Endonezya'daki Orangutan Kurtarma Çalışmaları, Yayılan Yangınların Yaban Hayatı ve İnsan Sağlığı Üzerindeki Etkisini Gözler Önüne Seriyor

11 dakikalık okuma
Indonesia's Orangutan Rescues Reveal Wildlife and Health Toll of Spreading Fires

Yanmış eller, mahsur kalan aileler ve giderek daralan sığınak

Endonezya'daki orman yangınlarında elleri ve ayakları yanmış bir anne orangutan, yavru oğlu ve dumana maruz kaldıktan sonra öksüren yetişkin bir erkek orangutan da etkilenen hayvanlar arasında. Bu hayvanların 12 Eylül 2026'da Batı Kalimantan'da kurtarılması, bölgesel duman krizinin sahadaki sonuçlarını gösteriyor: yaralı yaban hayvanları, zarar gören ormanlar ve tedavi gören hayvanlarını salabilecekleri güvenli alanları bekleyen rehabilitasyon merkezleri.

İçindekiler
  1. Yanmış eller, mahsur kalan aileler ve giderek daralan sığınak
  2. Yerel halk Mama Penja ile Kumbang'ın kurtarılmasına nasıl yardım etti?
  3. Novita'nın iyileşmesi, yanıklarının geçmesinden fazlasına bağlı
  4. Kurtarma çalışmasının zaman çizelgesi ne anlatıyor?
  5. Milli parklar, kurtarıcıların ihtiyaç duyduğu yaşam alanlarını kaybediyor
  6. Kuraklık ve turbalık alanlar yangınların söndürülmesini neden zorlaştırıyor?
  7. Duman sınırları aşarken solunum yolu rahatsızlıkları artıyor
  8. Uçuşlar, yangınla mücadele ve tartışmalı hasar tahminleri
  9. Yağmur tahminleri ve yaban hayatı için atılacak sonraki adımlar
  10. Öne Çıkanlar

Endonezya Orman Bakanlığı üç orangutanı yaklaşık 20 yaşındaki Mama Penja, bir yaşındaki oğlu Penja ve yaklaşık 15 yaşındaki Kumbang olarak tanımladı. Bakanlık, 8 Ekim itibarıyla ülke genelinde aralarında 96 Borneo orangutanının da bulunduğu 290 yaban hayvanına yardım edildiğini bildirdi. Yardım kapsamında tahliye, daha güvenli yaşam alanlarına götürme, yer değiştirme, tedavi ve rehabilitasyon çalışmaları yer aldı.

Batı Kalimantan'ın koruma kurumu ile Endonezya'daki koruma kuruluşu YIARI, daha sonra 6 Ağustos'tan bu yana 51 orangutanın tahliye edildiğini açıkladı. Endonezya'nın Borneo adasındaki toprakları olan Kalimantan genelinde kurtarma ekipleri, yangınlar ormanı sararken yanmış, susuz kalmış ya da mahsur kalmış hayvanlar buldu.

Acil durum, yaban hayatı yaşam alanlarının çok ötesine uzanıyor. Endonezyalı yetkililer, 13 Ekim'e kadar yedi eyalette 283.270 solunum yolu rahatsızlığı vakası kaydetti. Duman, ağustos ortasından itibaren yaklaşık 2.400 uçuşu aksatırken Endonezya'da ve komşu ülkelerde okullar kapandı, açık hava etkinliklerine kısıtlamalar getirildi.

Kurtarma rakamları müdahalenin farklı bölümlerini anlatıyor. Bakanlığın bildirdiği 96 orangutan, Kalimantan genelinde çeşitli türlerde yardım aldı; 51 sayısı ise Batı Kalimantan'daki tahliyeleri kapsıyor. Bakanlık ayrıca Orta Kalimantan'da müdahale edilen 25 orangutanın yalnızca Tanjung Puting Milli Parkı'nda değil, eyalet genelinde sayıldığını açıkladı.

