Ümit, Balkaş Gölü yakınlarında yeni bir döneme başlıyor
Ümit adlı yetişkin dişi kaplan, 31 Temmuz 2026'da Kazakistan'daki İle-Balkaş Devlet Doğa Koruma Alanı'na bırakıldı. Böylece ülkede, türün ortadan kaybolmasından 70 yılı aşkın süre sonra yaban hayatındaki kaplan nüfusunu yeniden oluşturma çabası başladı. Amaç, sürekli yeni hayvan getirilmesine gerek kalmadan hayatta kalıp üreyebilecek yaklaşık 50 kaplandan oluşan bir nüfusa ulaşmak.
İçindekiler
- Ümit, Balkaş Gölü yakınlarında yeni bir döneme başlıyor
- Amur kaplanı neden Turan kaplanının yaşam alanını yeniden oluşturabilir?
- Program ilk kaplanın doğaya salınmasına nasıl ulaştı?
- Yırtıcıları getirmeden önce besin ve barınma olanaklarını yeniden oluşturmak
- Farklı yollarla doğaya hazırlanan altı kaplan
- Ümit'i izlemek ve çevredeki yerleşimlerde yaşayanları korumak
- Finansman neleri destekliyor?
- Sayga nüfusundaki toparlanma ve kar leoparlarının korunması
- Hazar foklarının sayısındaki farklı eğilim
- Kazakistan daha geniş kapsamlı koruma iş birliği arıyor
- Öne Çıkanlar
Cumhurbaşkanı Kasım Cömert Tokayev, 17. BM Biyoçeşitlilik Konferansı (COP17) öncesinde 16 Ekim'de Ermenistan'ın başkenti Erivan'da düzenlenen biyoçeşitlilik liderleri zirvesinde kaplanın doğaya salınmasına değindi. Dönüş çalışmalarına destek veren Rusya'ya ve Cumhurbaşkanı Vladimir Putin'e, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'na (UNDP), Dünya Doğayı Koruma Vakfı'na (WWF), diğer uluslararası ortaklara ve sivil toplum kuruluşlarına teşekkür etti.
Tokayev, Ekoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı'nın 31 Temmuz tarihini belirten açıklamasıyla uyumlu olarak, doğaya salınma işleminin temmuzda gerçekleştiğini söyledi. Zirvedeki konuşmasına ilişkin başka bir haberde ise haziran ayı belirtilmişti. Kazakçada adı umut anlamına gelen Ümit, Rusya'nın Uzak Doğu bölgesinden geldi. Şimdi Balkaş Gölü'nün güney kıyısına yakın bir yaşam alanında, izleme tasmasıyla dolaşıyor.
Kazakistan'da yaban hayatında bir kaplanın varlığına ilişkin son güvenilir kayıt 1948'e ait. Türün ortadan kaybolmasında avlanma, nehir kıyılarındaki ormanların yok edilmesi ve avladığı yaban hayvanlarının azalması etkili oldu. Bu nedenle yırtıcıyı geri getirmek, bir kaplanı taşımaktan fazlasını gerektirdi: yetkililer on yılı aşkın süredir yaşam alanını hazırlıyor, av hayvanlarının nüfusunu yeniden artırıyor, tesisler kuruyor ve personel eğitiyor.
Kaplanın doğaya salınması, koruma alanı çevresindeki topluluklara da yeni bir komşu kazandırıyor. İzleme sistemleri, müdahale ekibi, çiftlik hayvanlarını koruma önlemleri ve tazminat fonu, insanların nesillerdir kaplansız yaşadığı bir bölgeye bu hayvanlar dönerken oluşabilecek riskleri azaltmayı amaçlıyor.
Amur kaplanı neden Turan kaplanının yaşam alanını yeniden oluşturabilir?
Ümit, Rusya'nın Uzak Doğu bölgesiyle özdeşleşen Amur kaplanı nüfusuna ait. Kazakistan'ın tarihî kaplan nüfusu ise genellikle Turan ya da Hazar kaplanı olarak anılıyor. Genetik araştırmalar, bu yırtıcıyı Orta Asya'ya geri getirmek için Amur kaplanlarından yararlanılmasının bilimsel temelini oluşturdu.
WWF'nin kaplanı yeniden doğaya kazandırma programı, Orta Asya'daki müze örneklerinden alınan DNA'yı diğer kaplan nüfuslarıyla karşılaştıran 2009 tarihli bir araştırmaya yer veriyor. WWF'ye göre araştırmada Turan ve Amur kaplanlarının DNA'sının aynı olduğu belirlendi. Bu bulgu, koruma planlamacılarına Kazakistan'daki çalışmalarda Amur kaplanlarını başlangıç nüfusu olarak değerlendirme olanağı sağladı.
Daha önce Yaban Hayatı Koruma Derneği'nin Rusya programını yöneten kaplan uzmanı Dale Miquelle, iki kaplan arasındaki bağı şöyle açıkladı:
Her açıdan bakıldığında bu, Hazar kaplanının dönüşü; tek fark, bu kez yürümek yerine uçmuş olmaları.
Uygulamadaki hedef, kaplanın eski yaşam alanının bir bölümünde yaşayan, avlanan ve üreyen bir nüfus oluşturmak. 2017'de yapılan fizibilite çalışmasında Kazakistan'da uygun iki yer belirlendi; İle-Balkaş en elverişli seçenek olarak öne çıktı. Nehir deltası, sulak alanları ve ormanları kaplanların ihtiyaç duyduğu suyu, örtüyü ve av hayvanlarını sağlıyor.
Program ilk kaplanın doğaya salınmasına nasıl ulaştı?
Kazakistan, 2010'da Sankt-Peterburg'da düzenlenen Uluslararası Kaplanları Koruma Zirvesi'nde kaplanları geri getirmeye hazır olduğunu açıkladı. Hükümetle WWF'nin koruma programı anlaşmasını imzalamasından önce yedi yıl süren araştırma ve planlama çalışmaları yürütüldü.
Başlıca adımlar, yaşam alanının hazırlanmasıyla uluslararası iş birliğinin nasıl birlikte geliştiğini gösteriyor:
- Eylül 2017: Kazakistan ve WWF, kaplanları yeniden doğaya kazandırma programını uygulamak üzere EXPO-2017'de bir mutabakat zaptı imzaladı.
- 27 Haziran 2018: Kazakistan, İle-Balkaş Koruma Alanı'nı kurdu.
- 2022: Kazakistan ve Rusya, Vladivostok'taki Uluslararası Kaplanları Koruma Forumu'nda kaplanların yeniden doğaya salınmasına ilişkin bir mutabakat zaptı imzaladı.
- Eylül 2024: Kuma ve Bogdana adlı iki Amur kaplanı, uyum sürecinde bakılmak üzere Hollanda'dan getirildi.
- Kasım 2025: Tokayev'in Rusya'ya yaptığı resmî ziyaret sırasında Kazakistan ve Rusya, Amur kaplanlarının nakli ve uyum süreci için ortak eylem planı imzaladı.
- Mayıs 2026: Ümit'in de aralarında bulunduğu dört kaplan Rusya'dan getirildi.
- 31 Temmuz 2026: Ümit koruma alanına salındı.
Kazak uzmanlar, Aralık 2025 ve Şubat 2026'da Rusya'da eğitimlerini tamamladı. Eğitimlerde hayvanları izleme, davranışlarını değerlendirme ve kaplanların insanlara yaklaşması durumunda müdahale etme becerileri üzerinde çalışıldı.
Yırtıcıları getirmeden önce besin ve barınma olanaklarını yeniden oluşturmak
İle-Balkaş; İli Nehri deltasının bir bölümünü, taşkın ovalarındaki ormanları, saksaul ağaçlıklarını ve Balkaş Gölü kıyısındaki sulak alanları kapsıyor. WWF, koruma alanının kuruluş sırasındaki büyüklüğünü 415 bin hektardan fazla olarak verirken bakanlığın daha sonraki açıklamasında 450 bin 252 hektar bilgisi yer alıyor.
Program kapsamında bölgeye yabani eşek türü olan 119 kulan ve 200'den fazla Buhara geyiği getirildi. Bakanlığın açıklamasına göre kaplanlar için başlıca besin kaynaklarından yaban domuzlarının ve ceylanların sayısı da arttı. Yeni koruma bölmeleri, otomatik sulama donanımı ve yem desteği, hayvan nüfuslarının yeniden oluşturulmasına katkı sağladı.
WWF, Altyn-Emel ile İle-Balkaş'ı birbirine bağlayan ekolojik bir koridordan da söz ediyor. Kulan ve ceylan gibi hayvanların iki bölge arasında daha güvenli biçimde hareket edebilmesini sağlayan bu koridor, yaşam alanlarını birbirine bağlıyor. Hareket güzergâhlarının yeniden oluşturulması, koruma alanı içindeki çalışmaları tamamlıyor.
Bakanlık, bilimsel değerlendirmelerin kaplanları desteklemeye yetecek yoğunlukta başlıca av hayvanı türü bulunduğunu gösterdiğini belirtiyor. Besin kaynaklarının bu düzeyde tutulması, süregelen bir görev olacak. Miquelle, Rusya'da Afrika domuz vebasının çok sayıda yaban domuzunun ölümüne yol açtığı ve bazı kaplanların yerleşim yerlerinin çevresinde yiyecek aramak zorunda kaldığı örneğine dikkat çekti.
Miquelle, Kazakistan'daki projenin başarıya ulaşması için gereken koşulları şöyle anlattı:
Bunun işe yarayacağı konusunda çok umutluyum. Rusya'da çeşitli nakil çalışmaları, kaplanların yaşam alanlarını yeniden kolonileştirmesiyle sonuçlandı. Dolayısıyla uygun yaşam alanı ve yeterli av hayvanı bulunduğu sürece bunun işe yarayabileceğini gösteren bir yol haritası var.
Farklı yollarla doğaya hazırlanan altı kaplan
Ümit, Amur adlı yetişkin erkek bir kaplan ve Turan ile Ussuri adlı iki yavruyla birlikte Rusya'dan geldi. Bu dört hayvan, Mayıs 2026'da Habarovsk bölgesinden getirilmelerinin ardından özel olarak hazırlanan uyum bölmelerine alındı.
Veterinerlik ve davranış değerlendirmelerinde Ümit'in sağlığı, avlanma becerisi, insanlara tepkisi ve bağımsız yaşamaya hazır olup olmadığı incelendi. Amur gözetim altında tutuldu ve davranış testlerine devam etti. Bakanlık onun için bir doğaya salınma tarihi açıklamadı; kararın hazır olup olmadığına bağlı olduğunu belirtti.
Turan ve Ussuri yaklaşık altı-yedi aylıkken getirildi. En az 18 aylık olana kadar uzman gözetiminde kalmaları, ardından sağlık ve davranışlarının ayrı ayrı değerlendirilmesi bekleniyor. Bu kontrollerin sonucuna bağlı olarak 2027'de doğaya salınmaları öngörülüyor.
Eylül 2024'te Hollanda'dan getirilen Kuma ve Bogdana ise farklı bir süreç izledi. Landgoed Hoenderdaell hayvanat bahçesinden gelen kaplanlar, yerel koşullara uyum sağlamaları için bir bölme kompleksinde tutuluyor. Bakanlık, koruma alanında doğacak yavruların kademeli olarak doğaya salınmasının planlandığını bildirdi.
Kompleks 10 hektarlık bir alanı kaplıyor; altı ayrı bölme, ısıtma sistemleri, yapay havuzlar ve video gözetimi içeriyor. Bu altyapı, uzmanların hayvanlarla ilgilenirken hangilerinin zamanla yaban hayatında yaşayabileceğini değerlendirmesine olanak sağlıyor.
Ümit'i izlemek ve çevredeki yerleşimlerde yaşayanları korumak
Ümit'in konumu, taşıdığı GPS/GSM tasmasıyla uzmanlar tarafından takip ediliyor. Uydu bilgileri, fotokapanlar ve saha gözlemleri, onun hareketlerini, dinlenme yerlerini nasıl bulduğunu ve nasıl av aradığını incelemek için günün her saati kullanılıyor.
İzleme çalışmaları kamu güvenliğine de katkı sağlıyor. Bakanlığın açıklamasına göre bir kaplanın eve ya da yerleşim yerine beş kilometre mesafeye yaklaşması durumunda görevli personel ve bölge sakinlerine haber verilmesini amaçlayan bir uyarı sistemi kuruluyor. Hayvanları uzaklaştırmak ve gerektiğinde yakalamak üzere özel bir koruma alanı ekibi eğitildi.
Bölge sakinleri, Mayıs 2025'te kaplan bilgilendirme hattını kullanmaya başladı. Sorularını iletebiliyor ve hayvan otlatma alanlarının çevresindeki korumayı güçlendirmek için elektrikli çit talebinde bulunabiliyorlar. Koruma alanı yöneticileri de güvenlik önlemlerini görüşmek üzere topluluklarla toplantılar düzenledi.
Kaplanların zarar verdiği çiftlik hayvanlarının karşılığını ödemek üzere uluslararası kuruluşların desteklediği bir tazminat fonu kuruldu. Koruma alanı yakınındaki haneler için bu önlemler en acil kaygıları ele alıyor: hayvanları korumak, uyarı almak ve yardım için nereye başvuracağını bilmek.
Ekoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanı Yerlan Nıssanbayev, doğaya salınmayı uzun bir sürecin başlangıcı olarak nitelendirdi:
Kaplanları izlemek ve sürdürülebilir bir nüfus oluşturmak için önümüzde yapılacak çok iş var. Ancak bugün ilk ve çok önemli adımı attık.
Finansman neleri destekliyor?
Bakanlık, daha geniş kapsamlı kaplanları yeniden doğaya kazandırma programının en az 35 yıl süreceğini ve yaklaşık 30 milyon dolara mal olacağını belirtiyor. Programın aşamaları, bölgenin hazırlanmasını, kaplanların doğaya salınmasını ve oluşan nüfusun izlenmesini kapsıyor. Finansmanın yaklaşık üçte birinin WWF'den, geri kalanının ise UNDP ile Kazakistan devlet bütçesinden sağlanması bekleniyor.
İlk nüfusun, yaklaşık 15-20 kaplanın kademeli olarak doğaya salınmasıyla büyümesi hedefleniyor. Uzun vadeli amaç, yaban hayatında üreyen yaklaşık 50 hayvana ulaşmak. Bu nedenle her başarılı doğaya salma işleminin ardından yıllarca sürecek koruma ve gözlem çalışmaları gerekiyor.
UNDP'nin proje açıklamasında, 2021-2026 yılları arasında yürütülen ve bütçesi 1 milyar 376 milyon 641 bin tenge olan ilgili bir projeye yer veriliyor. Proje; İle-Balkaş'ı kaplanların yeniden doğaya salınmasına hazırlamayı, Ulıtau sıradağlarındaki doğal ve kültürel mirası korumayı ve yerel topluluklarla birlikte çalışmayı kapsıyor.
Projenin bağışçıları Kazakistan Hükümeti ve UNDP. Ulusal ortaklar arasında Ormancılık ve Yaban Hayatı Komitesi ile Almatı ve Ulıtau bölgelerindeki yerel yürütme organları bulunuyor. Proje koordinatörü olarak Meruyert Sarsembayeva gösteriliyor. Proje Ulıtau'daki miras ve turizm alanlarını da kapsadığı için bütçesi açıklanan çeşitli hedeflere hizmet ediyor.
Sayga nüfusundaki toparlanma ve kar leoparlarının korunması
Tokayev, Erivan'daki zirvede kaplan programını diğer yaban hayatı çalışmalarının yanı sıra ele aldı. Açıklamasına göre Kazakistan'daki sayga nüfusu 2003'teki 21 binden 2026 ilkbaharında tahminen 4,7 milyona yükseldi. Dünyadaki saygaların yaklaşık yüzde 98'i bugün Kazakistan'da yaşıyor.
Bu rakamlar, nüfusun 2003'e kıyasla yaklaşık 224 kat arttığını gösteriyor. Aynı zamanda bozkır ekosisteminin önemli bir parçası olan bu antilopun korunmasına ilişkin sorumluluğun büyük bölümünün Kazakistan'da olduğu anlamına geliyor.
Tokayev, kar leoparlarının sayısının 1990'lardaki kritik düzeylerin ardından yaklaşık 190'a ulaştığını söyledi. Kazakistan'daki yaşam alanlarının yaklaşık yüzde 70'i koruma altındaki bölgelerde bulunuyor. Tokayev, bu ilerlemeyi kesintisiz koruma, bilimsel izleme ve yetkililer, araştırmacılar ile uluslararası ortaklar arasındaki iş birliğine bağladı.
Kazakistan, Prjevalski atını yeniden doğaya kazandırmak üzere Çekya, Almanya ve Macaristan'daki ortaklarla da çalışıyor. Tokayev bu çabaları, nadir hayvanları yeniden yaşama döndürmek için ülkelerin kaynak ve bilgilerini birleştirmesine örnek olarak gösterdi.
Hazar foklarının sayısındaki farklı eğilim
Hazar foklarının durumu, toparlanma rakamlarıyla en büyük karşıtlığı oluşturdu. Tokayev, fok nüfusunun son yüzyılda yaklaşık 1 milyondan 270 bine düştüğünü, bunun yaklaşık yüzde 73'lük bir azalma anlamına geldiğini söyledi. Kazakistan, foku resmî olarak nadir ve nesli tehlike altında olan türler arasında sınıflandırdı.
Cumhurbaşkanı, Hazar Denizi'ne kıyısı olan beş ülkeye ve uluslararası topluma koruma çalışmalarını güçlendirme çağrısı yaptı. Türkmenistan'da düzenlenen ilk Hazar Çevre Zirvesi'nde acil ve eş güdümlü adım atılması için yaptığı çağrıyı hatırlatan Tokayev, Aral Gölü'nün yaşadığı çevresel yıkımın tekrarlanmaması uyarısında bulundu.
Tokayev bu uyarıyı şöyle dile getirdi:
Hazar Denizi'nin de aynı akıbeti yaşamasına izin vermemeliyiz.
Kaplan programı bir koruma alanı ve çevresindeki bölgeye odaklanıyor. Hazar'ın korunması ise paylaşılan bir su kütlesi boyunca iş birliğini gerektiriyor. Kazakistan, ülke içindeki koruma önlemlerinin yanı sıra denizin kaynaklarını korumak için devletler arası bir program oluşturulmasını savunuyor.
Kazakistan daha geniş kapsamlı koruma iş birliği arıyor
Tokayev, ortakları önerilen Nadir Türlerin ve Biyoçeşitliliğin Korunması Uluslararası Fonu'na destek vermeye çağırdı. Ayrıca BM Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi Sekretaryası'nın bölgesel ofisinin Almatı'da kurulmasını önerdi.
Önerilen ofis, Orta Asya ülkelerinin doğayı korumaya yönelik uluslararası anlaşma olan Kunming-Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi'ni uygulamasına yardımcı olacak. Bilimsel bilgi alışverişi ve ortak koruma projeleri de ofisin çalışmalarının bir parçası olacak.
Kazakistan; yaşam alanlarını yeniden oluşturmayı, türleri korumayı ve koruma altındaki bölgeleri genişletmeyi amaçlayan, 10 yıl sürecek ulusal bir biyoçeşitlilik koruma programını kabul etti. Ulusal Genetik Biyoçeşitlilik Bankası da kuruluyor.
Tokayev, ekosistemlerin izlenmesi, biyoçeşitlilik verilerinin analiz edilmesi ve çevresel tehditlere karşı uyarı verilmesi için dijital teknolojiler ile yapay zekâdan yararlanılması çağrısında bulundu. Ortak araştırmalar ve uzman eğitimleri için Astana'daki Uluslararası Yapay Zekâ Merkezi'ni bir platform olarak önerdi.
Cumhurbaşkanı ayrıca Taza Qazaqstan girişimini gündeme getirdi, nisan ayındaki zirvenin ardından kabul edilen Orta Asya'da Çevresel Dayanışma Astana Bildirisi'ne dikkat çekti ve BM sistemi içinde Uluslararası Su Örgütü kurulması yönündeki Kazakistan önerisini yineledi. Temel çağrısı, siyasi farklılıklara rağmen doğa için somut iş birliği yapılmasıydı.
Kaplan programında sıradaki çalışmalar somut: Ümit'i izlemek, diğer hayvanların durumunu değerlendirmek, av hayvanlarının nüfuslarını korumak ve komşu toplulukları bilgilendirip korumak. Yaklaşık 50 kaplandan oluşan bir nüfusa ulaşma hedefi, bu görevlerin uzun yıllar boyunca yerine getirilmesine bağlı.
Öne Çıkanlar
- Yetişkin dişi Amur kaplanı Ümit, Kazakistan'da bir kaplanın yaban hayatında görüldüğüne ilişkin son güvenilir kayıttan 70 yılı aşkın süre sonra, 31 Temmuz 2026'da İle-Balkaş'ta doğaya salındı.
- Tokayev, Erivan'daki biyoçeşitlilik liderleri zirvesinde Rusya'ya, UNDP'ye, WWF'ye ve diğer ortaklara teşekkür etti.
- Kazakistan, kademeli doğaya salma, yaşam alanlarını yeniden oluşturma ve izleme çalışmalarıyla yaklaşık 50 kaplandan oluşan yaban hayatı nüfusu kurmayı hedefliyor.
- İzleme tasmaları, uyarı sistemleri, müdahale ekibi ve tazminat fonu, toplulukların güvenliğini sağlamaya yönelik önlemler arasında yer alıyor.
- Tokayev, 4,7 milyon sayga ve yaklaşık 190 kar leoparından söz ederken Hazar foklarının sayısının yaklaşık 270 bine gerilediği uyarısında bulundu.
- Kazakistan, uluslararası bir koruma fonu ve BM'nin Almatı'da kuracağı bölgesel biyoçeşitlilik ofisi için destek arıyor.






