Yürürlükten kaldırma, eski yetkileri koruyabilir
Sri Lanka’nın önerilen Devleti Terörizmden Koruma (PSTA) Yasa Tasarısı, Terörizmi Önleme Yasası’nı yürürlükten kaldıracak; ancak Birleşmiş Milletler insan hakları ofisinin uyarısına göre, ayrı bir geçiş hükmüyle derdest davaları ve yasanın önemli bölümlerini koruyacak. 13 Ekim 2026 tarihli hukuki değerlendirmede, yeni düzenleme yasalaşmadan önce kapsamlı değişiklikler yapılması istendi.
İçindekiler
- Yürürlükten kaldırma, eski yetkileri koruyabilir
- Yerine geçme vaizi yeni itirazlarla karşılaşıyor
- Önceki taslaktan bu yana neler iyileşti?
- Terörizm tanımının önemi
- Bir baskını haberleştirmek risk doğurabilir
- Askeri gözetim, kırılganlık süresini uzatıyor
- Hâkim önüne çıkmak tek başına yeterli değil
- İşkenceye karşı koruma hemen başlamalı
- Yerel kurumlar ve protestocular değişiklik istiyor
- Ticaret taahhütleri tasarının yeniden yazılması yönündeki baskıyı artırıyor
- Öne Çıkanlar
19 sayfalık değerlendirme, 22 Eylül’de Resmî Gazete’de yayımlanan ve Adalet Bakanı Harshana Nanayakkara’nın 6 Ekim’de Parlamentoya sunduğu tasarıyı inceliyor. İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi (OHCHR), polis sorgularının kayda alınması ve polis itiraflarının delil olarak kabul edilmesine son verilmesi gibi iyileştirmeleri kabul ediyor. Bununla birlikte keyfî gözaltı, işkence, zorla kaybetme ve barışçıl sivil faaliyetlere getirilen kısıtlamalara ilişkin risklerin sürdüğünü belirtiyor.
Temel sorun, terör suçlarının tanımındaki ifadelerin ötesine uzanıyor. Tasarı, savunma bakanlığı sekreterine başlangıçta iki aylık gözaltı emri verme yetkisi tanıyacak, sulh hâkiminin bu emri reddetme yetkisini sınırlayacak ve askeri personele ve sahil güvenliğe kapsamlı yakalama ve arama yetkileri verecek.
OHCHR’nin ekim ayı hukuki değerlendirmesi, yürürlükten kaldırma ile gözaltı ve kovuşturmaların sürmesini birbirine bağlayan sorunu şöyle tanımlıyor:
72. madde yeni Yasa yürürlüğe girdiğinde PTA’yı yürürlükten kaldıracak olsa da 73. madde, PTA kapsamındaki derdest davaları ve PTA çerçevesinin önemli unsurlarını koruyacak.
Bu nedenle PTA kapsamında hâlihazırda tutulan veya yargılanan kişiler için mevcut davaların nasıl ele alınacağı, önerilen reformun temel unsurlarından biri. OHCHR; devam eden yargılamaların, gözaltıların, delil kurallarının ve sürdürülecek kısıtlamaların uluslararası insan hakları hukukuna uygun olmasını sağlamak üzere geçiş düzenlemelerinin gözden geçirilmesini istiyor.
Yerine geçme vaizi yeni itirazlarla karşılaşıyor
1979 tarihli ve 48 sayılı Terörizmi Önleme (Geçici Hükümler) Yasası başlangıçta geçici bir önlem olarak çıkarılmıştı. Yasa o tarihten bu yana Tamil ve Müslüman topluluklar, gazeteciler, insan hakları savunucuları ve hükümet eleştirmenleri hakkında kullanıldı; keyfî gözaltı ve işkence konusunda uzun bir geçmişe sahip.
Devlet Başkanı Anura Kumara Dissanayake’nin Ulusal Halkın Gücü ittifakı, 2024 seçim bildirgesinde PTA’nın kaldırılması için çalışmayı ve Sri Lanka genelinde sivil hakları korumayı vadetmişti. Hükümeti ise yasanın yerine geçecek yeni bir düzenleme hazırlarken mevcut yasayı uygulamayı sürdürüyor.
24 yaşındaki Tamil hip-hop sanatçısı Sangeethan Ganeshkumar, bir müzik videosuyla bağlantılı olarak Haziran 2026’da PTA kapsamında tutuklandı. Sri Lanka İnsan Hakları Komisyonunun (HRCSL) BM’ye verdiği bilgilerde, 2025’te PTA’yla bağlantılı 46 gözaltı vakası, 2026’nın ilk üç ayında ise 12 vaka kaydedildi.
Tartışma, birkaç taslak ve kamuoyu önündeki itirazlar eşliğinde ilerledi:
- 13 Aralık 2025: PSTA’nın önceki bir taslağı yayımlandı.
- 24 Şubat 2026: OHCHR, kapsamlı bir yeniden yazım çağrısı yapan bir değerlendirme yayımladı.
- 22 Eylül 2026: Gözden geçirilmiş tasarı Resmî Gazete’de yayımlandı.
- 6 Ekim 2026: Nanayakkara tasarıyı Parlamentoya sundu.
- 9 Ekim 2026: Jaffna ve Batticaloa’daki göstericiler tasarının geri çekilmesini istedi.
- 13 Ekim 2026: OHCHR son değerlendirmesini yayımlarken, Kolombo’daki Cumhurbaşkanlığı Sekreterliği önünde protestocular toplandı.
Önceki taslaktan bu yana neler iyileşti?
OHCHR’nin şubat ayındaki hukuki değerlendirmesi, aralık ayındaki taslağı kapsamı geniş suçlar, yetersiz yargı denetimi ve gözaltında kötü muameleye karşı eksik koruma nedeniyle eleştirmişti. Eylül sürümü bu itirazların bazılarını karşılıyor.
Gözden geçirilmiş tasarı, terörizmin sonuçları arasında sayılan bazı adi suçları çıkarıyor ve egemenlik ile toprak bütünlüğüne bağlı bir amacı kapsam dışı bırakıyor. Kışkırtma ve yayımlama suçlarındaki pervasızlık unsurunu kaldırıyor, ayrı bir yasal sokağa çıkma yasağı yetkisini siliyor ve kısıtlayıcı emirlerin birçoğunun gerekli ve orantılı olmasını şart koşuyor. Bu şartlar, kısıtlamaların meşru bir ihtiyaca hizmet etmesi ve o ihtiyacın gerektirdiğinden ileri gitmemesi anlamına geliyor.
Polis itirafları artık delil olarak kabul edilmeyecek. Polis sorgularının ve sulh hâkimi önündeki ifadelerin ses ve görüntü kaydına alınması gerekecek; yazılı gerekçe ve sulh hâkimi onayı gerektiren sınırlı bir istisna öngörülüyor. Tasarı ayrıca tutuklama, gözaltı, tutuklu yargılama, kefaletle serbest bırakma, tahliye, kovuşturma ve dava sonuçlarını kapsayan merkezi bir veri tabanı oluşturuyor.
İnsan Hakları Komisyonuna tutuklama ve gözaltı bildirimi için tanınan süre, önceki taslaktaki 72 saatten 48 saate düşürülerek 24 saat kısaltılıyor. OHCHR bu değişikliği memnuniyetle karşılıyor; ancak azami sürenin olağan uygulamaya dönüşmesine izin vermek yerine bildirimin mümkün olan en kısa sürede yapılmasını istiyor. Gözaltındaki bir kişiyi bulmaya çalışan aileler ve avukatlar için erişilebilir bir kayıt ve hızlı bildirim, pratik güvence niteliği taşıyor.
Terörizm tanımının önemi
OHCHR, 3. maddedeki terörizm tanımının hâlâ aşırı geniş olduğu sonucuna varıyor. Tanımda, ayrıca açıklığa kavuşturulmadan “bir hükümeti veya uluslararası kuruluşu gereğinden fazla zorlamak” ifadesi yer alıyor. Ofis, bunun barışçıl protestoları veya sivil itaatsizliği kapsayabileceği uyarısında bulunuyor.
Değerlendirme ayrıca mala, çevreye, elektronik sistemlere, kültürel varlıklara ve iletişime yönelik zararlara yapılan göndermelere de itiraz ediyor. “Önemli ekonomik kayıp” ve “yaşam için tehlike olasılığı” gibi terimlerin yeterince tanımlanmadığını belirten OHCHR, bunların terörizm tanımına eklenmek yerine genel ceza hukuku kapsamında ele alınması gerektiğini söylüyor.
Ceza yasaları, insanların hangi davranışların yasak olduğunu ve hangi cezaların uygulanabileceğini anlayabilmesini sağlamalı. Yasallık ilkesi olarak bilinen bu gereklilik, ağır cezalar öngören ve istisnai gözaltı yetkilerine izin veren suçlar bakımından özellikle önemli.
3(4). madde; protesto, savunuculuk, muhalefet, grevler, diğer işçi eylemleri ile insani veya tıbbi yardıma ilişkin korumalar getiriyor. OHCHR, son metinde bu faaliyetlerin gerekli manevi unsurları “tek başına” kanıtlamaya yetmeyeceğinin belirtildiğini, ancak koruma altındaki davranışların suç kapsamı dışında olduğunun açıkça söylenmediğini ifade ediyor. Soruşturmacıların ve mahkemelerin uygulamak zorunda olduğu kesin bir istisna talep ediyor.
Ofis, temel suçta belirli kastın alternatifi olarak bilgi unsuruna yer verilmesine de karşı çıkıyor. Daha düşük eşiğin, terör suçlamasıyla karşılaşabilecek kişilerin kapsamını genişletebileceği ve keyfî ya da ayrımcı uygulamaları artırabileceği kaygısını taşıyor.
Bir baskını haberleştirmek risk doğurabilir
74. madde, gizli bilgiyi; belirtilen kişilerin görevleri, hareketleri veya bulundukları yerler hakkındaki bilgilerin yanı sıra ulusal güvenlik ve savunmayı olumsuz etkileyebilecek bilgileri de kapsayacak şekilde tanımlıyor. OHCHR, bu tanımı aşırı geniş ve muğlak buluyor.
Değerlendirmeye göre tutuklamayı kayda alan bir gazeteci, baskın hakkında paylaşım yapan bir mahalle sakini veya halka açık bir kontrol noktasını belgeleyen insan hakları gözlemcisi bu tanımın kapsamına girebilir. Bu örnekler riskin boyutunu ortaya koyuyor: Güvenlik görevlilerinin halka açık alanlarda nasıl hareket ettiğine ilişkin bilgiler, hesap sorabilmek için insanların ihtiyaç duyduğu bilgiler de olabilir.
Gözden geçirilmiş tasarı; hukuka uygun gazetecilik, araştırma, sivil toplum faaliyetleri, insan hakları çalışmaları ve muhalefet için güvenceler ekliyor. OHCHR bu korumaları memnuniyetle karşılarken temel suçların ve gizli bilgi tanımının daraltılmasını istiyor.
Kaygı, materyallerin veya başkalarının bunlara erişmesini sağlayan hizmetlerin dağıtılması ya da dolaşıma sokulmasını kapsayan yayımlama suçlarına da uzanıyor. Terörizmin temel tanımı geniş tutulduğunda, bu tür materyallerin paylaşımına ilişkin kurallar çok çeşitli ifade biçimlerini etkileyebilir.
Askeri gözetim, kırılganlık süresini uzatıyor
24. madde, silahlı kuvvetlerin ve sahil güvenliğin bir şüpheliyi polise devredene kadar, mümkün olan en kısa sürede ve yol süresi hariç 24 saat içinde gözaltında tutmasına izin veriyor. OHCHR, bunun polis tarafından yapılan tutuklamaya kıyasla ek bir gözaltı süresi yarattığını belirtiyor.
Polisin tutukladığı bir şüpheli, tutuklamadan sonra 48 saate kadar bir süre içinde sulh hâkimi önüne çıkarılabilir. Silahlı kuvvetlerce tutuklanan bir kişi için izin verilen devir süresi bu süreyi 72 saate çıkarabilir. OHCHR, süre sayacının tutuklama anında başlamasını ve hangi makamın tutukladığından bağımsız olarak aynı şekilde uygulanmasını istiyor.
Askeri gözetim hükmü; avukata derhâl erişim, özel bir tıbbi muayene, sorgunun kaydedilmesi veya doğrudan yargı denetimi gibi açık güvenceler içermiyor. OHCHR, yetkililerin bir kişiyi gözaltına aldıktan sonra akıbetini veya nerede olduğunu gizlemesi anlamına gelen zorla kaybetmenin yanı sıra baskı ve işkence riskleri konusunda uyarıyor.
Dijital mahremiyet de risk altında. Ofis, polise teslimden önceki sürenin yetkililerin kişileri telefonlarına ve diğer cihazlarına erişmeye zorlamasına ve verilerini çıkarmasına imkân verebileceği uyarısında bulunuyor.
Askeri tutuklama yetkileri istisnai durumlarla sınırlandırılmış görünse de yasal yetki kapsamında kamu düzenini sağlama veya terörle mücadele operasyonlarını da kapsıyor. OHCHR, bu koşulların münferit acil durumların ötesine geçebileceğini belirtiyor. Sivil polisin önceliği, açık sivil komuta, katı süre sınırları ve askeri müdahaleler için hesap verebilirlik çağrısında bulunuyor.
Hâkim önüne çıkmak tek başına yeterli değil
27. ve 28. maddeler, Savunma Bakanlığı sekreterinin her seferinde iki ay olmak üzere, toplamda bir yıla kadar gözaltı izni vermesine olanak tanıyor. İlk iki ayın ötesindeki uzatmalar için Yüksek Mahkemenin onayı gerekiyor ve şüphelilerin en az 14 günde bir sulh hâkimi önüne çıkarılması şart koşuluyor.
OHCHR’nin itirazı, başlangıçta sulh hâkiminin ne yapabileceğiyle ilgili. 26(3)(a) maddesi uyarınca sulh hâkimi, ilk gözaltı emrini uygulamak zorunda. Mahkeme, gözaltının hukuka uygun, gerekli ve orantılı olup olmadığını değerlendirdikten sonra emri bağımsız biçimde reddedemiyor. 26(3)(b) maddesi de gözaltı emri sunulmadığı belirli durumlarda tutuklu yargılamayı zorunlu kılıyor.
OHCHR, idari kararla gözaltı için bir yıllık üst sınır ve 29(2). madde kapsamında tutuklu yargılama için ayrıca bir yıllık üst sınır bulunduğunu belirtiyor; Human Rights Watch ise farklı hükümlerin birlikte, suçlama yöneltilmeden iki yıla kadar gözaltıya izin verebileceğini söylüyor. Tutuklu yargılama, ceza davası sürerken uygulanan gözetimi ifade ederken idari gözaltı bir idari emirle başlıyor. OHCHR’ye göre her iki yol da etkili yargı denetimine tabi olmalı.
Önerilen Bağımsız İnceleme Komitesi, gözaltı emrini 30 gün içinde inceleyecek; ancak üyelerini savunma bakanı atıyor ve tavsiyeleri hakkında nihai kararı kendisi veriyor. OHCHR, komitenin bağımsızlığını ve bağlayıcı karar alamamasını sorguluyor. Ofis ayrıca kısıtlayıcı kefalet kurallarını ve iddianame düzenlendikten sonra geniş gerekçelerle gözaltına izin veren, ancak düzenli ve kişiye özel incelemeyi açıkça zorunlu kılmayan 54. maddeyi eleştiriyor.
İşkenceye karşı koruma hemen başlamalı
Gözden geçirilmiş tasarı avukata erişim hakkını tanıyor ve önceki taslaktaki önceden izin alma şartını kaldırıyor. Ancak ziyaretler, tanımlanmamış “gerekli gözetim” koşuluna bağlı kalıyor; başka bir hüküm ise iletişim ve ziyaretleri yazılı yasayla belirlenen şartlara tabi tutuyor.
OHCHR, yetkililerle ilk temas anından itibaren, sorgu öncesi de dahil olmak üzere hızlı ve gizli avukat erişimi istiyor. Avukatın şüpheliye özel olarak danışmanlık verebilmesi; bağımsız tıbbi erişim ve ailenin zamanında bilgilendirilmesi de baskıya karşı ek koruma sağlayacak.
Tasarı, tıbbi muayeneler, gerektiğinde gözaltı yerinin değiştirilmesi ve kovuşturmayı hedefleyen soruşturmalar yoluyla işkence şüphelerine karşı atılacak adımları güçlendiriyor. OHCHR ayrıca işkence, baskı, hukuka aykırı gözaltı veya ciddi usul ihlalleri yoluyla elde edilen delillerin dışlanmasını istiyor ve dokunulmazlık hükümlerinin yetkilileri ağır ihlallerden sorumlu tutmaya engel olmaması gerektiğini belirtiyor.
Tıbbi güvenceler bir başka kaygı doğuruyor. 48(2). madde, belirli soruşturma koşullarında şüphelinin reddetmesine rağmen zorunlu muayeneye izin veriyor. OHCHR, bu hükmün bedensel ve ruhsal bütünlük, bilgilendirilmiş rıza ve tıp etiğiyle ilgili olduğunu vurguluyor.
52. ve 53. maddeler; kovuşturmanın ertelenmesi veya askıya alınmasına ilişkin anlaşmalar için Yüksek Mahkeme onayı, özgür ve bilgilendirilmiş rıza ve baskıya karşı koruma dahil güvenceler getiriyor. Ancak bu tür düzenlemeler yine de 20 yıla kadar sürebilir ve kişiyi yaşamının önemli bir bölümünde koşullara tabi bırakabilir.
Yerel kurumlar ve protestocular değişiklik istiyor
HRCSL daha köklü bir tutum alıyor: PTA’yı kaldırmak ve terör suçlarını genel hukuk kapsamında ele almak. Bakanlığa sunduğu tavsiyelerde daha dar kapsamlı suç tanımları, anlamlı yargı denetimi, kefaletle serbest bırakma konusunda gerçek takdir yetkisi ve sulh hâkimine ifade verilmeden önce hukuki temsil talep ediyor.
Emekli Yüksek Mahkeme yargıcı olan komisyon başkanı Laxman T. B. Dehideniya, tavsiyeleri Nanayakkara’ya gönderdi ve Dissanayake’yi de bilgilendirdi. Komisyon, yasal değişikliklere kurumsal ve güvenlik sektörü reformlarının eşlik etmesi, ayrıca önerilen inceleme komitesinin bağımsızlığının artırılması gerektiğini söylüyor.
Kamuoyu tepkisi de birçok yere yayıldı. Kuzey-Doğu Koordinasyon Komitesi, 9 Ekim’de Jaffna’daki Valilik Sekreterliği önünde ve Batticaloa’daki Gandhi Park’ta gösteriler düzenledi. Katılımcılar, hükümeti tasarıyı geçirmemeye çağıran bir muhtıra okudu.
13 Ekim’de Kolombo’daki Cumhurbaşkanlığı Sekreterliği önünde toplanan protestocular hem PTA’nın kaldırılmasını hem de yerine geçmesi önerilen tasarının geri çekilmesini istedi. Transparency International Sri Lanka da tasarının geri çekilmesi çağrısında bulundu.
Ticaret taahhütleri tasarının yeniden yazılması yönündeki baskıyı artırıyor
Cumhurbaşkanının yetkileri de bir başka tartışma konusu. 59. madde, tasarı kapsamındaki bir suçla bağlantılı makul gerekçelere dayanarak cumhurbaşkanına bir kuruluşu yasaklama yetkisi veriyor. OHCHR bağımsız inceleme ve süre sınırları talep ediyor. Diğer hükümler, bir kişinin hareket ve iletişim özgürlüğünün üç aya kadar kısıtlanmasına izin veriyor.
Human Rights Watch, bu yetkileri Sri Lanka’nın Avrupa Birliği Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi Plus (GSP+) kapsamındaki taahhütleriyle ilişkilendiriyor. Bu sistem, insan hakları koşullarına bağlı ticaret avantajları sağlıyor. Sri Lanka, bu statünün yeniden verilmesi için bir koşul olarak 2017’de PTA’yı kaldırmayı taahhüt etmişti.
Human Rights Watch’un Asya direktörü Elaine Pearson, kuruluşun ekim ayındaki tasarı değerlendirmesinde önerinin bu taahhütleri riske attığı uyarısında bulundu:
Önerilen yasa benzer ihlallere izin verecek, Sri Lanka’nın uluslararası hukuk kapsamındaki yükümlülüklerini çiğneyecek ve AB’nin sağladığı ticaret avantajlarını tehlikeye atacaktır.
Parlamentoda nihai oylama veya yasanın çıkarılması için bir tarih belirtilmedi. OHCHR; etkilenen toplulukların, bağımsız kurumların, sivil toplumun ve hukukçuların katılımıyla tasarı kabul edilmeden önce kapsamlı bir inceleme yapılmasını istiyor. Önerilen değişiklikler arasında daha dar kapsamlı suç tanımları, müdahaleci aramalar için kural olarak hâkim kararı alınması, gözaltı için etkili mahkeme onayı ve kötü muameleye maruz kalan kişilere çözüm yolları sunulması yer alıyor.
Öne Çıkanlar
- OHCHR’nin 13 Ekim 2026 tarihli değerlendirmesi, tasarı yasalaşmadan önce kapsamlı biçimde yeniden yazılmasını istiyor.
- Tasarı, kayıtlı sorgular ve diğer güvenceler getiriyor; ancak geniş kapsamlı suç tanımlarını ve idari gözaltı yetkilerini koruyor.
- Askeri kuvvetlerin ve sahil güvenliğin uyguladığı gözaltı, şüphelinin ilk kez sulh hâkimi önüne çıkarılmasını geciktirebilir.
- Geçiş hükümleriyle PTA kapsamındaki derdest davalar ve yasanın önemli bölümleri yürürlükte kalabilir.
- Sri Lanka İnsan Hakları Komisyonu, terör suçlarının genel hukuk kapsamında ele alınmasını öneriyor.
- Jaffna, Batticaloa ve Kolombo’daki protestolarda tasarının geri çekilmesi talep edildi.