Yerel halk Mama Penja ile Kumbang'ın kurtarılmasına nasıl yardım etti?

Orman Bakanlığının 17 Eylül tarihli açıklaması, Kayong Utara'daki kurtarma çalışmalarını ayrıntılı biçimde anlatıyor. Ade adlı bir bölge sakini, 10 Eylül'de Penjalaan köyündeki palmiye yağı plantasyonunda bir orangutan gördüğünü bildirdi. Ortak ekip 12 Eylül'de bölgeye ulaştı.

Reklam

Kurtarma ekipleri Mama Penja'yı sakinleştiriciyle bayılttı ve Penja'yla birlikte kurtardı. YIARI veterinerleri annenin ellerinde ve ayaklarında yanıklar tespit etti, tedavi ve antibiyotik uyguladı; iki hayvanı kuruluşun rehabilitasyon merkezine götürmeden önce tıbbi örnekler aldı. Koruma çalışanları, anne ile yavrusunun ciddi biçimde susuz kaldığını ve zayıfladığını da bildirdi.

Ekip daha sonra Padu Banjar köyüne gitti. Burada yerel bir köy orman yönetimi kuruluşu, çevredeki ormanın yanmasının ardından yetişkin bir erkek orangutanın bahçelere girdiğini ve evlere yaklaştığını bildirmişti. Kurtarma ekipleri onu 12 Eylül saat 12.59'da tahliye etti.

Mikroçip, hayvanın daha önce Şubat 2022'de kurtarılan Kumbang olduğunu ortaya çıkardı. Veterinerler, havalı tüfek saçmasının neden olduğu eski bir yara ve yoğun orman yangını dumanından kaynaklandığından şüphelendikleri bir öksürük tespit etti. Bakanlık, Kumbang'ın bunun dışında durumunun görece iyi olduğunu belirtti.

Kurtarma çalışmalarına bölge sakinleri, köy orman kuruluşları, hükümetin koruma görevlileri, YIARI ve Yayasan Palung katıldı. Bu çalışma, tehlikedeki bir hayvanın ilk görüldüğü andan veteriner bakımına ve nakline kadar uzanan süreci mümkün kıldı. Bakanlık, hava ve orman koşulları geri dönüşlerine izin verene kadar üç orangutanın gözetim altında tutulacağını bildirdi.

Novita'nın iyileşmesi, yanıklarının geçmesinden fazlasına bağlı

Orta Kalimantan'daki Katune ormanında bir başka kurtarma çalışması, üç ila dört yaşlarında olduğu tahmin edilen dişi orangutan Novita'ya odaklandı. Borneo Orangutan Hayatta Kalma Vakfı Başkanı Jamartin Sihite, onu dumanla çevrili, yanmış zeminin ortasında neredeyse yapraksız bir ağacın üzerinde bulduklarını anlattı.

Kurtarma ekipleri Novita'nın yerini belirlemek için insansız hava aracı kullandı ve yakındaki yangını kontrol altında tutmak için gece boyunca çalıştı. Sonunda yerdeyken sakinleştiriciyle bayılttıkları Novita'yı ağla yakaladılar. Nyaru Menteng rehabilitasyon merkezine götürülmeden önce oksijen ve damar yoluyla sıvı verildi. Kurtarma çalışmasına ilişkin ayrıntılı bir anlatımda, vücudunun yaklaşık yüzde 20'sinde yanık olduğu belirtildi.

Sihite, yaralarının nasıl oluşmuş olabileceğini şöyle açıkladı:

Novita'nın ellerinin içi ve ayak tabanları, bir ağaca ulaşmaya çalışırken yanmış bir alandan geçmesi sırasında yanmış olabilir,

Veterinerler, yanıkları iyileştikten sonra Novita'nın tırmanıp tek başına hayatta kalıp kalamayacağını değerlendirecek. Yaralı eller ve ayaklar, bir orangutanın yiyeceğe ulaşması ve ağaçlar arasında hareket etmesi için gereken temel hareketleri etkiliyor.

