Kuzey Aral Denizi'nde su artıp tuzluluk azalırken Kazakistan yeni aşamayı planlıyor

10 dakikalık okuma
North Aral Sea recovery brings more water and less salt as Kazakhstan plans next phase

Daha geniş bir deniz ve yeni bir restorasyon hedefi

Kazakistan, Dünya Bankası'nın desteklediği restorasyon projesinin ilk aşamasının ardından Kuzey Aral Denizi'nin 870 kilometrekare genişlediğini ve tuzluluğunun neredeyse yarı yarıya azaldığını açıkladı. Bir sonraki hedefler arasında Kokaral Barajı'nı yeniden inşa etmek, sulama sistemlerini modernleştirmek ve denizin su hacmini 34 milyar metreküpe çıkarmak yer alıyor.

İçindekiler
  1. Daha geniş bir deniz ve yeni bir restorasyon hedefi
  2. Kokaral Barajı neleri değiştirdi?
  3. Ne kadar su geri döndü?
  4. Daha az tuz ve daha iyi su dolaşımı
  5. Yüzeyin altındaki oksijen neden önemli?
  6. Yeni aşamada baraj ile sulama bir arada ele alınıyor
  7. Açığa çıkan deniz tabanına bitki dikimi
  8. Balıkçılık ve nehir anlaşmaları iyileşmenin seyrini belirliyor
  9. 2005'teki barajdan yeni yatırım dönemine
  10. Öne Çıkanlar

Türkiye'nin Antalya kentinde düzenlenen COP31'de Su Kaynakları ve Sulama Bakan Yardımcısı Arsen Zhakhanbayev, Sır Derya Nehri Kontrolü ve Kuzey Aral Denizi'ni Koruma projesinin sonuçlarını sundu. Ayrıca ilk aşamasının 2027–2030 döneminde yürütülmesi planlanan ve Dünya Bankası kredisinden yararlanması beklenen yeni bir programı, Kuzey Aral Denizi ve Sulama Sistemlerinin Modernizasyonu programını tanıttı.

İyileşme kıyı şeridinin ötesine uzanıyor. Ağustos 2025'te yayımlanan bilimsel bir araştırma, suyun karışmasının kuzey denizinin büyük bölümüne yıl boyunca oksijen sağladığını ortaya koydu. Bu dolaşım, balıklar ve diğer su canlıları için gerekli koşulların sürdürülmesine yardımcı oluyor.

Kazakistan'ın planları üç görevi bir araya getiriyor: nehir suyunun daha büyük bölümünü denizde tutmak, sulama suyunu daha verimli kullanmak ve açığa çıkan deniz tabanından tuz ve toz yayılmasını azaltmak. Her biri aynı çevre krizinin farklı bir boyutuna çözüm getiriyor.

Krizin boyutu hâlâ çok büyük. İki ana nehrin sularının sulama için başka yönlere çevrilmesi sonucunda eski Aral Denizi'nin yaklaşık yüzde 90'ı kurudu. Sır Derya'nın beslediği kuzey havzası, Kazak yetkililerin anlattığı iyileşme çalışmalarının ve değişen koşulları inceleyen araştırmacıların odağında.

Reklam

Kokaral Barajı neleri değiştirdi?

Dünya Bankası'nın mali desteğiyle 2005'te tamamlanan Kokaral Barajı, Kuzey Aral Denizi'ni eski göl havzasının geri kalanından ayırıyor. Baraj, Sır Derya'dan gelen suyu tutarak kuzey havzasının daha fazla su depolamasını ve suyun kuruyan güneye doğru kaybolmasını önlüyor.

Araştırmacılar Georgiy B. Kirillin, Tom Shatwell ve Alexander S. Izhitskiy, sonuçları 7 Ağustos'ta Hydrology and Earth System Sciences dergisinde yayımlanan 2025 restorasyon araştırmalarında anlatıyor. Araştırmacılar 12 kilometre uzunluğunda bir barajdan ve 27,5 kilometreküpte, yani 27,5 milyar metreküpte sabitlenen göl hacminden söz ediyor.

Araştırmaya göre gölün yüzey alanı 2006'da 2.800 kilometrekareyken 2020'de 3.400 kilometrekareye çıktı. Bu, söz konusu ölçüm dönemi boyunca 600 kilometrekarelik, yani yaklaşık yüzde 21'lik bir artış demek. Kazakistan'ın sunumunda ise proje kapsamında sağlanan toplam artış 870 kilometrekare olarak veriliyor.

Bu değişimler önemli; çünkü gölün iyileşmesi hem depolanan su miktarına hem de suyun kapladığı alana bağlı. Su hacmi havzanın ne kadar su içerdiğini, yüzey alanı ise suyun karada ne kadar yayıldığını gösteriyor. Her ikisi de derinliği, kıyı koşullarını ve göl içindeki su hareketini etkiliyor.

Ne kadar su geri döndü?

Kazakistan Su Kaynakları ve Sulama Bakanlığı, su hacminin 2022 sonunda 18,9 milyar metreküpten 2025 sonunda 23 milyar metreküpe yükseldiğini bildiriyor. Bu, 4,1 milyar metreküplük, yani yaklaşık yüzde 22'lik bir artış. Bakanlık ayrıca üç yılda Kuzey Aral'a 6 milyar metreküpten fazla su girdiğini söylüyor.

Bir göle giren su miktarıyla gölde depolanan su hacmindeki artış farklı ölçümlerdir. Gelen suyun bir bölümü buharlaşma gibi kayıpları karşılar; bu nedenle göle ulaşan miktar, gölde kalan net artıştan fazla olabilir.

2025 için 27 milyar metreküp ve yüzde 42 artış bildiren bir rakam da bulunuyor. Bu, bakanlığın aynı yılın sonu için verdiği 23 milyar metreküplük rakamdan farklı. Akademik araştırmada, daha önceki saha gözlemleriyle ilişkili çalışmalara dayanarak sabitlenen hacim 27,5 milyar metreküp olarak belirtiliyor. Gelecekteki değişimlerin tutarlı bir başlangıç noktasına göre izlenebilmesi için ortak bir ölçüm tarihi ve yöntemi yararlı olacaktır.

Reklam

Daha az tuz ve daha iyi su dolaşımı

Tuzluluk, suda çözünmüş tuz miktarını ölçer. Aral Denizi küçüldükçe su buharlaştı, tuz ise geride kaldı ve kalan su giderek daha tuzlu hâle geldi. Nehir akışının yeniden sağlanması ve kuzey havzasında daha fazla su tutulması bu süreci tersine çevirmeye yardımcı oldu.

Akademik araştırmada tuzluluğun Ağustos 2002'de suyun kilogramı başına 18 gram tuzdan Ekim 2014'te 11 grama düştüğü kaydediliyor. Araştırmanın özetinde, Leibniz Tatlı Su Ekolojisi ve İç Su Balıkçılığı Enstitüsü'nün araştırmayı açıkladığı Ekim 2025 tarihli metninde de kullanılan daha geniş bir bitiş değeri olan kilogram başına 10 gram veriliyor. Bu sonuçlar, tuzluluğun deniz kurumaya başlamadan önceki koşullara yaklaştığını gösteriyor.

Zhakhanbayev'in COP31 sunumunda tuzluluğun neredeyse yarı yarıya azaldığı belirtilirken, ölçüm tarihleri eşleşmeyen başka bildirimlerde dört katlık düşüşten söz ediliyor. Tarihleri belirtilen bilimsel gözlemler somut bir karşılaştırma sunuyor: barajdan önce kilogram başına 18 gram, sonrasında ise yaklaşık 10–11 gram.

Araştırmaya liderlik eden IGB araştırmacısı Dr. Georgiy Kirillin, enstitünün ekim ayındaki araştırma açıklamasında fiziksel iyileşmeyi şöyle anlattı:

Araştırmamız, Kuzey Aral Denizi'nin fiziksel düzeydeki restorasyon sürecini belgeliyor.

Kirillin'in ekibi, 2016–2019 yıllarındaki seferlerde alınan ölçümlerden ve otonom bir istasyonda bir yıl boyunca kesintisiz kaydedilen sıcaklık ve oksijen verilerinden yararlandı. Çalışma, genişleyen yüzeyin altında neler yaşandığını açıklamaya yardımcı oluyor.

