90’dan fazla kurtarma, kayıp primatı yeniden bilim dünyasının gündemine taşıdı
2015-2025 yılları arasında kurtarılan 90’dan fazla Bangka yavaş lorisi, neslinin tükendiğinden korkulan zehirli bir primatın Endonezya’nın Bangka Adası’nda hâlâ yaşadığını doğruladı. Hayvanlar, adanın dört idari bölgesinin tamamından ve Pangkal Pinang kentinden getirildi. Tedavi ve iyileşme sürecinin ardından 86’sı yedi ormanlık alana bırakıldı.
İçindekiler
- 90’dan fazla kurtarma, kayıp primatı yeniden bilim dünyasının gündemine taşıdı
- Yerel bilgi bilimsel kayıtlara nasıl geçti?
- Bir asırlık kayıtlar, tanınma ve kurtarma çalışmaları
- Kurtarma noktaları bize ne anlatıyor?
- Batu Rusa’daki kurtarma çalışması elektrik tellerinin tehlikesini gösteriyor
- İki lori Maras Dağı’na nasıl geri döndü?
- Isırığı tehlikeli küçük bir primat
- Orman kaybı yaşamı tehdit ediyor
- Koruma ekiplerinin sonraki adımları
- Öne Çıkanlar
Bilimsel Spixiana dergisinde yayımlanan ve koruma kuruluşu Re:wild tarafından 20 Ekim 2026’da duyurulan bulgular, Alobi Yaban Hayatı Kurtarma Merkezi’nin on yıllık çalışmalarına dayanıyor. Küçük primatları bahçelerde, evlerde, tarlalarda, yol kenarlarında ve elektrik tellerinde bulan bölge sakinleri ile yerel yetkililer kurtarma ekiplerine haber veriyordu.
Bilim insanları için bu kayıtlar, 1930’lara kadar uzanan bir boşluğu kapatıyor. Sumatra’nın güneydoğu kıyısı açıklarındaki Bangka’da yaşayanlar içinse hayvan, giderek daha fazla tehdit altında olsa da tanıdık bir komşu olmayı sürdürdü.
Re:wild’ın yeniden keşif duyurusu, Alobi’nin kayıtları incelemek üzere Viyana’daki Haus des Meeres Aqua Terra Zoo ve Endonezya’daki Taman Safari Prigen Koruma Üretim Merkezi’nden araştırmacılarla nasıl bir araya geldiğini anlatıyor. Bulgular, türü yeniden bilim dünyasının gündemine taşırken adanın giderek küçülen ormanları dışında karşı karşıya olduğu tehlikeleri de ortaya koyuyor.
Çalışmanın yazarlarından, Haus des Meeres’te doğa koruma ve biyoçeşitlilik yönetimi alanında lisansüstü eğitim gören Timon Glaw, temel bulguyu açıkça ifade etti:
Bangka yavaş lorisi hâlâ yaşıyor.
Şimdi öncelik, bu durumu sürdürmek. Orman tahribatı, elektrik çarpması sonucu yaralanmalar, yollar, genişleyen yerleşim alanları ve evcil hayvan ticareti, onlarca yıldır bilim dünyasının pek ilgisini çekmeden hayatta kalan bu hayvanları tehdit ediyor.
Yerel bilgi bilimsel kayıtlara nasıl geçti?
Alobi’nin kurtarma kayıtları, Java’da yapılan bir görüşmenin ardından çalışmanın temelini oluşturdu. Taman Safari Prigen Koruma Üretim Merkezi’ni ziyaret eden Glaw, çevreci Jochen Menner’den Bangka yavaş lorisinin kritik tehlike altında ve muhtemelen nesli tükenmiş olarak listelendiğini öğrendi.
Menner, Glaw’ı Alobi ile buluşturdu. Kurtarma merkezinde, hayvanların nerede bulunduğu ve bakımları sırasında neler yaşandığı da dâhil olmak üzere türle ilgili belgelenmiş gözlemler zaten mevcuttu. Bu kayıtların bir araya getirilmesi, iş birliği yapan kuruluşların Bangka’nın farklı bölgelerinde türün varlığını ortaya koymasını sağladı.
Re:wild keşif programı yöneticisi Benji Barca, kurtarma ekiplerinin ve onlara haber veren kişilerin katkısını şöyle anlattı:
Alobi ekibi on yılı aşkın süredir sessizce bu hayvanları kurtarıyor, iyileştiriyor ve doğaya salıyor. Primatın yeniden bilim dünyasının gündemine gelmesini sağlayan da tuttukları özenli kayıtlar oldu.
Bangka’nın nüfusu 1 milyonu aşıyor. Glaw, adanın Jakarta’dan yaklaşık bir saatlik uçuş mesafesinde olduğunu belirterek bilim dünyasındaki uzun sessizliğin özellikle dikkat çekici olduğunu söyledi. Keşif, mevcut yerel bilginin bunu inceleyip yayımlayabilecek araştırmacılarla buluşturulmasıyla gerçekleşti.
Bir asırlık kayıtlar, tanınma ve kurtarma çalışmaları
Bangka yavaş lorisi ilk kez 1906’da bilimsel olarak tanımlandı, ancak ayrı bir tür olarak tanınması 2013’te gerçekleşti. Bilim insanları daha önce Borneo yavaş lorisinin farklı biçimlerini tek bir grupta sınıflandırıyordu. Yüzlerindeki desen farklılıkları, bunların ayrı türler olarak değerlendirilmesini destekledi.
Glaw, yeni çalışmada ele alınan Bangka’ya ait son tarihî bilimsel kayıtların 1930-1932 dönemine ait olduğunu belirtiyor; yayımlanmış başka özetlerde son tarihî kayıt olarak 1937 de veriliyor. Alobi’nin belgelenmiş kurtarma kayıtları ise 2015’e kadar uzanıyor; bu tarih, bazen türün geri dönüşünün işareti olarak gösterilen 2023 gözlemlerinden daha eski.
- 1906: Bangka yavaş lorisi ilk kez bilimsel olarak tanımlandı.
- 2013: Ayrı bir tür olarak tanındı.
- 2015-2025: Alobi, Bangka genelinde kurtarılan 90’dan fazla bireyi kayıt altına aldı.
- 2020: Uluslararası Doğa Koruma Birliği, türü kritik tehlike altında ve muhtemelen nesli tükenmiş olarak sınıflandırdı.
- 29 Temmuz 2025: Alobi ve hükümetin koruma görevlileri, rehabilitasyon süreci tamamlanan iki lorisi Maras Dağı Milli Parkı’na bıraktı.
- 20 Ekim 2026: Re:wild, türün yaşamını sürdürdüğünü belgeleyen çalışmayı duyurdu.
Kurtarma noktaları bize ne anlatıyor?
Alobi, Bangka’nın dört idari bölgesinin tamamından ve Pangkal Pinang’dan hayvan teslim aldı. Bu da çalışmaya, türün adanın büyük bölümünde yaşadığına dair kanıt sağladı. İdari bölgeler, genel olarak ilçelere veya kontluklara benzer idari alanlardır.
Doğadaki toplam nüfus hâlâ bilinmiyor. Kaç lorinin kaldığını tahmin etmek, yaşadıkları ormanları belirlemek ve popülasyonların birbiriyle bağlantılı olup olmadığını değerlendirmek için sistematik araştırmalar gerekiyor. Kurtarma kayıtları hayvanların insanlarla karşılaştığı yerleri gösteriyor; saha araştırmaları ise uygun yaşam alanlarının daha iç kesimlerinde yaşayan hayvanları da inceleyebilir.
Araştırmacılar türün dağılımını belirlemek için çalışmalara başladı. Flora Fauna Bangka’dan Randi Syafutra, 2018’den bu yana türün haritasını çıkarmayı ve popülasyonunu tahmin etmeyi amaçlayan bir projeyi yürütüyor. Bu saha çalışmalarının kurtarma noktalarıyla birleştirilmesi, hayatta kalan gruplara ve tehdit altındaki ormanlara yönelik çalışmalara yön verebilir.
Alobi, salım alanı olarak uygun yaşam alanlarına sahip, büyük orman parçaları arasından ve yasal ya da fiilî koruma altında olan yerleri seçti. Ağaçlar arasında hareket eden bu primat için geriye kalan ormanların niteliği ve birbirine göre konumu; yiyeceğe, barınağa ve diğer lorilere erişimi doğrudan etkiliyor.
Batu Rusa’daki kurtarma çalışması elektrik tellerinin tehlikesini gösteriyor
31 Temmuz 2024’te Alobi ve BKSDA adıyla bilinen Güney Sumatra Doğal Kaynakları Koruma Ajansı, Bangka Bölgesi’ndeki Merawang ilçesine bağlı Batu Rusa köyünde elektrik çarpması sonucu yaralanan bir Bangka yavaş lorisiyle ilgili ihbar aldı.
Havis adlı bir bölge sakini, hayvanı nereye götüreceğinden emin olamadığı için Alobi’ye ulaşmadan önce birkaç gün boyunca ona baktı. Alobi’nin Batu Rusa kurtarma kaydına göre lorinin sağ eli ağır hasar görmüş, gözleri yaralanmış ve karnında yaralar oluşmuştu.
Kurtarma ekibi hayvanı bir kliniğe götürdü. Alobi, sağ elinin kesilmesinin gündeme gelebileceğini ve lorinin doğaya dönme ihtimalinin düşük olduğunu bildirdi. Tedavinin sonucu hakkında bilgi verilmedi.
Alobi, bu tür elektrik kaynaklı yaralanmaları, yaban hayatını yiyecek ararken veya alanlar arasında hareket ederken kablolara yönelten yaşam alanlarının küçülmesiyle ilişkilendirdi. Dallara tutunarak hareket eden bir hayvan için elindeki ağır bir yaralanma, bağımsız biçimde dolaşma ve beslenme becerisini ortadan kaldırabilir. Glaw, genel kurtarma kayıtlarında birkaç hayvanın tedaviye rağmen öldüğünü söyledi.
İki lori Maras Dağı’na nasıl geri döndü?
29 Temmuz 2025’te Alobi ve BKSDA, Bangka Bölgesi’ndeki Riau Silip ilçesine bağlı Berbura köyünde, Maras Dağı Milli Parkı’na rehabilitasyon süreci tamamlanan iki Bangka yavaş lorisi bıraktı. Bu çalışma, hayvanların doğaya salıma nasıl hazırlandığını ayrıntılı biçimde gösteriyor.
Alobi’nin Maras Dağı salım kaydına göre iki hayvan da Kampoeng Reklamasi Timah Air Jangkang’daki yaban hayatı kurtarma merkezinde sağlık kontrolünden geçirildi ve davranışları gözlemlendi. Görevliler, ormanda yaşamaya dönmeye hazır olup olmadıklarını değerlendirdi.
Erkek yavaş loriler genellikle bölgeci olduğundan hayvanlar farklı noktalara bırakıldı. Alobi, onları ayrı tutmanın baskınlık sorunlarını azaltacağını ve uyum sağlama şanslarını artıracağını bildirdi.
Görevliler, ağaç örtüsünün sık olduğu yerleri seçti. Birbirine yakın dallar, lorilerin orman içinde yerde yürümeden hareket etmesine olanak tanıyor, yırtıcılardan korunmalarını sağlıyor ve doğal yiyeceklere erişimlerini kolaylaştırıyor. Bu salım, rehabilitasyonun hem sağlıklı bir hayvanı hem de özenle seçilmiş bir alanı gerektirdiğini gösteriyor.
Isırığı tehlikeli küçük bir primat
Bangka yavaş lorisi (Nycticebus bancanus), kızıl kahverengi kürkü, iri gözleri ve açık renkli yüz maskesiyle tanınıyor. Yayımlanmış bir tür profilinde boyu yaklaşık 25,8 santimetre olarak veriliyor. Dalların arasından sıçramak yerine onlara tutunarak yavaş ve dikkatli hareket ediyor.
İri gözleri gece besin aramasına yardımcı oluyor. Evrimsel açıdan Madagaskar lemurlarına ve Afrika galagolarına; maymunlardan, insansı maymunlardan ve insanlardan daha yakın.
Yavaş loriler, zehirli olduğu bilinen tek primat grubu. Dirseklerinin yakınındaki bezlerden salgı üretiyor ve bunu yalayarak tükürükle karıştırıyorlar. Isırdıklarında bu karışım zehir olarak karşı tarafa geçebiliyor; insanlarda ağrıya, şişliğe ve ciddi alerjik reaksiyonlara yol açabiliyor.
Glaw, riskleri ve benzer türler üzerindeki araştırmaların bu zehrin işlevine dair bulgularını şöyle anlattı:
Zehir, insanlarda ciddi, hatta hayati tehlike yaratabilecek alerjik reaksiyonlara neden olabilir. Diğer yavaş lori türleri üzerindeki araştırmalar, zehrin öncelikle diğer lorilerle çatışmalarda kullanıldığını, ancak yırtıcılara ve parazitlere karşı savunma işlevi de görebileceğini düşündürüyor.
Bu türün ayrıca öne doğru uzanan alt dişlerden oluşan, tüylerini temizlemek ve ağaç sakızına ulaşmak için kullandığı bir diş tarağı bulunuyor. Bu dişler ısırma sırasında da kullanılıyor. Ana dilin altındaki küçük, ikinci dil ise dişlerin temizlenmesine yardımcı oluyor.
Orman kaybı yaşamı tehdit ediyor
Kalay madenciliği ve yağ palmiyesi tarlaları açmak için yapılan orman temizliği, Bangka yavaş lorisinin yaşam alanını daralttı. Alobi Yaban Hayatı Kurtarma Merkezi Direktörü Langka Sani, türün yaşamını sürdürdüğünün doğrulanmasının acil bir koruma sorununu da beraberinde getirdiğini söyledi:
Bangka yavaş lorisinin yok olmadığını bilimsel kayıtlara katkıda bulunarak göstermekten mutluyuz, ancak türün nesli hâlâ tükenmenin çok yakınında.
Sani, yasa dışı kalay madenciliğini ve yağ palmiyesi üretimi için geniş çaplı orman temizliğini yaşam alanı kaybının başlıca nedenleri olarak gösterdi. Koruma tahminlerine göre uygun yaşam alanlarının yüzde 20’sinden azı kaldı ve popülasyonun 24 yılda en az yüzde 80 azaldığı düşünülüyor. Bu tahminler, ağır bir daralmaya işaret ederken güncel bir nüfus araştırmasına da ihtiyaç olduğunu gösteriyor.
Madenciliğin etkisi, çalışma sahasında kesilen ağaçlarla sınırlı değil. Bangka’daki kalay ve demir madenciliği; toprak verimliliğinin azalması, bitki örtüsünün zarar görmesi ve istilacı türlerin yayılmasıyla da ilişkilendiriliyor. Bu etkiler, ormanların yeniden canlanmasını zorlaştırıyor.
Lorinin beslenme biçimi de işleyen ormanların korunması için başka bir neden sunuyor. Glaw, diğer yavaş loriler gibi muhtemelen böcekler, ağaç sakızı, nektar ve başka bitkisel besinlerle beslendiğini söyledi. Bangka türünün beslenmesine ilişkin ayrıntılı çalışmalar hâlâ gerekli. Bu nedenle doğal yaşam alanlarının çeşitliliğini korumak, ihtiyaç duyabileceği farklı besin kaynaklarını da güvenceye alıyor.
Koruma ekiplerinin sonraki adımları
Çalışmanın yazarları nüfus araştırmaları, genetik çalışmalar, yaşam alanlarının korunması ve doğaya salınan hayvanların izlenmesini öneriyor. Yavaş loriler arasındaki akrabalık ilişkilerini aydınlatmaya genetik çalışmalar yardımcı olabilir; grubun sınıflandırması defalarca değişti. 2023’te yayımlanan bir araştırma, bu primatların çeşitliliğinin daha önce kabul edilen beş tür yerine yaklaşık dokuz türü kapsayabileceğini öne sürdü.
İzleme çalışmaları, doğaya salınan hayvanların hayatta kalıp kalmadığını, uygun alanlara yerleşip yerleşmediğini ve kendileri için seçilen yaşam alanını kullanmayı sürdürüp sürdürmediğini ortaya koyabilir. Yazarlar, salımların Uluslararası Doğa Koruma Birliği Türlerin Yaşamını Sürdürme Komisyonu yönergelerine göre yapılmasını öneriyor.
Koruma çalışmalarını desteklemek ve türün biyolojisiyle davranışları hakkındaki bilgiyi artırmak için bir üretim programı da öneriliyor. Bu öneri veya daha kapsamlı araştırma programı için herhangi bir takvim açıklanmadı.
Glaw, geriye kalan ormanları korumanın en acil öncelik olduğunu; bunun yanı sıra hayvanların nerede yaşadığını ve popülasyonlarının ne büyüklükte olduğunu belirlemek gerektiğini söyledi. Kurtarma kayıtları, koruma ekiplerine çalışmaya başlayabilecekleri noktaları sunarken yedi salım alanı da rehabilitasyon sonrasında hayatta kalma durumunu araştırmak için kullanılabilir.
Öne Çıkanlar
- Alobi, 2015-2025 yılları arasında 90’dan fazla Bangka yavaş lorisini kayıt altına aldı ve türün Bangka’nın dört idari bölgesinin tamamı ile Pangkal Pinang’da yaşadığını doğruladı.
- İyileşme sürecinin ardından 86 hayvan, büyük orman parçalarındaki yedi alana bırakıldı.
- Spixiana’da yayımlanan çalışmanın temelindeki kayıtları bölge sakinleri ve kurtarma görevlileri sağladı.
- Kalay madenciliği, yağ palmiyesi üretiminin genişlemesi, yollar, elektrik hatları, yerleşim alanları ve evcil hayvan ticareti türü tehdit ediyor.
- Temmuz 2024’te yaşanan elektrik çarpması vakası, yaşam alanı kaybının lorileri insanların yakınında ciddi tehlikelerle karşı karşıya bıraktığını gösteriyor.
- Araştırmacılar nüfus araştırmaları, genetik çalışmalar, izlenen salım programları ve geriye kalan doğal ormanların korunmasını öneriyor.






