Sağlık riskleri artarken ADB, Filipinler’in iklim bütçesi takibindeki eksikliklere dikkat çekti

10 dakikalık okuma
ADB Flags Gaps in Philippine Climate Budget Tracking as Health Risks Grow

İklim harcamalarına ilişkin uyarı, değişen bütçe tablosuyla örtüşüyor

Asya Kalkınma Bankasının, aşırı hava olaylarına maruz kalan ve talebi artan sağlık hizmetlerinin daha güçlü biçimde finanse edilmesi çağrısı yapan bir çalışma raporuna göre, Filipinler’deki kamu harcama birimlerinin yalnızca yüzde 10’u ülkenin iklim harcamalarını izleme sistemini düzenli olarak kullandı.

İçindekiler
  1. İklim harcamalarına ilişkin uyarı, değişen bütçe tablosuyla örtüşüyor
  2. Filipinler’de izleme sistemi nasıl kuruldu?
  3. İlk uygulama, etiketlemenin neleri ortaya çıkarabileceğini gösterdi
  4. Etiketlenen kaynaklar arttı, ancak birkaç alanda yoğunlaştı
  5. Yanlış etiketler ve geciken kayıtlar tabloyu bulanıklaştırıyor
  6. Daha güçlü iklim bütçeleri sağlık hizmetleri için ne anlama geliyor?
  7. Yurt içi finansman neden bu kadar önemli?
  8. Maliyetler hastanelerin yanı sıra haneleri de etkiliyor
  9. İzleme iyileştirmesi odağında beş finansman stratejisi
  10. Öne Çıkanlar

Bu bulgu, ulusal bütçe tekliflerine daha geniş katılım sağlandığını gösteren verilerle birlikte değerlendiriliyor. Filipinler’de yapılan bir kongre incelemesine göre, önerilen 2026 bütçesi için ulusal kamu kurumlarının iklim etiketleme kurallarına uyum oranı yüzde 70,1’e ulaştı. Bu oran 2017’de yüzde 13,8’di. Yerel yönetimlerin 2016-2024 dönemindeki ortalama uyum oranı ise yalnızca yüzde 23,7 oldu.

ADB’nin verdiği oran, harcama birimlerinin sistemi düzenli kullanmasıyla; kongre verileri ise kurumların bütçe tekliflerinde kurallara uymasıyla ilgili. ADB’nin yüzde 10’luk tahmininin dayandığı tarihler ve kapsam, raporla ilgili açıklamada belirtilmediğinden, bu oranlar katılımın farklı ölçütlerini yansıtıyor.

Birlikte değerlendirildiğinde bulgular, uygulamaya dönük bir soruna işaret ediyor: Filipinler iklim harcamalarını sınıflandırma kapasitesini genişletti, ancak katılım, doğruluk ve raporlamadaki eksiklikler paranın nereye yönlendirilmesi gerektiğine ilişkin kararları hâlâ zorlaştırıyor. Sağlık hizmetleri açısından bu kararlar; tesislerin korunmasını, sağlık çalışanlarının hazırlanmasını ve seller, kuraklık ya da aşırı sıcaklar talebi artırdığında bakım hizmetlerinin finanse edilmesini kapsıyor.

ADB’nin “İklime Dayanıklı Sağlık Sistemleri için Finansman Açığının Kapatılması: Üst Düzey Sağlık Hizmetleri İklim Eylemi İlkesi 4” başlıklı raporu, çözümün merkezine yurt içi bütçeleri koyuyor. Rapora göre özellikle Asya ve Pasifik’teki orta gelirli ekonomilerde uluslararası kamu finansmanının tek başına ihtiyacı karşılaması beklenmiyor.

Reklam

Filipinler’de izleme sistemi nasıl kuruldu?

İklim Değişikliği Komisyonu ile Bütçe ve Yönetim Bakanlığı, 27 Aralık 2013’te yayımlanan 2013-01 sayılı Ortak Memorandum Genelgesi’yle ulusal çerçeveyi oluşturdu. Genelge, kamu kurumlarının 2015 bütçesi için sundukları tekliflerde iklim harcamalarını belirlemesini zorunlu kıldı.

Komisyonun iklim etiketleme çerçevesi, planlama, bütçeleme, izleme ve raporlama için ortak bir kategori ve kod dizisi tanımlıyor. Basitçe ifade etmek gerekirse kurumlar, uygun harcamalara bir iklim etiketi ekliyor; böylece yetkililer hangi faaliyetlerin hükümetin iklim önceliklerini desteklediğini görebiliyor.

Dünya Bankasının bütçe reformu incelemesi, bu çalışmanın Haziran 2013’te başlatılan İklim Kamu Harcamaları ve Kurumsal İncelemesi’ne dayandığını belirtiyor. Reformun üç temel ayağı; planlama ve finansman, liderlik ve hesap verebilirlik ile değişiklikleri uygulamaya koymak için gereken becerilerdi.

  • Haziran 2013: İklim bütçesi reformlarına yön vermek üzere harcama ve kurum incelemesi başlatıldı.
  • 27 Aralık 2013: İklim Değişikliği Komisyonu ve bütçe bakanlığı, ulusal iklim harcamalarının etiketlenmesini zorunlu kılan genelgeyi yayımladı.
  • 2015 bütçe dönemi: Elli üç ulusal kurum iklim harcaması tekliflerini etiketledi; 42 yerel yönetime ise yerel pilot uygulama için eğitim verildi.
  • 2024: Kongre incelemesine göre, kurallara uyan ulusal kurumların sayısı 2023’teki 96’dan 140’a çıktı.
  • Önerilen 2026 bütçesi: Ulusal kamu kurumlarının uyum oranı yüzde 70,1’e ulaştı.

İlk reformlara İklim Değişikliği Komisyonu, bütçe bakanlığı, Ulusal Ekonomi ve Kalkınma Kurumu ile Maliye Bakanlığı katıldı. İçişleri ve Yerel Yönetimler Bakanlığı yerel pilot uygulamaya destek verdi. Teknik yardım, Avustralya hükümetinin desteğiyle Dünya Bankasından geldi.

İlk uygulama, etiketlemenin neleri ortaya çıkarabileceğini gösterdi

Dünya Bankası incelemesine göre 53 ulusal kurum, 2015 bütçe tekliflerinde iklim harcamalarını belirledi. Teklif edilen ödeneklerin yaklaşık yüzde 5’i iklim değişikliğine yanıt vermeye ayrılmıştı ve bu tutarın yaklaşık yüzde 98’i uyum çalışmalarına gitti. En büyük harcamayı selden korunma oluşturdu.

Uyum, sellere karşı korumanın güçlendirilmesi gibi iklim etkilerine hazırlık anlamına geliyor. Azaltım ise iklim değişikliğine yol açan emisyonların düşürülmesi demek. Etiketleme bu iki amacı birbirinden ayırarak bütçede bir ülkenin hem hasara nasıl hazırlandığını hem de gelecekteki ısınmayı sınırlamak için neler yaptığını gösteriyor.

2015 Kabine Kümelenmesi Program Bütçe Yaklaşımı, ulusal bütçenin yaklaşık yüzde 4’üne karşılık gelen 107,3 milyar Filipin pesosunu (PHP) bir araya getirdi. Program 2013’ten 2015’e beş kat büyümüştü. Harcamaların yüzde 80’den fazlası iklim riskleriyle mücadeleye ayrılmıştı ve program, ulusal bütçedeki iklim harcamalarının yaklaşık yarısını oluşturuyordu.

Reklam

Yerel Bütçe Memorandumu 68, yerel yönetimleri yıllık yatırım planlarındaki iklim harcamalarını etiketlemeye teşvik etti. 2014-01 sayılı Ortak Memorandum Genelgesi, yerel kullanıma uyarlanmış yönergeler sundu. Pilot uygulamada 42 yerel yönetime eğitim verildi; o dönemde sürecin 2016 bütçesi için genişletilmesi planlanıyordu.

2016-2024 döneminde yerel yönetimlerin ortalama uyum oranının yüzde 23,7 olması, pilot uygulamanın ardından hâlâ yapılması gereken çok iş bulunduğunu gösteriyor. Yerel düzeyde düzenli raporlama önemli; çünkü ulusal ve yerel bütçeler birlikte, iklim programlarının nerede finanse edildiğine ve hangi alanlarda eksikliklerin sürdüğüne ilişkin daha kapsamlı bir tablo sunuyor.

Etiketlenen kaynaklar arttı, ancak birkaç alanda yoğunlaştı

Kongre Politika ve Bütçe Araştırma Dairesinin “Akışı İzlemek: Filipinler’de İklim Değişikliği Harcamaları ve Ulusal Önceliklerle Uyumu Üzerine Bir İnceleme” başlıklı iklim harcamaları incelemesi, sistemde kayda geçen harcamalarda keskin bir artış olduğunu ortaya koyuyor.

Kayda geçen iklim harcamaları 2019’daki 199,9 milyar PHP’den 2023’te 568,9 milyar PHP’ye yükseldi; bu, önceki tutarın yaklaşık 2,8 katı. 2025 için önerilen iklim harcamaları 1 trilyon PHP’yi aşarken 2024’te onaylanan tutar 457,4 milyar PHP oldu. İncelemeye göre önerilen artışın bir bölümü, 2024’te yapılan etiketleme değişikliklerinden ve daha fazla kurumun katılımından kaynaklandı.

İncelemenin tablosuna göre, 2019-2023 döneminde kayda geçen toplam iklim harcamalarının yüzde 72,3’ünü Bayındırlık ve Karayolları Bakanlığı gerçekleştirdi. İncelemede, bayındırlık işleri ile Ulaştırma Bakanlığının birlikte toplamın yaklaşık yüzde 87,5’ini oluşturduğu belirtiliyor.