Reklam

Yaklaşık 20 yaşında olduğu düşünülen erkek orangutan Sampurna'nın akıbeti farklı oldu. Batı Kalimantan'ın Ketapang ilçesindeki bir palmiye yağı plantasyonunda nefes almakta zorlanırken bulundu. Orman Bakanlığı, kurtarılmasından saatler sonra öldüğünü açıkladı. Ölümü, bir hayvan ağır hastayken ekiplerin ne kadar az zamanı olabileceğini gösteriyor.

Kurtarma çalışmasının zaman çizelgesi ne anlatıyor?

Müdahale aylar içinde sürdü; eyalet düzeyindeki tahliye kayıtlarıyla ülke genelindeki yaban hayvanı toplamları farklı çalışmaları ölçüyor. Bakanlığın eylül ayındaki açıklamasına göre Batı Kalimantan'ın koruma kurumu ve YIARI, dokuz pangolin, üç yavaş loris, bir hortumlu maymun, bir misk kedisi ve bir gümüş langurla birlikte 23 orangutanı tahliye etti.

Öne çıkan tarihler şöyle:

  • 6 Ağustos: Batı Kalimantan'da daha sonra 51 orangutanın tahliye edildiği bildirilen operasyonun başlangıç tarihi.
  • 10 Eylül: Bir bölge sakini, kurtarma ekiplerinin daha sonra Mama Penja olarak tanımladığı orangutanı bildirdi.
  • 12 Eylül: Ekipler Kayong Utara'da Mama Penja, Penja ve Kumbang'ı kurtardı.
  • 29 Eylül: Orman Bakanlığı, Kalimantan ve Sumatra'daki yangın bölgelerinden 254 hayvanın kurtarıldığını bildirdi.
  • 8 Ekim: Bakanlık, Kalimantan'daki dört eyalette 272 hayvan ve 96 Borneo orangutanı dâhil ülke genelinde 290 yaban hayvanına yardım edildiğini bildirdi.
  • 17 Ekim: Üç koruma kurumu, Orta Kalimantan'daki Hampangen köyünde yaklaşık 20 yaşındaki erkek bir orangutanı tahliye etti.

Batı Kalimantan ekibinin bildirdiği çalışma dönemi 19 Ekim'de sona eriyor; ancak 51 tahliye sayısını içeren bölgesel güncellemenin tarihi 18 Ekim. Bu sayı için esas alınan kesin bitiş tarihinin açıklığa kavuşturulması gerekiyor.

Hampangen'de bulunan hayvana sakinleştirici verildi, muayene edildi ve rehabilitasyon merkezine götürüldü. Geniş kapsamlı müdahalede bakıma ihtiyaç duyan hayvanların sayısı, yangınlar sürerken veteriner personel, nakil ekipleri ve tesisler üzerindeki talebi artırıyor.

Milli parklar, kurtarıcıların ihtiyaç duyduğu yaşam alanlarını kaybediyor

Borneo orangutanları için önemli bir yaşam alanı olan ve 412.000 hektarlık alanı kaplayan Tanjung Puting Milli Parkı, yangınla mücadele çalışmalarının odağı hâline geldi. Gönüllü Moncos, yerel bir koruma grubunun verilerine dayanarak parkın temel koruma alanının bazı bölümleri dâhil yaklaşık 54.000 hektarın yandığını söyledi. Orman Bakanlığı bu alan tahminini doğrulamamıştı.

Bu rakamlar, bildirilen zararın parkın yaklaşık yüzde 13'üne denk geldiğini gösteriyor. 60 gönüllüden oluşan bir ekip, yeterli kaynağa ve suya erişime sahip olmadığı için yangınla mücadeleden çekildi ve Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto'dan daha fazla yardım istedi.

