5.000 kişinin gündelik yaşamını merkeze alan bir halı fabrikası
Bangladeş’in kuzeyindeki Rangpur’da bulunan bir tekstil fabrikası, bahçelere, göletlere, çocuk bakımına ve ortak girişlere sanayi yaşamında merkezi bir yer veren tasarımıyla 2026 RIBA Uluslararası Ödülü’nü kazandı. Royal Institute of British Architects’e göre Green Field Fabrikası’nın yedi katında, 4.000’i kadın olmak üzere yaklaşık 5.000 çalışan bulunuyor.
İçindekiler
- 5.000 kişinin gündelik yaşamını merkeze alan bir halı fabrikası
- Başlangıç noktası Bengal evleri
- Göletler ve dört atriyum serin havayı nasıl dolaştırıyor?
- İşçiler, yöneticiler ve sahipler için ortak giriş
- Üretim katlarının yanı başında çocuk bakımı ve sağlık hizmetleri
- İnşaattan uluslararası takdire
- Son kısa listenin yarısı Bangladeş’ten
- İnceleme altındaki bir sektörde zanaat işletmesi
- Jürinin takdir ettiği unsurlar
- Öne Çıkanlar
Bangladeşli Nakshabid Architects’in Karupannya Rangpur Limited için tasarladığı fabrika, Studio Mumbai’nin kurucusu Bijoy Jain başkanlığındaki jüri tarafından oy birliğiyle seçildi. Ödül, 15 Ekim 2026’da Londra’da düzenlenen RIBA Stirling Ödülü töreninde açıklandı.
RIBA’nın resmî proje değerlendirmesi, büyük jürinin 2024 ödülü için fabrikayı ziyaret etmesini engelleyen koşulların ardından yeniden değerlendirilmesiyle yapının 2026 kazananı olduğunu belirtiyor. Ödül, üretimi gündelik hizmetlerle, açık alanlarla ve aileyle vakit geçirme olanaklarıyla buluşturan, faal bir sanayi binasını takdir ediyor.
Fabrika 13.450 metrekare, yani 144.000 fit karenin üzerinde bir alanı kaplıyor. Dört katta tekstil üretim alanları bulunurken diğer alanlar paketleme ve depolama için kullanılıyor. Karupannya el yapımı halılar, paspaslar ve banyo paspasları üretiyor.
Jüri başkanı Jain, yapıya verilen tepkiyi açıklarken atmosferi şu sözlerle anlattı:
Jüri, sessiz bir tevazuyla ortaya konmuş bir çalışmaya tanıklık etti.
Bu değerlendirme, insanların işe nasıl girdiği, üretim katlarında havanın nasıl dolaştığı, çocukların nerede bakım gördüğü ve çalışanların dinlenmek için rahat yerlere sahip olup olmadığı gibi pratik tercihlere dayanıyordu. RIBA, fabrikayı sanayi tasarımı ve işletimi için alternatif bir model olarak övdü.
Başlangıç noktası Bengal evleri
Nakshabid Architects, avluların, göletlerin, bahçelerin ve gölgeli verandaların binaları açık hava yaşamıyla buluşturduğu geleneksel Bengal çiftlik evlerinden ilham aldı. Green Field’da bu tanıdık unsurlar, Rangpur’un Robertsongonj bölgesindeki büyük bir beton fabrikasına uyarlandı.
Firmanın kurucusu ve baş mimarı Bayejid M. Khondoker, ödül açıklanmadan önce yayımlanan bir açıklamada projeye yön veren soruyu şöyle anlattı:
Basit bir soru sorduk: Bir fabrika, önce içinde çalışan insanlar için bir ev olarak tasarlansaydı nasıl olurdu? Her avlu, bahçe, su ögesi ve gölgeli veranda bu sorudan doğdu. Fabrika, insan enerjisini tüketen bir makine olmamalı. Onu yeniden kazandıran, yaşayan bir yer olmalı.
Karupannya’nın kurucusu Shafiqul Alam Selim, proje üzerinde mimarlarla birlikte çalıştı. Yerel kaynaklardan sağlanan duvar malzemeleriyle inşa edilmiş duvarların ve yalın bir beton taşıyıcı sistemin desteklediği binanın en dikkat çekici özelliği, zengin bitki örtüsü. RIBA, peyzaj tasarımını Saidul Huq Juice’a atfediyor.
Göletler ve dört atriyum serin havayı nasıl dolaştırıyor?
Binanın içinden geçen yüksek ve açık hacimler olan dört atriyum, havalandırma sisteminin merkezinde yer alıyor. Hava, bu hacimlerden yukarı doğru hareket etmeden önce bitki örtüsünden oluşan bir filtreden geçiyor ve su havuzlarının üzerinden akıyor. Doğal ışık da tepeden içeri girerek fabrikanın derinliklerine ulaşıyor.
RIBA, bu yukarı yönlü hava hareketini baca etkisi olarak tanımlıyor. Sıcak hava yükselerek binanın üst kısımlarındaki açıklıklardan dışarı çıkarken, aşağıdan içeriye yeni hava çekiliyor. Green Field’da göletler içeri giren havanın serinlemesine yardımcı olurken derin verandalar ve bitki örtüsü gölge sağlıyor.
Tasarım, hava hareketini beton yapının ısıyı soğurma özelliğiyle birleştiriyor. Mimari bir değerlendirmede, iç mekânların yaklaşık 5 derece Celsius daha serin olduğu ve enerji kullanımının %40 daha düşük olduğu tahmin ediliyor; ancak karşılaştırmanın hangi binaya göre yapıldığı veya ölçüm koşulları belirtilmiyor.
RIBA’nın kendi değerlendirmesi, mekanik sistemlere bağımlılığın azaldığını belirtiyor; ayrıca güneş paneli kurulumlarını, gün ışığından, yağmur suyundan ve rüzgârdan yararlanılmasını ve işletme ile bakım alanında LEED Platin sertifikasını teyit ediyor. LEED bir yeşil bina derecelendirme sistemidir; işletme ve bakım kategorisi ise mevcut bir binanın nasıl yönetildiğini ve nasıl performans gösterdiğini değerlendirir.
İşçiler, yöneticiler ve sahipler için ortak giriş
İşçiler, yöneticiler ve sahipler Green Field’a aynı peyzajlı varış alanı olan Nandini Park üzerinden ulaşıyor. İki büyük merdiven birinci kattaki girişe çıkarken rampa da aynı noktadan erişilebilir bir güzergâh sunuyor.
Jain’in değerlendirmesinde bu merdivenlere özel bir ağırlık veriliyor. Fabrika çalışanlarının daha binaya vardıkları andan itibaren rütbelerine göre ayrılabildiği bir ortamda ortak giriş, herkese aynı belirgin güzergâha erişim sağlıyor. Jain, iki merdiveni, herkese eşit değer veren bir girişi kastederek "eşitlikçi, ortak bir eşik" diye nitelendirdi.
Peyzajlı yaklaşım binanın içinde de devam ediyor; yürüyüş yolları göletlerin üzerinden geçerek yüksek atriyumlara ulaşıyor. Üretim katlarından görülen manzaralar çalışanları çevredeki peyzajla buluşturuyor. Bahçeler ve gölgeli oturma alanları, dinlenme ve sohbeti binanın yerleşiminin bir parçası hâline getiriyor.
RIBA’nın değerlendirmesi bu düzeni, toplumsal hiyerarşileri azaltmaya yönelik bilinçli bir çabayla ilişkilendiriyor. Övgü hem fiziksel girişe hem de çalışanlara, genellikle evler, parklar veya toplum merkezleriyle ilişkilendirilen alanların sunulmasına yönelik daha kapsamlı karara odaklanıyor.
Üretim katlarının yanı başında çocuk bakımı ve sağlık hizmetleri
Karupannya, fabrika bünyesinde çatı katında bir kreşin yanı sıra sağlık merkezi, bakkal, ibadet odası ve yemekhane bulunduruyor. Bakkalda ürünler indirimli fiyatlarla satılıyor; açık hava sahnesinde ise topluluk gösterileri ve etkinlikleri düzenleniyor.
Çocuğu olan çalışanlar için iş yerinde sunulan çocuk bakımı, bakım hizmetini ve istihdamı aynı yerde buluşturuyor. Sağlık hizmetlerine, yemeklere ve alışverişe de kolayca ulaşılabiliyor. Bu imkânlar bir araya gelerek binayı tekstil üretimi ve paketlemenin yapıldığı saatlerin ötesinde de kullanışlı kılıyor.
RIBA’ya göre iş gücünün %80’ini kadınlar oluşturuyor; kurum yaklaşık 5.000 çalışanın 4.000’inin kadın olduğunu belirtiyor. Bir proje profili ise toplam çalışan sayısını 4.000, kadınların oranını da %80 olarak veriyor. Buradaki çalışan sayısının dayanağı kurumun verileri.
RIBA’ya göre peyzajlı girişteki kadın figürlü Bonolota heykeli, "kadınların güçlenmesinin gücünü" temsil etmesi amacıyla yaptırıldı. Kurum ayrıca çalışanların mesai saatleri dışında arkadaşlarını ve ailelerini fabrikaya getirdiğini, çalıştıkları yeri göstermekten gurur duyduklarını kaydediyor.
İnşaattan uluslararası takdire
Green Field’ın ödülü, inşaattan hizmete açılmaya, oradan da uluslararası ödüller için iki tur değerlendirmeye uzanan uzun bir sürecin ardından geldi. Kazandığı ödül döneminde büyük jürinin eylül ayındaki ziyaretinden önce bitkilerin büyümesi için yıllar geçti.
İnşaat 2013’te başladı ve fabrika 2017’de açıldı; proje profilinde ise tamamlanma tarihi 1 Aralık 2018 olarak veriliyor. RIBA’nın ödül kaydı, projenin en büyük ödül için daha sonra yeniden değerlendirilmeden önce 2024’te Uluslararası Mükemmellik Ödülü aldığını doğruluyor.
- 2013: Fabrikanın inşaatı başladı.
- 2017: Fabrika açıldı; bir proje profilinde tamamlanma tarihi Aralık 2018 olarak belirtiliyor.
- Haziran 2024: Green Field, 14 ülkeden 22 Uluslararası Mükemmellik Ödülü kazananı arasında yer aldı.
- 2024: Yaşanan koşullar, büyük jürinin o yılki Uluslararası Ödül değerlendirmesi için fabrikayı ziyaret etmesini engelledi.
- 2026: Fabrika yeniden değerlendirildi ve Londra’da 15 Ekim’de açıklanan Uluslararası Ödül’ü kazandı.
Ödüller arasındaki ayrım kronoloji açısından önem taşıyor. Uluslararası Mükemmellik Ödülü, daha geniş bir grup içindeki tekil bir projeyi takdir ediyor. Uluslararası Ödül ise kısa listeye kalan binalara yapılan ziyaretlerin de dâhil olduğu, ek değerlendirmelerin ardından tek bir kazanan seçiyor.
Son kısa listenin yarısı Bangladeş’ten
Green Field, mevcut dönemde Uluslararası Mükemmellik Ödülü’ne layık görülen 34 proje arasından seçilen diğer üç finalist ile yarıştı. Dört finalistin ikisi Bangladeş’ten geldi; Rangpur’daki fabrikaya, WOHA’nın Dakka’daki BRAC Üniversitesi projesi eşlik etti.
BRAC Üniversitesi’nin 13 katı, eski bir çöp depolama alanında 20.000 öğrenciye hizmet veriyor. Dokuz katta eğitim tesisleri, üstündeki katta ise halka açık bir park bulunuyor. Doğal havalandırma, peyzaj düzenlemesi ve ısıyı sınırlamak için bina biçiminden ve hava akımından yararlanan pasif soğutma yaklaşımı, projeyi Green Field’ın Bangladeş iklimine verdiği yanıtla buluşturuyor.
Diğer iki finalist Belçika’dan geldi. Caruso St John Architects ve Bovenbouw Architectuur’un DDS+ ile birlikte yeniden tasarladığı Brüksel’deki Royale Belge, eski bir sigorta merkezini otele, ortak çalışma alanlarına ve restorana dönüştürüyor. Korunan yapısı ve yeniden kullanılan malzemeleri, mevcut binanın büyük bölümünün hizmet vermeye devam etmesini sağlıyor.
Hasselt’teki Z33, Francesca Torzo Architetto imzasını taşıyor ve tuğla binalar ile bahçelerden oluşan tarihî bir yerleşkede müzeyi genişletiyor. Galeriler, avlular, yerel malzemeler ve geleneksel işçilik, yeni yapıyı çevresiyle buluşturuyor. Dört finalist; iş yerlerini, eğitim binalarını ve kültür alanlarını toplulukları için daha kullanışlı hâle getirmenin farklı yollarını ortaya koydu.
İnceleme altındaki bir sektörde zanaat işletmesi
Karupannya Rangpur Limited 1991’de kuruldu ve başlangıçta 15 zanaatkârdan oluşan bir grupla büyümeye başladı. Şirket Satranji halı dokuma geleneğini sürdürüyor ve hazır giyim ile tekstil üretiminden kalan atık malzemeleri kullanıyor. Böylece yerleşik bir yerel zanaatı, ülkenin çok daha büyük tekstil ekonomisiyle buluşturuyor.
Bangladeş, dünyanın en büyük tekstil üreticilerinden biri olsa da fabrikalardaki koşullar işçi hakları örgütlerinin kaygı kaynağı olmayı sürdürüyor. Dakka yakınlarındaki Rana Plaza’nın 2013’te çökmesi, binadaki çatlaklara ilişkin çalışanların uyarılarının dikkate alınmaması ve çok sayıda işçinin geri dönmeye zorlanması sonucu yaklaşık 1.100 kişinin ölümüne yol açtı.
Green Field’ın takdir edilmesi, çalışanların rahatını, hizmetlere erişimini ve onurunu sanayi mimarisi tartışmasının içine taşıyor. Ortak giriş, çocuk bakımı ve bahçeler, işveren ile mimarın çalışma gününe ilişkin alabileceği somut kararları gösteriyor. RIBA ayrıca çalışanların kendi yaşamları ve aileleriyle ilgili kararları özgürce alabildiklerine dair bildirimlere dikkat çekiyor.
Ödülün yakın geçmişi de gündelik ihtiyaçlara hizmet eden binalara benzer bir ilginin varlığını gösteriyor. 2024’te açıklanan önceki ödülün sahibi, Barselona’da ahşaptan inşa edilmiş altı katlı bir sosyal konut projesiydi. Bangladeş’in ödülü kazanan ikinci projesi Green Field; ilk kazanan, Kashef Chowdhury/URBANA tarafından tasarlanan Shyamnagar’daki Friendship Hospital olmuştu.
Jürinin takdir ettiği unsurlar
Green Field, ilk kez 2016’da verilen Uluslararası Ödül’ün beşinci sahibi oldu. COVID-19 pandemisinin takvimi aksatmasına rağmen ödül genellikle iki yılda bir veriliyor.
RIBA’nın kararı, fabrika tasarımının iki yönünü bir araya getiriyor: gölge, su ve hava hareketi üzerine kurulu çevresel bir sistem ile ortak erişim ve pratik bakım olanakları üzerine kurulu sosyal bir düzen. Bahçeler serinletme stratejisinin parçası; giriş, iş yerinin hiyerarşiye nasıl yaklaştığının göstergesi; çatı katı ise hem dinlenmeye hem de çocuk bakımına hizmet ediyor.
Rangpur’da halı üreten insanlar için değişiklikler somut: üretim katlarında gün ışığı, tıbbi yardıma ulaşabilecekleri bir yer, yakında bakımı sağlanan çocuklar ve ailelerin bir araya gelebileceği alanlar. Binanın uluslararası takdirinin merkezinde bu gündelik kullanımlar yer alıyor.
Öne Çıkanlar
- Rangpur’daki Green Field Fabrikası, RIBA Uluslararası Ödülü 2026’yı jürinin oy birliğiyle kazandı.
- Yedi katlı yapıyı Karupannya Rangpur Limited için Nakshabid Architects tasarladı.
- RIBA, aralarında 4.000 kadının da bulunduğu yaklaşık 5.000 çalışandan söz ediyor.
- Dört atriyum, göletler, bitki örtüsü ve gölgeli verandalar doğal soğutma ve havalandırmaya katkıda bulunuyor.
- İmkânlar arasında çocuk bakımı, sağlık hizmetleri, bakkal, yemekhane ve ibadet odası yer alıyor.
- Proje, 2026 ödülü için yeniden değerlendirilmeden önce 2024’te Mükemmellik Ödülü aldı.
- Dört finalistten ikisi Bangladeş’tendi; BRAC Üniversitesi de kısa listeye kaldı.






