Hastalık ve İş Kaybına Karşı Ayda 70 Tk’lik Tampon
Power and Participation Research Centre’ın yoksulluk oranını yüzde 27,93 olarak hesapladığı araştırmaya göre Bangladeş’te ortalama hane halkı ayda 32.685 Tk gelir elde edip 32.615 Tk harcıyor; geriye yalnızca 70 Tk kalıyor. Halihazırda yoksul olanların yanı sıra yaklaşık 31 milyon kişi de hastalık, gelir kaybı veya başka bir beklenmedik masrafın ardından yoksulluk sınırının altına düşebilecek ekonomik açıdan kırılgan grupta yer alıyor.
İçindekiler
- Hastalık ve İş Kaybına Karşı Ayda 70 Tk’lik Tampon
- Araştırma Neyi, Ne Zaman Ölçtü?
- Yoksulluk Ne Kadar Arttı?
- Uçurumun Kenarındaki 31 Milyon Kişi Kim?
- Kentlerde Bütçeler Neden Daha Fazla Baskı Altında?
- Gıda ve Hastalık, Bütçeyi Ayarlama İmkânını Daraltıyor
- İş Bulunuyor, Ancak Kazanç Yetersiz
- Kamu Hizmetleri ve Bankacılık Baskıyı Artırıyor
- PPRC Neleri Değiştirmek İstiyor?
- Öne Çıkanlar
Bulgular, 17 Ekim 2026’da Dakka’daki CIRDAP Oditoryumu’nda düzenlenen ve State of the Real Economy: Dynamics of Reversals and Resilience in Bangladesh kitabının tanıtımına denk gelen etkinlikte sunuldu. Etkinlik, Uluslararası Yoksulluğun Ortadan Kaldırılması Günü’nde gerçekleştirildi. Bulguları PPRC İcra Kurulu Başkanı Hossain Zillur Rahman ile kitabın editörü ve Kıdemli Araştırma Görevlisi Namira Shameem sundu.
Kitap, Mayıs 2025’te sekiz idari bölgenin tamamında 8.067 haneyle yapılan görüşmelere dayanıyor. Temel bulgu şu: Bir ailenin çalışıyor, yoksulluk sınırının üzerinde yaşıyor ya da biraz daha yüksek gelir elde ediyor olması, mali bir şoku atlatabileceği anlamına gelmiyor.
En yoksul yüzde 40’lık kesimde harcamalar geliri aştı. Mali krizlerin yüzde 67,4’ü sağlık giderlerinden kaynaklanırken, yoksul olmamakla birlikte kırılgan olarak sınıflandırılan hanelerin yalnızca yüzde 27,5’i sosyal destek aldı. Bu veriler bir arada değerlendirildiğinde, sıradan bir hane giderinin nasıl kalıcı bir borç sorununa dönüşebileceği görülüyor.
Ayda ortalama 70 Tk’lik fazla, hane gelirinin yaklaşık yüzde 0,2’sine karşılık geliyor. Ortalamalar büyük farklılıkları da gizliyor: Kırsal haneler gelir fazlası bildirse de kentlerdeki haneler kazandıklarından çok daha fazlasını harcadı.
Araştırma Neyi, Ne Zaman Ölçtü?
Araştırmayı Maliye Bakanlığı Maliye Dairesi rekabetçi bir süreçle yaptırdı. PPRC’nin ulusal araştırma duyurusunda, tabakalı iki aşamalı küme örneklemesiyle yürütülen ve bilgisayarlar aracılığıyla kaydedilen görüşmelere dayanan, ülke genelini temsil eden bir çalışmadan söz ediliyor.
Basitçe ifade etmek gerekirse araştırmacılar, sonuçların ülke genelindeki koşulları yansıtabilmesi için haneleri ülkenin farklı bölgelerinden aşamalı olarak seçti. Çalışmada gelir, harcama, istihdam, borç, tasarruf, kamu desteği, işçi dövizleri ve dijital erişim incelendi. Araştırmacılar arasında Rahman, Syed M. Hashemi, Mohammad Abdul Wazed ve Shameem yer aldı.
Hane halkına ilişkin bulgular ile daha sonraki ekonomik göstergeler farklı dönemleri kapsıyor. Zaman çizelgesi şöyle:
- 2022: Bangladeş İstatistik Bürosu, yoksulluk oranlarını karşılaştırmada temel alınan Hane Halkı Gelir ve Harcama Araştırması’nı gerçekleştirdi.
- 8-31 Mayıs 2025: PPRC, ülke genelinde 8.067 hanede araştırma yaptı.
- 25 Ağustos 2025: Rahman, ulusal araştırmanın bulgularını Dakka’da sundu.
- 25 Kasım 2025: Dünya Bankası, Bangladeş Yoksulluk ve Eşitlik Değerlendirmesi 2025’i yayımladı.
- 17 Ekim 2026: PPRC, CIRDAP Oditoryumu’nda kitabı ve bulgularını tanıttı.
Yoksulluk tahminleri, 2025’te hanelerin içinde bulunduğu koşulları yansıtıyor. Kitap tanıtımında ayrıca Haziran 2026’ya ait bankacılık verilerine ve 2027 mali yılına ilişkin büyüme tahminlerine yer verildi; böylece hane halkı araştırmasının yanında daha sonraki bir döneme ait ekonomik görünüm de sunuldu.
Yoksulluk Ne Kadar Arttı?
PPRC, 2025’te insanların yüzde 27,93’ünün üst yoksulluk sınırının altında yaşadığını hesapladı. Bu oran, 2022 Hane Halkı Gelir ve Harcama Araştırması’ndaki yüzde 18,7’lik düzeyin üzerinde. Artış 9,23 yüzde puanına, önceki orana kıyasla ise yaklaşık yüzde 49’a karşılık geliyor.
Üst yoksulluk sınırı, belirli temel ihtiyaçlarını karşılayamayan kişileri belirlemek için kullanılan bir harcama eşiği. Alt sınır ise daha ağır bir yoksunluk düzeyini ifade ediyor. PPRC, alt sınırın altında yaşayanların oranını yüzde 9,35 olarak hesapladı. Bu oran 2022’de yüzde 5,6’ydı; artış 3,75 yüzde puanı oldu.
Bangladeş daha önce yoksulluğun azaltılmasında önemli ilerleme kaydetmişti. Dünya Bankası’nın Bangladeş Yoksulluk ve Eşitlik Değerlendirmesi 2025 raporuna göre, orta düzey yoksulluk 2010’daki yüzde 37,1’den 2022’de yüzde 18,7’ye gerilerken aşırı yoksulluk yüzde 12,2’den yüzde 5,6’ya düştü.
Dünya Bankası, 2025’te yaklaşık 36 milyon kişinin yoksul olduğunu tahmin ederken PPRC’nin araştırması yoksulluk oranını yüzde 27,93 olarak hesapladı. Bu tahminler farklı değerlendirme çalışmalarına dayanıyor; yöntem ve sonuçlar arasındaki farklar açıklanmadı.
Uçurumun Kenarındaki 31 Milyon Kişi Kim?
PPRC, hanelerin yüzde 17,97’sini yoksul olmayan ancak kırılgan grupta sınıflandırdı: Bu hanelerin harcamaları yoksulluk sınırının üzerindeydi, ancak ülke genelindeki ortanca değerin altındaydı. Ortanca değer, hanelerin yarısının daha az, diğer yarısının ise daha fazla harcama yaptığı orta noktayı ifade ediyor. PPRC, bu grupta yaklaşık 31 milyon kişinin bulunduğunu tahmin etti.
Bu hanelerin yarısından fazlasında kronik hastalığı olan bir kişi bulunuyordu. Yalnızca yüzde 27,5’i herhangi bir sosyal destek aldı; dolayısıyla yaklaşık dörtte üçü bu yardımlardan yararlanamadı. Gelir fazlası çok az olan bir aile için düzenli ilaç masrafları, gıda, eğitim veya borç ödemesine ayrılabilecek parayı tüketebilir.
Dünya Bankası’nın daha geniş kapsamlı kırılganlık değerlendirmesine göre yaklaşık 62 milyon kişi hastalık, afet veya başka bir şokun ardından yoksulluğa düşme riski taşıyor. PPRC’nin 31 milyonluk tahmini, yoksulluk sınırı ile ortanca harcama arasındaki belirli grubu kapsıyor; Dünya Bankası’nın tahmini ise ekonomik şoklara açık daha geniş bir nüfusu ifade ediyor.
Dakka Üniversitesi profesörü ve Güney Asya Ekonomik Modelleme Ağı’nın icra direktörü ekonomist Selim Raihan, enflasyon, kayıt dışı istihdam, zayıf yatırımlar ve sosyal korumadaki eksikliklerin güvencesizliği artırdığını savunuyor. Analizine göre en yoksul hanelerin yaklaşık yarısı sosyal koruma programlarının dışında kalıyor.
Kentlerde Bütçeler Neden Daha Fazla Baskı Altında?
Kentlerdeki haneler ayda ortalama 40.578 Tk gelir elde ederken 44.961 Tk harcadı; aylık açık 4.383 Tk oldu. Kırsal hanelerin geliri 29.205 Tk, harcaması 27.162 Tk olarak kaydedildi; geriye 2.043 Tk kaldı. Kentlerdeki açık, hane gelirinin yaklaşık yüzde 10,8’ine karşılık geldi.
Hanelerin en yoksul onda birlik kesimi 8.477 Tk gelir elde ederken 12.294 Tk harcadı; aylık fark 3.817 Tk oldu. En zengin onda birlik kesimin geliri 109.390 Tk, harcaması ise 101.163 Tk olarak kaydedildi. Bu kesimin geliri, en yoksul onda birlik kesimin gelirinin yaklaşık 13 katıydı.
PPRC’nin harcamalara ilişkin Gini katsayısı 2022’deki 0,334’ten 0,436’ya yükseldi. Bu ölçüt, harcamaların ne kadar eşitsiz dağıldığını gösteriyor: Sıfır, herkesin aynı miktarda harcama yaptığı; bire yaklaştıkça ise harcamaların daha az sayıda kişide yoğunlaştığı anlamına geliyor. Kentlerdeki değer 0,532 olurken kırsal bölgelerde 0,347 olarak hesaplandı.
Dünya Bankası değerlendirmesi, kentlerdeki baskının artmasına ilişkin daha önceki döneme ait bir açıklama sunuyor. 2016-2022 arasında kırsal yoksulluk 8,5 yüzde puanı azalırken kentlerdeki düşüş 4,6 yüzde puanında kaldı. Bu dönemde net istihdam artışının yaklaşık yüzde 80’ini tarım sağladı; kentlerdeki fabrika istihdamı ve kazançlar ise benzer ölçüde ilerleme getirmedi.
Gıda ve Hastalık, Bütçeyi Ayarlama İmkânını Daraltıyor
PPRC’nin bulgularına göre gıda, hane harcamalarının yüzde 54,9’unu oluşturdu. Hane bütçesinin yarısından fazlası gıdaya ayrıldığında fiyatların sürekli artması, temel ihtiyaçlardan ödün vermeden diğer harcamaları kısmak için çok az alan bırakıyor.
PPRC’nin resmi araştırma özetine göre hanelerin yüzde 12’si önceki hafta öğün atladı. En yoksul hanelerin yüzde 9’u önceki ay boyunca tam bir gün yemek yiyemedi. Araştırma ayrıca hanelerin yüzde 36’sının hijyenik tuvalete erişimi olmadığını ortaya koydu.
Hanelerin yaklaşık yüzde 51’inde kronik hastalık vardı. Mali krizlerin yüzde 67,4’ü sağlık giderlerinden kaynaklandı; tanıtım etkinliğinde, sağlık harcamalarının yüzde 79,31’inin doğrudan hastalar tarafından karşılandığı belirtildi. Bu ödemeler sigorta veya başka bir finansman yöntemiyle karşılanmak yerine hane bütçesinden yapılıyor.
PPRC İcra Kurulu Başkanı Rahman, Ağustos 2025’te araştırma bulgularını sunarken hastalık ile hane bütçesi arasındaki ilişkiyi şöyle anlattı:
Bu, kırılganlığın yeni boyutu. Kronik hastalıklar nedeniyle ailelerin sağlık harcamaları artıyor; bu da borç yüklerini ağırlaştırıyor.
Hanelerin borcu, tasarruflarını ortalama yüzde 44,6 aştı. En yoksul onda birlik kesimde borçlar tasarrufları yüzde 218 oranında aştı; başka bir deyişle borçlar tasarrufların üç katından fazlaydı. Resmi araştırma özeti, en yoksul yüzde 40’lık kesimin borçlarının tasarruflarının en az iki katı olduğunu da ortaya koydu.
İş Bulunuyor, Ancak Kazanç Yetersiz
Çalışan yetişkinlerin yaklaşık yüzde 37,7’si haftada 40 saatten az çalışıyordu. Çalışan kadınlarda bu oran yüzde 65,5’e yükseldi. PPRC, yaygın eksik istihdama dikkat çekti: Sorun yalnızca işsiz kalmak değil, yeterli çalışma imkânının bulunmaması.
Kadınların iş gücüne katılım oranı yüzde 26’ydı. Bu oran çalışan veya iş arayan kadınları kapsarken, daha kısa çalışma saatlerine ilişkin oran hâlihazırda istihdam edilen kadınları ifade ediyor. Çalışanların yaklaşık yarısı kendi hesabına çalışıyordu; bu da hanelerin ekonomik güvenliğini küçük işletmelerden ve bireysel geçim kaynaklarından elde edilen kazançlara sıkı biçimde bağlıyor.
Dünya Bankası, 2016’dan sonra Bangladeş’te büyümenin yoksulluğu azaltma gücünün zayıfladığını tespit etti. GSYH’deki her yüzde 1’lik artış yoksulluğu yüzde 0,9 azaltırken Güney Asya ortalaması yüzde 1,5’ti. GSYH, üretilen mal ve hizmetlerin değerini ölçüyor; hane refahı ise ekonomik faaliyetin gelire ve uygun fiyatlı temel ihtiyaçlara nasıl yansıdığına bağlı.
Dünya Bankası’nın Bangladeş ve Bhutan’dan sorumlu bölüm direktörü Jean Pesme, değerlendirme yayımlanırken istihdamın önceliklendirilmesi çağrısında bulundu:
Yoksulluğu azaltmanın ve insanların onurlu bir yaşam sürmesini sağlamanın en hızlı yolu, özellikle gençler, kadınlar ve kırılgan gruplar için istihdam yaratmaktır.
Kamu Hizmetleri ve Bankacılık Baskıyı Artırıyor
Kitap tanıtımında sunulan bilgilere göre hanelerin yaklaşık yüzde 48,9’u sağlık hizmetlerinde taciz ve kayıt dışı ödemelerle karşılaştığını bildirdi. Sağlık masraflarının büyük bölümünü zaten kendi bütçesinden karşılayan aileler için hizmet almada yaşanan güçlükler ek bir mali yük yaratıyor.
Araştırmanın daha önceki sunumunda, hizmetlere erişmek için rüşvet verdiğini bildirenlerin oranının Ağustos 2024’teki siyasi değişim öncesinde yüzde 8,54’ten sonrasında yüzde 3,69’a düştüğü kaydedilmişti. Buna karşın katılımcıların yüzde 75’i, hizmetlerin işleyişindeki sorunları en iyi anlatan ifadenin "parasız hiçbir şey yürümez" olduğunu belirtti.
PPRC, 2014-2024 arasında oluşan ve kendi değerlendirmesine göre büyük ölçüde devam eden bir yönetim tuzağına dikkat çekti. Sunumda, Haziran 2026’da tahsili gecikmiş kredilerin oranının yüzde 33,2 olduğu belirtildi. Bu kredilerde borçlular geri ödeme yükümlülüklerini yerine getiremiyor; bu durum bankacılık sisteminin üretken faaliyetleri destekleme kapasitesini zayıflatıyor.
Sunumda ayrıca 2025 mali yılında vergi gelirlerinin GSYH’nin yüzde 7’sinin altında, 2026 mali yılında net doğrudan yabancı yatırımların ise GSYH’nin yaklaşık yüzde 0,3’ü düzeyinde kaldığı belirtildi. Vergi tahsilatının sınırlı olması sağlık, eğitim ve gelir desteği için ayrılabilecek kaynakları kısıtlıyor. Sunumda 2027 mali yılına ilişkin büyüme tahminleri Uluslararası Para Fonu için yüzde 3,2, Dünya Bankası için yüzde 3,4 ve Asya Kalkınma Bankası için yüzde 4 olarak verildi.
PPRC Neleri Değiştirmek İstiyor?
PPRC; ekonomik demokrasi, yeni büyüme kaynakları, nitelikli eğitim, üretken dönüşüm ve daha hızlı işleyen yönetim olmak üzere beş öncelik üzerine kurulu bir geçiş mutabakatı önerdi. Uygulamaya dönük tavsiyeler, mali sıkıntıları daha erken tespit etmeye ve insanların daha üretken işlere erişmesine yardımcı olmaya odaklanıyor.
Eylem planı, hanelerin daha sık aralıklarla izlenmesini, becerileri ve istihdam ihtiyaçlarını takip edecek ulusal bir sistem kurulmasını ve yoksulluk sınırının üzerindeki kırılgan kişiler için temel bir koruma katmanı oluşturulmasını öngörüyor. Sosyal destekten yararlanacak kişilerin seçiminde yalnızca sabit bir yoksulluk sınıflandırmasına değil, şoklara maruz kalma riskine de bakılması öneriliyor.
Raihan’ın analizi, hastalık, yaralanma ve gelir kaybına karşı sigortanın yanı sıra yaşamın farklı evrelerinde koruma sağlanması gerektiğine de dikkat çekiyor. Daha iyi eşgüdüm ve hedefleme, sınırlı kamu kaynaklarının şu anda destek dışında kalan hanelere ulaşmasına yardımcı olabilir.
PPRC, hanelerin yararlanabileceği kaynakları da belirledi. Hanelerin yaklaşık yüzde 15’i ayda ortalama 29.000 Tk işçi dövizi aldı. Akıllı telefon sahipliği hanelerde yüzde 74, gençlerin bulunduğu hanelerde ise yüzde 80 düzeyindeydi. Bu veriler, araştırmanın geçim sıkıntısına ilişkin bulgularının yanında değerlendirildiğinde, yurt dışından gelen paraya ve dijital araçlara erişimin yaygın ancak eşit dağılmamış olduğunu gösteriyor.
Yoksulluk sınırına yakın yaşayan aileler için önerilen politika değişikliği somut: Destek, harcamalarının yoksulluk eşiğinin altına düşmesi beklendikten sonra değil; hastalık, borç veya iş kaybı temel giderleri karşılama imkânlarını tehdit etmeye başladığında devreye girecek.
Öne Çıkanlar
- PPRC, yoksulluk oranını 2025’te yüzde 27,93 olarak hesapladı; bu oran 2022’deki ulusal hane halkı araştırmasında yüzde 18,7’ydi.
- PPRC’nin kırılgan grubunda, yoksulluk sınırının üzerinde ancak ortanca harcama düzeyinin altında yaşayan yaklaşık 31 milyon kişi yer aldı.
- Hane halkının ortalama aylık geliri harcamalarını yalnızca 70 Tk aştı; kentlerdeki hanelerin ortalama açığı 4.383 Tk oldu.
- Mali krizlerin yüzde 67,4’ü sağlık giderlerinden kaynaklandı; hanelerin yaklaşık yarısında kronik hastalığı olan bir kişi vardı.
- Çalışan yetişkinlerin yaklaşık yüzde 37,7’si haftada 40 saatten az çalıştı; istihdamdaki kadınlarda bu oran yüzde 65,5’ti.
- PPRC, kırılganlığı esas alan koruma, hanelerin daha sık izlenmesi ve beceriler ile üretken istihdam arasındaki bağın güçlendirilmesi çağrısı yaptı.