Yüzeyin altındaki oksijen neden önemli?

Araştırmacılar, yaz aylarında sıcaklığa bağlı zayıf tabakalaşmanın göl hacminin yaklaşık yüzde 7'sini etkilediğini buldu. Tabakalaşma, daha sıcak yüzey suyunun daha soğuk ve yoğun suyun üzerinde kalması ve iki su kütlesi arasındaki alışverişi sınırlamasıyla oluşuyor.

Gölün yalnızca yüzeyinde değil, içinde hareket eden iç dalgaların periyodu yaklaşık 4,5 gündü ve bu dalgalar dip yakınındaki suyun karışmasına yardımcı oldu. Bu hareket oksijeni derinlere taşırken besin maddelerini derin su, dip tortusu ve sucul besin ağlarının başladığı üst katmanlar arasında dolaştırıyor.

Yaz ortasında en derin bölgede oksijen seviyesi düşebilse de su sütununun büyük bölümü yıl boyunca oksijen bakımından zengin kaldı. Balıklar ve diğer pek çok canlı çözünmüş oksijene bağımlı olduğundan, oksijenin dağılımı yaşam alanlarının koşullarını gösteren işlevsel bir ölçüt.

Güney Aral, bu dolaşımın kaybolmasının sonuçlarını gözler önüne seriyor. IGB'nin açıklamasına göre tuzluluk farklarının yüksek olduğu bazı bölgelerde derin su yüzeyden ayrışıyor. Bu derin bölgeler oksijensiz kalıyor, çok az biyolojik çeşitliliği destekliyor ve metan ile hidrojen sülfür üretiyor.

Reklam

Kuzey denizindeki iyileşen dolaşım, yeni değişimlere karşı hassas. Araştırmacıların modellemesi, su seviyesinde veya berraklığında küçük değişikliklerin bile gölün ne kadar süre tabakalaşmış kalacağını etkileyebileceğini ortaya koydu. Besin girdilerindeki ve alg çoğalmasındaki değişimler berraklığı etkileyebilir; böylece nehir havzasındaki faaliyetler denizin derinliklerindeki koşullara bağlanıyor.

Yeni aşamada baraj ile sulama bir arada ele alınıyor

Kazakistan'ın planladığı ikinci aşama, Kokaral Barajı'nı yeniden inşa etmeyi ve Kuzey Aral'ın su seviyesini Baltık yükseklik referans sistemine göre 44 metreye çıkarmayı öngörüyor. Bu sistem, yükseklik ölçümlerinde kullanılan bir referans. Hedefler arasında 3.913 kilometrekarelik yüzey alanı ve 34 milyar metreküplük su hacmi bulunuyor.

Bakanlığın 2025 sonu için verdiği 23 milyar metreküplük hacimle karşılaştırıldığında, hedefe ulaşmak için 11 milyar metreküp daha su gerekiyor. Bu, yaklaşık yüzde 48'lik bir artış demek. Bu artışın sağlanması hem inşaat çalışmalarını hem de nehirden sürekli su akışını gerektirecek.

Su Kaynakları ve Sulama Bakanlığı, Türkistan ve Kızılorda eyaletlerinde sulamayı modernleştirmek ve otomatikleştirmek için 160'tan fazla tasarım ve maliyet belgesi hazırlıyor. Bakanlık daire başkanı Bekmurat Kalimardan, çalışmaların suyun daha verimli kullanılmasını sağlayacağını ve tasarruf edilen suyun Kuzey Aral'a yönlendirilmesine imkân yaratacağını söyledi.

Sır Derya havzasında suyu en çok kullanan sektörlerden biri tarım. Bu nedenle sulamanın modernleştirilmesi iyileşme planının temel unsurlarından biri: aynı nehir hem çiftliklere su sağlıyor hem de denizi besliyor. Zhakhanbayev'in sunumunda, mühendislik çalışmalarının dikkatli su kullanımıyla birleştirildiğinde kalıcı sonuçlar verdiği vurgulandı.

Duyurularda takvim değişiklik gösterdi. Mart 2026'da açıklanan planlarda ikinci aşama 2026–2029 dönemine yerleştirilirken COP31 sunumunda daha geniş kapsamlı modernizasyon programının ilk aşaması 2027–2030 olarak belirtildi. Bu takvimlerin birbiriyle nasıl örtüştüğü, önerilen Dünya Bankası kredisinin miktarı ve onay durumu açıklanmadı.

Açığa çıkan deniz tabanına bitki dikimi

Kazakistan, çekilen denizin geride bıraktığı araziler üzerinde de çalışıyor. 2021–2025 yılları arasında açığa çıkan deniz tabanının 1,1 milyon hektardan fazlasında ağaçlandırma çalışmaları yapıldı. Bu, 11.000 kilometrekareden fazla alana karşılık geliyor ve çalışmaların su kıyısının ötesindeki coğrafi ölçeğini gösteriyor.

Kuru ortamlara uyumlu bir çalı ya da küçük ağaç olan saksaul, kumlu zeminin sabitlenmesine ve tuz ile tozun taşınmasının azaltılmasına yardımcı oluyor. Altı yılda 56 milyondan fazla saksaul fidanı dikildiği bildirildi. Dikim programı açığa çıkan arazileri ele alırken baraj ve sulama projeleri suyu tutmaya ve ulaştırmaya odaklanıyor.

Reklam

10 Kasım 2026'da Kazakistan'ın ulusal pavilyonunda düzenlenen COP31 panelinde Ekoloji ve Doğal Kaynaklar Bakan Yardımcısı Mansur Oshurbayev, ekosistem restorasyonu çalışmalarını sundu. Sunumu suyun geri kazanılmasını, dikim çalışmalarını ve iklim değişikliğine uyumu kapsarken Zhakhanbayev'in sunumu su altyapısına ve gelecekteki yatırımlara odaklandı.

Oshurbayev, Orta Asya için su güvenliğinin neden bu kadar önemli olduğunu şöyle açıkladı:

"Orta Asya için iklim değişikliğine uyum, öncelikle su güvenliği meselesidir. Aral Denizi'nin tarihi bunu diğer tüm örneklerden daha açık biçimde gösteriyor: Bir su ekosistemi kaybedildiğinde, tüm bölgenin toprak, iklim, halk sağlığı ve ekonomi istikrarı da zarar görüyor," dedi Oshurbayev.

Balıkçılık ve nehir anlaşmaları iyileşmenin seyrini belirliyor

Balıkçılık, Kuzey Aral'ın çevresel koşullarıyla hane gelirleri arasındaki en doğrudan bağlantılardan biri. İyileşme sürecinde yıllık av miktarı yaklaşık 8.000 tona ulaştı; ancak 2025'te 7.800 tondan 3.900 tona düşüş bildirildi. Bu, önceki av miktarının yarısına denk geliyor ve balıkçılık topluluklarının genişleyen bir gölün yanı sıra güvenilir su koşullarına da neden ihtiyaç duyduğunu gösteriyor.

Kazakistan, sınırlarının ötesindeki işbirliğine de ihtiyaç duyuyor. Sır Derya'nın su kaynakları, Kırgızistan'ın da aralarında bulunduğu yukarı havza ülkelerindeki kullanım ve baraj işletme uygulamalarından etkileniyor. Nehri besleyen buzulların erimesi de gelecekteki su kaynakları üzerinde ek baskı oluşturuyor.

Su Kaynakları ve Sulama Bakanı Nurzhan Nurzhigitov, son dönemdeki su girişlerini koordineli baraj işletmelerine ve ülkeler arasındaki anlaşmalara uyulmasına bağladı. Mart 2026'da ayrıca Kazakistan ile Özbekistan'ın 2025'te sınırı aşan su tesislerinin ortak yönetimi ve dikkatli kullanımı konusunda imzaladığı anlaşmaya dikkat çekti.

Kazakistan COP31'de uluslararası işbirliği için üç alan önerdi: uygulamaya dönük deneyim paylaşımı, su ekosistemlerinin restorasyonu için sürekli finansman sağlanması ve ölçülebilir sonuçlar getiren ortak projeler yürütülmesi. Oshurbayev ayrıca iklim finansmanı ve ortak bilimsel izleme çağrısında bulundu.

Bilimsel izleme bu taahhütleri somut ölçütlere dönüştürüyor: su hacmi, tuzluluk, oksijen, sıcaklık ve mevsimsel karışımın zamanlaması. Nehir akışları, sulama kullanımı ve balık avlarıyla birlikte bu ölçümler, göldeki kazanımların sürüp sürmediğini ve yerel geçim kaynaklarının koşullarının iyileşip iyileşmediğini gösterebilir.

Reklam

2005'teki barajdan yeni yatırım dönemine

İyileşme süreci yirmi yıla yayıldı; inşaat, dikim, nehir anlaşmaları ve bilimsel araştırmalar farklı takvimlerde ilerledi. Önemli tarihler, yeni programın önceki çalışmalar üzerine nasıl kurulduğunu gösteriyor:

  • 2005: Kokaral Barajı, Dünya Bankası'nın mali desteğiyle tamamlandı.
  • 2006–2020: Akademik araştırmadaki karşılaştırmaya göre gölün yüzey alanı 2.800 kilometrekareden 3.400 kilometrekareye çıktı.
  • 2016–2019: Bilimsel seferlerde daha sonra karışım, sıcaklık ve oksijeni incelemek için kullanılan gözlemler toplandı.
  • 2021–2025: Açığa çıkan deniz tabanının 1,1 milyon hektardan fazlasında ağaçlandırma çalışmaları yapıldı.
  • 2022 sonundan 2025 sonuna: Su bakanlığı, depolanan su miktarının 18,9 milyar metreküpten 23 milyar metreküpe çıktığını kaydetti.
  • 7 Ağustos 2025: Kirillin, Shatwell ve Izhitskiy, restorasyonu yapılan gölün fiziksel koşullarına ilişkin araştırmalarını yayımladı.
  • Mart 2026: İkinci aşama planlarında barajın yeniden inşası ve 2026–2029 uygulama dönemi açıklandı.
  • Kasım 2026: Kazakistan, Antalya'da düzenlenen COP31'de restorasyon sonuçlarını sundu; ilk aşaması 2027–2030 döneminde planlanan daha geniş kapsamlı bir modernizasyon programını da açıkladı.

Yeni yatırım dönemi, projeleri somut bir hedef etrafında bir araya getiriyor: suyu sağlayan nehir boyunca önlenebilir talebi azaltırken daha fazla suyu elde tutmak. Bilimsel bulgular ayrıca yeni bir yönetim görevine işaret ediyor: derinliğin artmasının ve su kalitesindeki değişimlerin su yaşamını destekleyen dolaşımı nasıl etkilediğini izlemek.

Öne Çıkanlar

  • Kazakistan, restorasyonun ilk aşamasında Kuzey Aral Denizi'nin 870 kilometrekare genişlediğini ve tuzluluğunun neredeyse yarı yarıya azaldığını söylüyor.
  • Su bakanlığı, su hacminin 2022 sonunda 18,9 milyar metreküpten 2025 sonunda 23 milyar metreküpe çıktığını kaydediyor.
  • 2025'te yayımlanan bilimsel bir araştırma, suyun karışmasının kuzey denizinin büyük bölümüne yeterli oksijen sağladığını; ancak koşulların su seviyesi ve berraklıktaki değişimlere karşı hassas olduğunu ortaya koydu.
  • Gelecek planlarında 34 milyar metreküp su hacmi, 3.913 kilometrekare yüzey alanı ve Kokaral Barajı'nın yeniden inşası hedefleniyor.
  • Türkistan ve Kızılorda'daki sulama modernizasyonunun su kullanımını iyileştirmesi ve denize su sağlanmasına katkıda bulunması amaçlanıyor.
  • 2021–2025 döneminde açığa çıkan deniz tabanının 1,1 milyon hektardan fazlasında dikim çalışmaları yapıldı.
  • COP31'de tanıtılan modernizasyon programının 2027–2030 döneminde planlanan ilk aşamasının finansmanında Dünya Bankası kredisinden yararlanılması bekleniyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir