Üç ayda yaklaşık beş milyon kişi etkilendi
Uluslararası Göç Örgütü’ne (IOM) göre, 2025’in ilk üç ayında Afganistan’da yeni yerinden edilmelerin yüzde 79’una çevresel tehlikeler yol açtı; bu dönemde 174.883 kişi ilk kez yerinden edildi. Kuraklık, sel, şiddetli yağış ve kar, söz konusu çeyrekte 4.892.484 kişiyi, yani nüfusun yaklaşık onda birini etkiledi.
İçindekiler
- Üç ayda yaklaşık beş milyon kişi etkilendi
- Yerinden edilme verileri neyi ölçüyor?
- Kuraklık suyu ve geçim kaynaklarını tüketiyor
- Tarım kayıpları aileleri başka yerlere göç etmeye zorluyor
- Yerinden edilmiş aileler nerede barınıyor?
- Su kıtlığı gündelik yaşamı yeniden şekillendiriyor
- Birçok topluluk acil hizmetlerden yoksun
- Önleme ve yardım için farklı öncelikler
- Öne Çıkanlar
IOM’un 2. Tur değerlendirmesinde yer alan veriler, çevresel tahribatın birbiriyle bağlantılı iki baskı yoluyla aileleri evlerinden nasıl uzaklaştırdığını gösteriyor: doğrudan tehlike ve gelir kaynaklarının giderek yitirilmesi. Sel bir evi bir gecede yok edebilir. Sulama suyu kıtlığı ise çiftçi bir ailenin geçimini sağlayacak kadar gelir elde etmesini engelleyebilir.
Afganistan, ertesi yıla üç milyondan fazla ülke içinde yerinden edilmiş kişiyle girerken, geri dönenlerin sayısındaki artış konut, su ve temel hizmetler üzerindeki baskıyı artırdı. Ülke, iklim tehlikeleri ve Dünya’nın içindeki hareketlerden kaynaklanan depremler de dahil olmak üzere, birbiriyle örtüşen acil durumlarla karşı karşıya.
IOM Afganistan Misyon Şefi Mihyung Park, Şubat 2025’te yayımlanan açıklamasında ülkenin iklim krizine eşitsiz biçimde maruz kalmasını şöyle anlattı:
Küresel karbon salımına çok az katkıda bulunmasına rağmen Afganistan, iklim değişikliğinden en çok etkilenen ilk on ülke arasında yer alıyor.
Haneler açısından sonuçlar ev değiştirmekle sınırlı kalmıyor. Çevresel baskılar gelirleri azaltırken topluluklar, sağlık harcamalarını kıstıklarını, tehlikeli işlerde çalıştıklarını ve çocuklarını okuldan aldıklarını bildirdi. Değerlendirme, gıda, su, çalışma ve yerinden edilmeyi aynı hane içindeki mücadelenin parçaları olarak ele alıyor.
Yerinden edilme verileri neyi ölçüyor?
IOM’un değerlendirme programı, Afganistan’ın fiilî Ulusal Afet Yönetim Kurumu (ANDMA) ile koordinasyon içinde tasarlandı. Kurumun Yerinden Edilmeyi Takip Matrisi, hareketliliği izlemek ve nerelerde yardıma ihtiyaç olduğunu belirlemek için topluluk düzeyinde bilgi topluyor.
Ülke içinde yerinden edilmiş kişi, evini terk etmiş ancak Afganistan sınırları içinde kalmış kişidir. Geri dönen kişi ise ülke içinde yerinden edildikten veya yurt dışında yaşadıktan sonra geri gelmiştir. IOM’un geri dönenlere ilişkin toplamları her iki grubu da kapsıyor.
IOM’un yerinden edilme veri kümesinde, 2021’den 2025’in ilk çeyreğine kadar olan hareketleri kapsayan 2. Tur’da 3.109.221 ülke içinde yerinden edilmiş kişi ve 5.876.345 geri dönen kişi kaydediliyor. 3. Tur’da ise 2026 Ocak ayı sonu itibarıyla 3.061.922 ülke içinde yerinden edilmiş kişi ve 8.013.855 geri dönen kişi olduğu tahmin ediliyor.
Geri dönen kişi sayısı, iki tur arasında yaklaşık 2,14 milyon arttı. Yerinden edilmiş nüfus yaklaşık üç milyon düzeyinde kaldı. Bu da toplulukların, mevcut büyük nüfusun yanı sıra yeni gelenleri veya geri dönenleri de desteklemesi gerektiği anlamına geliyor.
IOM geçici yerinden edilmeleri de ayrıca izliyor. 2025’in ilk çeyreğinde 207.273 kişi, bir günden uzun ancak bir aydan kısa süreyle topluluklarından ayrıldı. Aileler görece hızlı dönse bile bu kısa süreli ayrılıklar eğitimi, tarımı ve sağlık hizmetlerine erişimi sekteye uğratabiliyor.
Değerlendirmeler farklı veri toplama ve yayımlanma tarihlerini kapsıyor:
- 27 Şubat 2025: IOM, önceki 12 ayda iklim tehlikelerinden yaklaşık dokuz milyon kişinin etkilendiğini belirten bulguları yayımladı.
- Mart ve Nisan 2025’in başları: 2. Tur’da 2025’in ilk çeyreğine ilişkin bilgiler toplandı.
- 2025’in sonları ile 2026 Ocak ayı: 3. Tur’da nüfus ve hareketlilik tahminleri güncellendi.
- 24 Şubat 2026: IOM, 3. Tur nüfus ve hareketlilik raporunun sayfasına bu tarihi verdi.
IOM’un 3. Tur rapor sayfasında saha çalışmasının Kasım ve Aralık 2025’te yapıldığı belirtilirken, veri kümesinde daha geniş bir dönem olan Ekim 2025-Ocak 2026 yer alıyor. Veri kümesinde en güncel toplamlar için referans tarihi olarak 2026 Ocak ayının sonu gösteriliyor.
Kuraklık suyu ve geçim kaynaklarını tüketiyor
2025’in ilk çeyreğinde en yaygın bildirilen tehlike kuraklık oldu ve değerlendirilen toplulukların yüzde 39’unu etkiledi. Yerinden edilme olaylarının yüzde 30’una kuraklık, yüzde 21’ine ise sel neden oldu.
Su kıtlığı özellikle tarıma ağır darbe vurdu. Ülke genelinde toplulukların yüzde 83’ü, önceki yıl sulama suyunun azaldığını bildirdi. Bu oran Farah’ta yüzde 98’e, Kandahar’da yüzde 97’ye, Zabul ve Faryab’da ise yüzde 96’ya ulaştı.
Yağış ekinler için yeterli nemi sağlayamadığında çiftçilerin sulamaya ihtiyacı olur. Kanallar, kuyular ve barajlar daha az su sağladığında daha az arazi ekebilir, ürün kaybedebilir veya besledikleri hayvanların sayısını azaltabilirler. Bu kararların her biri, hanenin gıdasını veya gelirini azaltır.
Toplulukların dörtte üçü, yani yüzde 74’ü, kullanılabilir tarım arazisinin azaldığını bildirdi. Ghor’da bu oran yüzde 91, Badahşan ve Zabul’da yüzde 89, Uruzgan’da ise yüzde 88 oldu.
IOM’un 3. Tur rapor sayfasında, 2025’te Afganistan’ın neredeyse tüm vilayetlerinde yağışların ortalamanın altında kaldığı, sekiz bölgenin dördünde kuraklık uyarısı verildiği belirtiliyor. Batı ve orta bölgelerde yıkıcı seller yaşanırken doğu ve kuzey bölgelerinde depremler ağır hasara yol açtı.
Dolayısıyla Afganistan köyleri aynı yıl içinde farklı türlerde hasarla karşı karşıya kalıyor. Uzun süreli kuraklık üretimi düşürürken ani afetler geriye kalan evleri, yolları ve tarım arazilerini yok edebiliyor.
Tarım kayıpları aileleri başka yerlere göç etmeye zorluyor
2. Tur’da çalışanların yüzde 71’i, hava koşullarına ve suya büyük ölçüde bağlı geçim kaynaklarına sahipti. Bu oran IOM’un Şubat 2025’te yayımladığı verilerde yüzde 73’tü. Hanelerin ağırlıklı olarak kendi ihtiyaçları için gıda yetiştirdiği geçimlik tarım, çalışanların yüzde 43’ünü oluşturuyordu. Hayvancılık yüzde 16, meyve bahçesi tarımı ise yüzde 7 düzeyindeydi.
Değerlendirilen toplulukların yarısından fazlası, yani yüzde 57’si, 2025’in ilk çeyreğinde geçimlik tarımla uğraşanların sayısının azaldığını bildirdi. Kuraklık veya sel yaşayan toplulukların tarım, hayvancılık ve meyve bahçesi üretimine katılımın azaldığını bildirme olasılığı daha yüksekti.
IOM, iklim ve afet olaylarının geçim kaynaklarını etkilemesi nedeniyle söz konusu çeyrekte 395.990 kişinin yaşadığı yeri terk ettiğini kaydetti. Bu kişilerin 224.064’ü Afganistan içinde başka bir yere gitti. Toplamdan bu sayı çıkarıldığında, geçim kaynaklarındaki kayıplar nedeniyle kaydedilen hareketliliğin yaklaşık yüzde 43’üne karşılık gelen 171.926 kişinin yurt dışına gittiği görülüyor.
Geçim kaynaklarındaki kayıplar nedeniyle ülke içinde yer değiştirenlerin yüzde 18’i Helmand’dandı. Aynı nedenle Afganistan’dan ayrılanlar arasında en büyük paylar Helmand’dan yüzde 12, Sar-e-Pul’dan yüzde 10, Ghor’dan yüzde 9, Faryab ve Farah’tan ise yüzde 8’er olarak kaydedildi.
Dukhati ilçesinde yaşayan bir kadın, IOM’un Temmuz 2025 güncellemesinde tarımsal kaybın uzun süreli etkisini anlattı. Ailesi üç yıldır hing, yani şeytantersi yetiştiriyordu. Normalde hasada gelmesi dört ila beş yıl süren ürün aşırı sıcaklar nedeniyle tamamen kurudu. Kadın, arazinin üç yıl daha ekime elverişsiz kalacağını söyledi.
Bu anlatı, gelir getirmeden önce yıllarca bakım gerektiren bir ürünü kaybetmenin yarattığı mali baskıyı gözler önüne seriyor. Aileler hem beklenen hasadı hem de yakın zamanda yeniden ekim yapma olanağını yitirebiliyor.
Yerinden edilmiş aileler nerede barınıyor?
2. Tur’da Afganistan’daki ülke içinde yerinden edilmiş nüfusun yüzde 14’üne Herat ev sahipliği yaptı. Onu yüzde 11 ile Belh, yüzde 10 ile Kabil ve yüzde 8 ile Nangarhar izledi. Bu dört vilayet, o turda kaydedilen toplamın yüzde 43’ünü oluşturdu.
2025’in ilk aylarındaki yeni hareketlilik ise biraz farklı bir seyir izledi. Yeni yerinden edilenlerin yüzde 12’si Herat’a, yüzde 10’ar payla Belh ve Kabil’e, yüzde 8’i ise Helmand’a gitti.
Birçok aile evine görece yakın yerlerde kaldı. Çevresel tehlikeler nedeniyle yerinden edilenlerin yüzde 74’ü aynı vilayet içinde başka bir yere taşındı. Yerel düzeyde göç etmek, akrabalara, tanıdık pazarlara ve tarım arazilerine erişimi koruyabilir; ancak komşu topluluklarda barınma ve su ihtiyacını yine de artırır.
İran ve Pakistan’dan geri dönenler de 2025 boyunca bu baskıyı artırdı. IOM’un 3. Tur raporunda, çevresel şoklardan zaten etkilenen bölgelerde konut, hizmetler ve doğal kaynaklar üzerindeki baskının arttığı belirtiliyor. Yeni gelenleri ağırlayan bir topluluk, kuraklık veya selin sağlayabileceği kaynakları azalttığı bir dönemde daha fazla içme suyu ve barınma ihtiyacını karşılamak zorunda kalabilir.
Su kıtlığı gündelik yaşamı yeniden şekillendiriyor
Nangarhar’ın Goshta ilçesinde yaşayan Abdullah Jan, ailesi için içme suyu toplamaya beş ila sekiz kilometre yol gittiğini anlattı. Goshta, Momand Dara ve Shinwari sakinleri, daha önce 40 ila 60 metre derinlikte su veren kuyuların 150 metrede bile artık su sağlamadığını söyledi.
Spin Ghar sakinleri, mevcut kuyular kuruduktan sonra derin kuyular kazdıklarını ve kışın bu kuyuları karla doldurduklarını anlattı. Elde edilen suyun acı olduğunu ve kullanımının ishal ve başka hastalıklara yol açtığını söylediler.
Laghman’ın Dawlat Shah ilçesinde yaşayan Atiqullah, su toplamaya yönelik bazı yolculukların üç saate kadar sürdüğünü söyledi. Erkekler tarlada çalışırken veya başka işlere giderken bu işi çoğunlukla kadınlar ve çocuklar üstleniyordu. Yardım edecek başka bir yetişkinin olmadığı ailelerde su toplamak çok daha uzun yolculuklar gerektirebiliyordu.
Sağlık uzmanı Dr. Aziz Ahmad, güvenli olmayan suyun içilmeden önce kaynatılmasını önerdi ve kirli suyla bağlantılı hastalıklar konusunda uyarıda bulundu. Sorunun boyutu büyük: 2. Tur’da toplulukların yüzde 44’ünün daha güvenli içme suyuna erişimi olmadığı belirlendi.
2. Tur’da gıda güvencesizliği, topluluk temsilcilerinin yüzde 47’si tarafından belirtilerek iklimle bağlantılı en yaygın sorun oldu. Su kıtlığı yüzde 45, varlık kaybı ise yüzde 44 oranında bildirildi. Su kıtlığı ailelerin yetiştirebildiği ürün miktarını düşürürken, ürün ve gelir kaybı da gıda satın almayı zorlaştırıyor.
Birçok topluluk acil hizmetlerden yoksun
Afganistan’ın büyük bölümünde acil yardıma ulaşmak hâlâ zor. 2. Tur’da toplulukların yüzde 91’inin acil hizmetlere, yüzde 76’sının elektriğe, yüzde 68’inin ise konut ve barınma desteğine erişimi olmadığı belirlendi.
Toplulukların yüzde 83’ünde su depolama havuzu bulunmuyordu. Köprü ise yalnızca yüzde 17’sinde vardı. Havuzlar kurak dönemler için su depolayabilirken köprüler, nehirlerin yükseldiği zamanlarda tahliyeyi ve yardım ulaştırılmasını sağlayabilir.
2025’in ilk çeyreğinde topluluklarda varlıkların zarar görmesi veya kaybedilmesiyle ilgili 150.000’den fazla olay kaydedildi. Altyapı hasarı ve barınak hasarı ayrı ayrı 70.000’den fazla kez yaşandı. Bunlar kayda geçen hasar olaylarıdır; bir afette aileler aynı anda birden fazla kayıp yaşayabilir.
IOM’un Asya ve Pasifik ofisinin de yayımladığı Şubat 2025 tarihli açıklamasında, köylerin yüzde 96’sında erken uyarı sistemleri, arama ve kurtarma gibi önlemler için kaynak bulunmadığı belirtildi. Kurumun topluluk risk endeksi, özellikle Ghor, Khost ve Jawzjan’da bulunan yüksek riskli bölgelerle birlikte 11 milyondan fazla kişinin gelecekteki ağır etkilere açık olduğunu ortaya koydu.
ANDMA daha sonra, Afet Risklerinin Azaltılması Uluslararası Günü dolayısıyla düzenlenen törende, önceki yıl doğal afetlerde 679 kişinin öldüğünü ve 1.634 kişinin yaralandığını bildirdi. Bu kayıplar, bir tehlike ölümcül bir acil duruma dönüşmeden önce toplulukların harekete geçmesini sağlayacak yatırımların aciliyetini artırıyor.
Önleme ve yardım için farklı öncelikler
Topluluk temsilcileri, altyapı yatırımlarını ve daha çeşitli gelir kaynaklarını başlıca ihtiyaçları olarak belirtti. 2. Tur’da yüzde 81 altyapı yatırımı çağrısı yaparken yüzde 76 geçim kaynaklarının çeşitlendirilmesini, yani aynı hava koşullarından etkilenebilecek faaliyetlerin dışında para kazanma yolları oluşturulmasını destekledi.
Ekonomik İşlerden Sorumlu Başbakan Yardımcısı Molla Abdul Ghani Baradar, afet riskinin azaltılmasına ilişkin törende uluslararası iklim desteğinin siyasi koşullara bağlanmamasını istedi. Uluslararası kuruluşlara, Birleşmiş Milletler’e ve iklim kurumlarına şöyle seslendi:
Uluslararası kuruluşlara, Birleşmiş Milletler’e ve iklimle ilgili tüm kurumlara, iklim değişikliğiyle mücadeleyi siyasi değerlendirmelere bağlamamaları çağrısında bulunuyoruz.
ANDMA Başkanı Nooruddin Turabi, acil yardımın yanı sıra önleyici projelere daha fazla önem verilmesi çağrısı yaptı. Selden korunma, su depolama ve yerel altyapının güçlendirilmesi, gıda veya ev ihtiyaçları dağıtıldıktan sonra da tekrar ortaya çıkan sorunlara çözüm sunuyor.
IOM’un Afganistan Misyon Şefi Park, hazırlık düzeyini artırmak için yetkililer ve yerel topluluklarla yürütülen çalışmaları şöyle anlattı:
Birlikte çalışarak topluluk temelli hazırlığı güçlendirmeyi, gönüllü ağlarını genişletmeyi, risk bilgilerini ve değerlendirmelerini iyileştirmeyi, erken uyarı ve afet müdahale mekanizmalarını sağlamlaştırmayı amaçlıyoruz.
IOM ayrıca Taliban’ın fiilî yönetimi tarafından uygulanan kısıtlamaların kadınlar, çocuklar ve diğer kırılgan gruplar için koruma risklerini artırdığına, hizmetlere ve geçim kaynaklarına erişimi sınırladığına dikkat çekti. Bu kısıtlamalar, zaten su bulmak veya gelir kaybını telafi etmek için daha fazla zaman harcayan hanelerin karşılaştığı güçlükleri artırıyor.
Yetkililer öncelikleri ve planlanan işbirliğini anlattı ancak bu önlemler için kesin bir uygulama takvimi veya finansman miktarı açıklamadı. Bir kez daha ürün alamayan ailelerin hem acil yardıma hem de güvenilir suya, daha güvenli barınmaya ve gelecekteki şoklara dayanabilecek geçim kaynaklarına ihtiyacı var.
Öne Çıkanlar
- 2025’in ilk çeyreğinde yeni yerinden edilmelerin yüzde 79’una çevresel tehlikeler yol açtı; 174.883 kişi ilk kez yerinden edildi.
- Söz konusu çeyrekte çevresel tehlikeler yaklaşık 4,9 milyon kişiyi etkiledi.
- İklim ve afetlerin geçim kaynakları üzerindeki etkisi 395.990 kişinin evini terk etmesine yol açtı; bunların 224.064’ü Afganistan içinde başka bir yere gitti.
- 3. Tur’da 2026 Ocak ayı sonu itibarıyla yaklaşık 3,06 milyon ülke içinde yerinden edilmiş kişi ve 8,01 milyon geri dönen kişi olduğu tahmin edildi.
- Sulama suyunun azalması, hasarlı altyapı ve sınırlı acil hizmetler toplulukları tekrarlanan kayıplara açık bırakıyor.
- Toplulukların öncelikleri arasında altyapı yatırımları ve çevresel tehlikelere daha az açık gelir kaynakları bulunuyor.