Reklam

29 yaşındaki gönüllü Moncos kararı şöyle anlattı:

Yangınlar artık baş edebileceğimizden daha hızlı yayıldığı için yangın bölgelerinden çekilmeye karar verdik,

Yangınlar Sebangau ve Gunung Palung milli parklarına da girdi. Sumatra'da koruma kuruluşu KKI Warsi, Berbak-Sembilang Milli Parkı'nın en az 20.336 hektarının ağustos sonundan bu yana yandığını tahmin etti.

Kurtarma çalışmalarını tamamlamak için güvenli orman alanları şart. Yangından etkilenmemiş alanlar yiyecek ve barınak sağlayabilirken, yanmış geçiş alanları orangutan gruplarını birbirinden koparıyor. Çiftliklere ve yerleşim yerlerine yönelen hayvanların insanlarla karşılaşma olasılığı artıyor. Yangından kurtulmuş orman parçalarında bile yerinden edilmiş hayvanlar için yiyecek sınırlı olabilir.

WWF Endonezya koruma koordinatörü Fenky Wirada, ekiplerin küçük orman parçalarında birkaç orangutanın kaldığını gördüğünü söyledi. Orman Bakanlığının Mama Penja, Penja ve Kumbang'ın salımını erteleme kararı, bu pratik sorunu yansıtıyor: tedavinin ardından güvenli bir yaşam alanı sağlanması gerekiyor.

Kuraklık ve turbalık alanlar yangınların söndürülmesini neden zorlaştırıyor?

El Niño, Borneo ve Sumatra'yı etkileyen uzun kurak mevsimi şiddetlendirdi. Bu hava olayı, tropikal okyanus ve atmosfer koşullarını değiştirerek yağışları bazı bölgelerden uzaklaştırıyor. Kuru bitki örtüsü daha kolay tutuşurken su kaynaklarının azalması da yangınla mücadeleyi zorlaştırıyor.

Singapur'daki Nanyang Teknoloji Üniversitesinde yardımcı doçent olan Wang Jingyu, bölgesel kuraklığı yerel deniz yüzeyi sıcaklıklarının düşmesi ve buharlaşmanın azalmasıyla ilişkilendirdi. Atmosfere daha az su karışması, yağmur oluşumu için daha az nem bulunması anlamına geliyor. Wang, Doğu Asya'nın başka yerlerindeki tayfun sistemlerinin de yangın bölgelerinden nem çektiğini söyledi.

Wang, acil müdahalenin zorluğunu şöyle anlattı:

Yeterince yağmur yağmıyor. Yangını söndürmek kolay değil.

Turbalıklar ek bir zorluk yaratıyor. Kısmen ayrışmış bitki materyalinden oluşan bu kalın tabaka, normalde bataklık ormanlarında su tutar. Kuruduğunda yakıta dönüşür ve görünür alevler söndükten sonra bile yüzeyin altında yanmayı sürdürebilir.

1990'ların başından bu yana orangutanlar üzerine çalışan Boston Üniversitesi antropoloğu Cheryl Knott, birincil yağmur ormanlarında yangınların sürmesinin türün hayatta kalma şansını tehdit ettiği uyarısında bulundu. Borneo, 1985-2001 arasında alçak kesimlerdeki ormanlarının yarısından fazlasını ağaç kesimi ve arazi açılması nedeniyle kaybetmişti. Koruma çalışmalarında atıfta bulunulan bir tahmine göre 1999-2018 arasında Borneo orangutanlarının yaklaşık yarısı kaybolmuş olabilir.

Reklam

Duman sınırları aşarken solunum yolu rahatsızlıkları artıyor

Endonezya'da kaydedilen solunum yolu rahatsızlığı vakaları, yedi eyalette 9 Eylül'deki 113.336'dan 13 Ekim'de 283.270'e yükseldi. Bu, 169.934 vakalık, yaklaşık yüzde 150'lik bir artış demek. Sonraki rakam, önceki toplamın yaklaşık iki buçuk katı.

Orman yangını dumanındaki başlıca kirleticilerden PM2.5, çapı 2,5 mikrometreyi aşmayan parçacıklardan oluşuyor. İnsan saçı yaklaşık 100 mikrometre genişliğinde; yani bu parçacıkların yaklaşık 40 katı. Akciğerlerin derinliklerine ulaşabilen bu parçacıklara maruz kalmak astımı ve diğer solunum yolu hastalıklarını ağırlaştırabilir.

Monash Üniversitesinin İklim ve Hava Kalitesi Araştırma Birimi Başkanı Yuming Guo, ince parçacıkların kan dolaşımına karışarak vücudun dört bir yanındaki organları etkileyebileceğini açıkladı. Çocuklar, yaşlılar, hamileler ve mevcut solunum yolu rahatsızlıkları bulunanlar özellikle risk altında.

Singapur'un batı bölgelerinde, 18 Ekim'den önceki hafta boyunca bir saatlik PM2.5 yoğunluğu metreküp başına 284 mikrograma ulaştı. Ülkenin 24 saatlik Kirletici Standartları Endeksi de çok sağlıksız aralığa çıktı. PM2.5 tek bir kirleticiyi ölçerken PSI, altı kirleticiye ilişkin bilgileri birleştirerek hava kalitesi endeksi oluşturuyor.

Singapur Ulusal Çevre Ajansında müdür yardımcısı olan Jason Evans Tan, 5 Ekim'de başlayan sağlıksız hava döneminin ülkede 2015'teki şiddetli duman krizinden bu yana en uzun dönem olduğunu söyledi. Hava kalitesi izleme kuruluşu IQAir, 18 Ekim'de Singapur ve Kuala Lumpur'u dünyanın en kirli beş büyük şehri arasında sıraladı.

Duman, 800 kilometreden daha uzaktaki Filipinler'e de ulaştı; Malezya'nın Sarawak eyaletinde ise yetkililer acil durum ilan etti. Okulların kapanması ve açık hava etkinliklerine getirilen kısıtlamalar, aksaklıkları Endonezya, Malezya ve Timor-Leste'deki ailelere kadar taşıdı.

Uçuşlar, yangınla mücadele ve tartışmalı hasar tahminleri

Endonezya Ulaştırma Bakanlığı, ağustos ortasından bu yana dumanın yaklaşık 2.400 uçuşu etkilediğini açıkladı. Havaalanları çevresinde görüş mesafesinin düşmesi gecikmelere, aksamalara ve iptallere yol açarak sağlık ve eğitimi zaten etkileyen krize ulaşım sorunlarını da ekledi.

Bakanlık operasyonel kararlarını şöyle açıkladı:

Duman, havaalanlarının çevresinde görüş mesafesini azaltarak gecikmelere, aksamalara ve hatta uçuş iptallerine yol açabilir. Her operasyonel kararda en büyük önceliğimiz güvenliktir,

Özellikle Orta Kalimantan ve Güney Sumatra'da, karadan yangınla mücadele için 60.000'den fazla ortak personel görevlendirildi. Su bombardımanı ve bulut tohumlama operasyonlarında yaklaşık 50 uçak kullanıldı. Japonya yangınla mücadeleye destek verirken su kıtlığı sahadaki çalışmaları zorlaştırdı.

Reklam

Orman Bakanlığı, Tanjung Puting yakınlarındaki yoğun dumanın hava operasyonlarını engellediğini, ancak karadaki çalışmaların sürdüğünü bildirdi. Cumhurbaşkanı Prabowo'ya 12 Ekim'de sunulan brifingde altı eyalette 639 hektarlık alanda devam eden yangın söndürme çalışmaları anlatıldı. Bu rakam, o sırada aktif müdahalenin sürdüğü alanları kapsıyor; yangın mevsimi boyunca yanan araziye ilişkin tahminler çok daha yüksek.

Hükümet verilerine göre ocak-temmuz döneminde 202.000 hektardan fazla alan yandı. Çevre kuruluşu Auriga, ağustos ayına kadar 637.000 hektardan fazla alanın zarar gördüğünü tahmin ederken uydu izleme projesi Nusantara Atlas, yanan alanı yaklaşık 896.000 hektar olarak hesapladı. Ağustos ayına ilişkin iki tahmin arasında yaklaşık 259.000 hektarlık fark var.

Batı Kalimantan'daki sivil toplum kuruluşlarından oluşan bir koalisyon, yangınları önleme ve yangınlarla mücadelede ihmal iddiasıyla yönetime dava açtı. Cumhurbaşkanlığı Sarayı iddiayı reddetti. Tartışma sürerken yerel gönüllüler daha fazla destek istiyor, koruma ekipleri de hayvanları tehlikeden uzaklaştırmayı sürdürüyor.

Yağmur tahminleri ve yaban hayatı için atılacak sonraki adımlar

Endonezya'nın meteoroloji kurumu, normalde ekim ayında başlayan mevsimsel yağmurların kasım ayına kadar gecikmesini bekliyordu. El Niño'nun etkilerinin 2027'nin ilk çeyreğine kadar süreceği tahmin edilirken yaklaşan yağışlı mevsimin yangınların etkisini azaltacağı öngörüldü.

Rehabilitasyon ekipleri, hayvanları tedavi ederken sağlık durumlarını ve olası salım alanlarının koşullarını da değerlendirmek zorunda. Novita'nın tırmanma yetisini yeniden kazanması gerekiyor. Mama Penja, Penja ve Kumbang'ın güvenli dönüşlerine olanak sağlayacak orman koşullarına ihtiyacı var. Hayatta kalmış küçük yaşam alanlarını hâlâ kullanan hayvanların da izlenmesi gerekiyor.

Orman Bakanlığı, bölge sakinlerine hayvanları kendilerinin yakalamaya çalışmak yerine eğitimli görevlilere ulaşmaları çağrısında bulundu. Tehlikedeki bir yaban hayvanını görenler, açık konum bilgisi vermeli, hayvanın durumunu anlatmalı ve yalnızca güvenliyse fotoğraf ya da görüntü almalı.

Bakanlık, Kalimantan'daki yaban hayvanı kurtarma hatlarını şöyle sıraladı:

  • Batı Kalimantan koruma kurumu: 0811-577-6767.
  • Orta Kalimantan koruma kurumu: 0811-5218-500.
  • Doğu Kalimantan koruma kurumu: 0821-1333-8181.

Bölge sakinlerinin ihbarları, kurtarma ekiplerinin Mama Penja ile Kumbang'a ulaşmasına yardımcı oldu. Tedavi gören hayvanların rehabilitasyon merkezlerinden ayrılıp doğaya dönebileceği zamanı; yağışların düzenli hâle gelmesi, yangınla etkili mücadele ve ormanların ayakta kalması belirleyecek.

Öne Çıkanlar

  • Batı Kalimantan'daki kurtarma ekipleri, 6 Ağustos'tan bu yana 51 orangutanı tahliye ettiklerini bildirdi.
  • Orman Bakanlığı, 8 Ekim'e kadar 96 Borneo orangutanına çeşitli biçimlerde yardım edildiğini kaydetti.
  • Kurtarılan hayvanlar arasında Mama Penja, yavrusu Penja, Kumbang ve Novita bulunuyor; Sampurna kurtarıldıktan saatler sonra öldü.
  • Endonezya'nın yedi eyaletinde solunum yolu rahatsızlığı vakaları 13 Ekim itibarıyla 283.270'e ulaştı; bu, 9 Eylül'deki toplamın yaklaşık iki buçuk katı.
  • Duman yaklaşık 2.400 uçuşu etkiledi ve Güneydoğu Asya'daki birçok ülkede günlük yaşamı aksattı.
  • Zarar gören yaşam alanları ve süren yangınlar yaban hayvanlarının doğaya salınmasını geciktirirken mevsim yağmurlarının kasım ayında başlaması bekleniyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir