’a (APP) kâğıt hamuru üretiminde kullanılan odun sağlıyor. Şirketin imtiyazı, Batı Kalimantan’ın Ketapang ilçesindeki Kendawangan’da 43.800 hektarlık alanı kapsıyor. Endonezya çevre yetkilileri, imtiyaz sahasında yanmış alanlar saptadıktan sonra şirketin iznini 2015’te askıya almıştı.
Buana Megatama Jaya’yla birlikte, adı açıklanan 10 şirket arasındaki APP tedarikçilerinin sayısı dörde çıktı. Diğer üç şirket Bumi Andalas Permai, Bumi Mekar Hijau ve SBA Wood Industries. Güney Sumatra’da faaliyet gösteren bu şirketlere de 2015’teki duman kirliliği krizi sırasında Singapur tarafından bildirim gönderilmişti.
AidEnvironment kayıtlarında Baratama Putra Perkasa’nın sahibi olarak Batavia Prosperindo gösteriliyor. Batavia Prosperindo Internasional hisselerinin yaklaşık yüzde 90’ı Singapur merkezli Malacca Trust Pte. Ltd.’ye ait. Bu da incelemeye konu olabilecek başka bir şirket bağlantısı oluşturuyor.
Mananjung Hayak, faaliyetleri 6.000 hektarlık yağ palmiyesi plantasyonlarını ve saatte 30 ton işleme kapasitesine sahip bir fabrikayı kapsayan PT Dwi Mitra Adhiusaha bünyesinde listeleniyor. Endonezya’nın 2025’te orman arazilerindeki yaptırımlar için oluşturduğu görev gücü, orman arazilerinde yürütüldüğü öne sürülen yasa dışı faaliyetler nedeniyle Orta Kalimantan’da Mananjung Hayak’la bağlantılı 1.728 hektarı kontrol altına almak üzere harekete geçmişti.
APP’ye günlük raporlama şartı getirildi; çevre etiketi tehlikede
Singapur Çevre Konseyi (SEC), APP’nin kâğıt hamuru ve kâğıt ürünlerine yönelik geliştirilmiş Singapur Yeşil Etiketleme Programı (SGLS+) kapsamındaki sertifikasına geçici kısıtlamalar getirdi. Kararın 18 Ekim’de alındığı duyurulurken bildirimin düzenlenme tarihi 19 Ekim olarak da belirtildi.
APP, Bumi Andalas Permai, Bumi Mekar Hijau ve SBA Wood Industries’in işlettiği imtiyaz alanlarındaki yangınlarla mücadeleye ilişkin günlük raporlar sunmak zorunda. SEC, raporların izleme, önleme ve yangınla mücadele alanlarında etkili iyileşmeler göstermemesi durumunda sertifikanın askıya alınabileceğini belirtti. Sertifikası askıya alınan ürünlerde yeşil etiketin kullanımı durdurulmak zorunda kalacak.
APP, tedarikçilerinden güncel bilgi istediğini, NEA’yla tam işbirliği yapmaları çağrısında bulunduğunu ve başka adımların gerekip gerekmediğini değerlendireceğini söyledi. Şirket, tedarikçilerinin resmî yazı almadan önce de NEA’ya yanıt verdiğini belirtti.
APP sözcüsü, şirketin tüm faaliyetlerinde ve tedarik zincirinde yakmaya karşı katı bir politika izlediğini söyledi. APP ayrıca 2015’ten bu yana yangın yönetimine 300 milyon ABD doları yatırım yaptığını ve soruşturmaların ciddi ihlalleri ortaya çıkarması durumunda tedarikçi ilişkilerini askıya alabileceğini veya sonlandırabileceğini belirtti.
Sertifikasyon riski ticari sonuçlar da doğurabilir. Singapur’daki süpermarketler, 2015’teki duman kirliliği krizi sırasında APP’nin kâğıt ürünlerini raflardan çekmiş, şirketin ürünleri yeşil etiketini kaybetmişti. SEC, 2017’de turbalıkların yönetimi, yangınların önlenmesi ve tedarik zincirinin açıklanmasına yönelik şartlar ekleyerek daha katı SGLS+ programını başlattı. APP bu program kapsamında Mayıs 2019’da sertifika aldı. Sertifika hâlihazırda yaklaşık 58 kâğıt hamuru ve kâğıt ürününü kapsıyor.
Yatırımcılar tepki gösterirken First Resources denetim çağrısı yaptı
Singapur borsasında işlem gören palm yağı üreticisi First Resources, 20 Ekim’de yaptığı borsa bildiriminde belge incelemelerini, teknik değerlendirmeleri ve saha denetimlerini memnuniyetle karşıladığını söyledi. Şirket, doğrudan veya dolaylı olarak araziyi yakarak temizlediği iddiasını reddetti ve yakmaya karşı politikasının tüm faaliyetlerinde geçerli olduğunu belirtti.
Şirket, Kuzey Sumatra ve Batı Kalimantan da dâhil olmak üzere 200.000 hektardan fazla yağ palmiyesi plantasyonunu yönetiyor. Şirket; yangın noktalarının tespiti ve yangınların ilerleyişine ilişkin uydu kayıtlarının, yangınla mücadele belgelerinin ve koruma alanlarına ilişkin coğrafi analizlerin incelenmesini önerdi.
First Resources, borsa bildiriminde tutumunu şöyle açıkladı:
Yangınların kaynağına ilişkin her türlü değerlendirmenin doğrulanmış olgulara, bilimsel kanıtlara ve sahadaki koşulların kapsamlı biçimde anlaşılmasına dayanması gerektiğine inanıyoruz.
Greenpeace, ağustos ve eylül aylarında First Resources’ın iki iştiraki tarafından yönetilen arazilerde duman kirliliğine kaynaklık eden 30’dan fazla nokta tespit etmişti. Şirketin 5 Ekim tarihli Greenpeace raporunda adının geçmesinden bu yana hisseleri yüzde 10’dan fazla düştü ve 20 Ekim’de 3,74 Singapur dolarından kapandı. First Resources, yangınların üretim hedeflerini kayda değer ölçüde etkilemediğini söyledi.
Shanmugam, şirketin politikasına ve yangınla mücadele çalışmalarına ilişkin açıklamalarını kabul ederken bunları destekleyecek kanıtlar istedi. NEA’nın denetim davetine verdiği yanıt henüz açıklanmamıştı.
Singapur bankaları, yatırımcıları ve kamu teşviklerini inceliyor
Singapur Borsası, borsada işlem gören yedi tarım şirketinden bilgi istedi: Golden Agri-Resources, Bumitama Agri, First Resources, Wilmar International, Kencana Agri, Indofood Agri ve TSH Resources. Sorular, şirketlerin faaliyetleriyle ve yangınlar ile duman kirliliğiyle olası bağlantılarıyla ilgili.
Kencana Agri, Endonezyalı yetkililerin bir iştirakindeki yangınla ilgili ön soruşturma başlattığını söyledi. Şirket, o sırada eldeki bilgilere göre iştirakin etkilenen bölgede arazi temizliği veya hazırlığı yapmadığını belirtti.
Aynı zamanda Ulusal Güvenlik Koordinasyon Bakanı ve İçişleri Bakanı olan Shanmugam, Singapur’un büyük şirket gruplarını ve imtiyaz sahiplerini nihai olarak kontrol eden kişileri inceleyeceğini söyledi. Ayrıca duman kaynaklarıyla ilgili olası bağlantılar arasında First Resources, Bumitama Agri ve First Borneo Plantations’ın da adını verdi.
Shanmugam, 19 Ekim’de Woodlands Sınır Kapısı’nda Singapur’un nasıl baskı uygulayabileceğini şöyle anlattı:
Şirketler işbirliği yapmayı reddederse, Singapur’da faaliyet gösterseler de göstermeseler de, baskı kurmak için elimizdeki tüm yasal ve düzenleyici araçları, en çok etkili olacağı alanlarda kullanacağız. Bunlar arasında kâr-zarar tabloları, finansmana erişim ve yatırımcılar nezdindeki itibarları da yer alıyor.
Singapur, duman kirliliğiyle bağlantılı şirketlerin hükümet hibeleri veya teşvikleri alıp almadığını inceleyecek. Shanmugam ayrıca bankaların tarım sektöründeki borçlularla bağlantılı çevresel ve hukuki riskleri değerlendirmesi gerektiğini söyledi. Singapur Para Otoritesi de bankaların bu riskleri nasıl yönettiğini denetleyecek. Shanmugam, olası yasal değişiklikler için bir takvim vermedi.
Yargılama neden hâlâ zor?
THPA, bir şirketin Singapur’da duman kaynaklı hava kirliliğine yol açtığı veya katkıda bulunduğu her gün için 100.000 Singapur dolarına kadar, önleyici bildirime uymadığı her gün için ise toplam üst sınır 2 milyon Singapur doları olmak üzere 50.000 Singapur dolarına kadar para cezasına izin veriyor. Singapur’da yaralanma, zarar veya ekonomik kayıp yaşayan kişiler de tazminat üst sınırı olmaksızın hukuk davası açabiliyor.
Singapur Ulusal Üniversitesi’nde hukuk profesörü olan Alan Tan, yaptırımların uygulanması için Endonezya’daki kanıtlara erişimin kilit önem taşıdığını söyledi:
Endonezya makamlarının doğrudan katılımı ve işbirliği olmadan Singapur’un sahadaki olayları soruşturup kanıtlamasının yolu yok.
Tan, Singapur’un Endonezyalı yetkililerin de tespit edip suçlama yönelttiği şirketlere odaklanmasını beklediğini söyledi. Ceza davasında suçluluğun makul şüphenin ötesinde kanıtlanması, yani talep edilen yüksek hukuki standardı karşılayacak güçte kanıt sunulması gerekiyor.
2015’te yaşananlar bu zorluğu gösteriyor. NEA altı şirkete bildirim gönderdi, 2017’de iki soruşturmayı kapattı ve dört soruşturmayı açık bıraktı. Görüşmeye katılmayan bir yönetici için 2016’da çıkarılan mahkeme celbi üzerine Endonezya çevre bakanı, Singapur’la işbirliğinin yeniden değerlendirileceğini söylemişti.
Haritalama kanıtlarına erişim de zorlaştı. Endonezya Orman Bakanlığı, eylül ayından bu yana Sigap orman haritalama platformunu yalnızca görüntülemeye açık tutuyor. Yazılı izin olmadan veri çıkarmanın cezası dokuz yıla kadar hapis olabiliyor. Shanmugam, Başsavcılık Dairesi’nin en son bildirimlerin teknik ve hukuki sorunlar doğurabileceği yönünde görüş bildirdiğini de söyledi.
Endonezya izinleri, rehabilitasyonu ve şirket sahiplerini hedef alıyor
Endonezya’nın yaptırım kampanyası, yedi ilde yaklaşık 12.927 hektarlık alanı etkileyen yangınlar nedeniyle 32 şirkete yaptırım uyguladı. Bunların 19’u izinlerinin askıya alınması ve ekosistemi onarma kararlarıyla, sekizi yalnızca onarım kararlarıyla karşı karşıya; beş şirketin ise izinleri iptal edildi.
Daha önceki bir yaptırım açıklamasında 26 izin askıya alma kararı listelenmişti. Son açıklamadaki döküm, zarar görmüş arazilerin onarılmasından faaliyet izninin kaybedilmesine kadar farklı türlerde önlemleri kapsıyor.
Ceza soruşturmalarında 125 kişi ve şirket yer alıyor. Bunlar arasında 12 şüpheli ve bir şirket şüpheli olarak belirlendi. Orman yaptırımlarından sorumlu genel müdür Dwi Januanto Nugroho, işletmelerin nihai sahibi veya kontrolünü elinde bulunduran gerçek faydalanıcıların sorumluluğunun incelendiğini söyledi.
Önceki davalar, çevreye verilen zararın ne kadar ağır sonuçlar doğurabileceğini gösteriyor. Endonezya Çevre Bakanlığı, Temmuz 2025’te dört yangın davasında toplam 721 milyar rupiyi aşan tazminat kararlarını duyurdu. Kararlardan biri ayrıca 1,79 trilyon rupilik rehabilitasyon yükümlülüğü getirdi. Bu davalar, mevcut yaptırım kampanyasından ayrı.
Rehabilitasyon kararları, izin kayıpları ve düzenleyici cezalar, şirket sigortasındaki boşlukları da ortaya çıkarabilir. Kirliliğin temizlenmesi veya hukuki savunma masraflarının bir bölümünü karşılayan bir poliçe, şirketi yasal rehabilitasyon giderlerini ya da iznin askıya alınması dönemindeki gelir kaybını karşılamak zorunda bırakabilir.
Bölgesel baskı artarken bölge sakinleri yardım arıyor
Endonezyalı bölge sakinleri de kendi davalarını yürütüyor. Güney Sumatra’da 11 kişi, tekrarlayan duman kirliliği nedeniyle 2024’te üç kâğıt hamuru şirketine dava açtı. Batı Kalimantan’ın Pontianak kentindeki gruplar da hükümete ve Devlet Başkanı Prabowo Subianto’ya karşı toplu dava açtı. Davacılar ihmal iddiasında bulunuyor ve sağlık giderleri dâhil iyileştirme önlemlerini destekleyebilecek ulusal afet ilanı talep ediyor.
Cumhurbaşkanlığı Personel Ofisi Başkanı Dudung Abdurachman, 19 Ekim’de yangınların ulusal afet ilan edilmediğini söyledi. Endonezyalı yetkililer, ülkenin krizin üstesinden gelebileceğini savundu.
Malezya da şirketlerin hesap verebilirliği konusunda baskıyla karşı karşıya. Greenpeace, Kuala Lumpur Kepong’un iştiraki PT Menteng Jaya Sawit Perdana’nın yönettiği arazilerde duman kirliliğine kaynaklık eden 19 nokta tespit etti. Kuala Lumpur Kepong, yangınların çoğunun imtiyaz alanlarının dışında çıktığını ve söndürüldüğünü söyledi. Malezya İletişim Bakanı Fahmi Fadzil ise hükümet denetimlerinde Malezyalı şirketlerin imtiyaz alanlarının dışında yanmış bölgeler bulunduğunu belirtti.
Shanmugam, Prabowo’nun turbalık alanlardaki bitki örtüsünün yakılmasını yasaklayan talimatlarını ve dış yardımı kabul etmesini memnuniyetle karşıladı. Singapur yardım teklifinde bulundu; Endonezya ise komşu ülkelerle görüşmelerin teknik aşamaya ulaştığını söyledi.
Hava ne zaman düzelebilir?
Grace Fu, muson mevsimleri arasındaki geçiş döneminde, ekim sonu veya kasım başında rahatlamanın daha olası olduğunu söyledi. Daha hafif ve değişken rüzgârların Sumatra ve Kalimantan’dan çıkan dumanı Singapur’a taşıma olasılığı daha düşük.
Asean Uzmanlaşmış Meteoroloji Merkezi, El Niño koşullarının ekim ve kasım boyunca güçlenmesini, Güneydoğu Asya’nın güneyinin büyük bölümünde yağışların normalin altında kalmasını bekliyor. El Niño, yağış ve sıcaklıkları değiştiren bir iklim düzeni. Kuruyan bitki örtüsü yangınların yayılmasını kolaylaştırabiliyor. Ekim sonuna doğru görülebilecek sağanaklar duman kirliliğini hafifletmeye başlayabilir.
Dünya Meteoroloji Örgütü, El Niño’nun 2026 sonuna doğru zirveye ulaşmasını ve 2027’de de sürmesini bekliyor. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı danışmanları Stanislav Kim ve Sooin Bang, iklim düzeni zayıflasa bile su stresi, ürün kayıpları, yangınlar ve aşırı sıcakların devam edebileceği uyarısında bulundu.
Ekonomist Euston Quah’ın ilk tahminine göre duman kirliliğinin Singapur’a maliyeti 3,2 milyar ila 3,9 milyar Singapur doları arasında. Bu tutar, 2015’teki 1,83 milyar Singapur dolarıyla karşılaştırıldığında yaklaşık 1,7 ila 2,1 kat daha yüksek. Şirket başına 2 milyon Singapur dolarlık azami para cezası, tahmin edilen ulusal maliyetin yaklaşık yüzde 0,05 ila 0,06’sına denk geliyor. Bu da Singapur’un olası davaların yanı sıra finansman ve ticari baskıyla neden ilgilendiğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Öne çıkanlar
- NEA, Kalimantan’da arazisi bulunan ve adları yeni açıklanan üç şirket de dâhil olmak üzere 10 Endonezyalı şirketi hedef aldı.
- Bildirimler, yangınlarla mücadele edilmesini, yakma faaliyetlerinin durdurulmasını ve yangınların tekrarlanmasını önleyecek planlar hazırlanmasını gerektiriyor.
- APP’nin adı belirlenen dört tedarikçisine bildirim gönderildi. Güney Sumatra’daki üç tedarikçi için APP’nin yeşil sertifikasına bağlı günlük raporlama şartı getirildi.
- First Resources, araziyi yakarak temizlediği iddiasını reddediyor; denetimlere ve teknik incelemelere açık olduğunu belirtiyor.
- Singapur, olası yasal işlemlerin yanı sıra şirketlerin kontrol yapısını, finansmanı, yatırımcıların maruz kalabileceği riskleri ve kamu teşviklerini inceliyor.
- Singapur’un duman kirliliği yasası kapsamında kovuşturma açılabilmesi için Endonezya’nın işbirliği ve kanıtlara erişim kilit önem taşıyor.
- Ekim sonu veya kasım başındaki hava değişiklikleri rahatlama sağlayabilir; duman dağıldıktan sonra da yaptırımların sürmesi bekleniyor.