2023’te kayda geçen iklim harcamalarının yüzde 93,3’ü Su Yeterliliği ve Sürdürülebilir Enerji adlı iki öncelik alanında toplandı. Diğer önceliklere yapılan harcamaların toplamı, toplam iklim harcamaları artarken 2019’daki 47,7 milyar PHP’den 2023’te 37,8 milyar PHP’ye geriledi.

Bu veriler, sağlık hizmetlerine ilişkin tartışmalarda finansman dağılımını temel bir konu hâline getiriyor. ADB, sağlık hizmetlerine hazırlık için daha güçlü finansman çağrısı yaparken Filipinler bütçesine ilişkin inceleme, etiketlenen kaynakların çoğunun altyapı kurumları ve sınırlı sayıdaki iklim önceliği üzerinden aktarıldığını gösteriyor.

Yanlış etiketler ve geciken kayıtlar tabloyu bulanıklaştırıyor

Kongre incelemesi, Camp Crame’de çok amaçlı bina inşaatı için ayrılan 4,9 milyar PHP ve Mandaluyong Şehir Hapishanesi’nin tamamlanması için ayrılan 448 milyon PHP dâhil, belirli sınıflandırma sorunlarını tespit ediyor. Her iki harcama da sistemin politika kategorileri altında yanlış etiketlenmişti.

Katı atık yönetimi programı da farklı yıllarda farklı kategorilerde yer aldı. Bu tür tutarsızlıklar, aynı faaliyet amacı değişmediği hâlde kategoriler arasında yer değiştirebildiğinden, harcamaları zaman içinde karşılaştırmayı zorlaştırıyor.

Reklam

Bazı büyük bayındırlık işleri kapsamındaki sel kontrol projelerinin harcamaları, tamamlandıklarının bildirildiği tarihten yıllar sonra, 2022 ve 2023’te kayda geçti. İncelemeye göre İklim Değişikliği Komisyonu ve bütçe bakanlığı, etiketlenen kalemlerden hangilerinin önceki yıllardan devreden harcamalar olduğunu tam olarak belirleyecek kapasiteye sahip değil. Bu durum, belirli yıllarda kaydedilen harcama oranını şişirebilir ve kaynakların gerçekte ne zaman kullanıldığını belirsizleştirebilir.

İncelemede, büyük sel kontrol projelerinin belirli bölgelerde yoğunlaşmasına da dikkat çekiliyor. En büyük on projenin dokuzu Metro Manila ve Luzon’da, biri ise Visayas’ta bulunuyordu. Belgeye göre ilk on proje, 2019-2023 dönemindeki sel kontrol harcamalarının yüzde 94,3’ünü oluşturdu.

Sel kontrol harcamaları 2023’te 262,2 milyar PHP’ye ulaştı. İnceleme, bu harcamaların Ulusal İklim Değişikliği Eylem Planı’nın Su Yeterliliği öncelikleriyle ne ölçüde örtüştüğünü sorguluyor ve geleneksel mühendislik çözümlerine güçlü biçimde odaklanıldığına dikkat çekiyor. Ayrıca drenaj kanallarının temizlenmesi ve su yollarındaki atıkların kaldırılması gibi yaklaşımların da ele alınması gerektiğini belirtiyor.

Daha güçlü iklim bütçeleri sağlık hizmetleri için ne anlama geliyor?

ADB raporu, sağlık bakanlıklarının planlama sürecinde iklim verilerini kullanabilmesi ve koşullar değiştiğinde kaynakları başka alanlara aktarabilmesi için kamu mali yönetiminin daha esnek hâle getirilmesini öneriyor. Kamu mali yönetimi, hükümetlerin bütçe hazırlamak, ödemelere izin vermek ve harcamaları kayda geçirmek için kullandığı kuralları kapsıyor.

Rapor, sağlık hizmetlerinde finansmanın kullanılabileceği somut alanları şöyle sıralıyor: hastalık gözetimi, personel kapasitesi, mevcut tesislerin iyileştirilmesi, iklim koşullarına daha dayanıklı yeni tesislerin inşası ve aşırı hava olayları, sel ya da kuraklıktan etkilenen hastalıklara yönelik hizmet kapsamının genişletilmesi.

Hastalık gözetimi, sağlık yetkililerinin değişimleri tespit edip yanıt verebilmesi için hastalıkların izlenmesi anlamına geliyor. İklim risklerini hesaba katan bir bütçe, acil durum öncesinde bu çalışmaları; daha fazla hastanın bakım gerektirdiği zaman kullanılacak personel, binalar ve malzemelerle birlikte destekleyebilir.

ADB ayrıca iklim unsurlarının satın alma kurallarına, sağlık hizmeti sunucularına yapılan ödemelere, sigorta sistemlerine ve akreditasyon standartlarına dâhil edilmesini öneriyor. Sağlık tesislerine elektrik erişimini genişleten hükümetler, yenilenebilir enerjiye, merkezi olmayan sistemlere ya da farklı enerji kaynaklarının birlikte kullanımına öncelik verebilir.

Filipinler’deki etiketleme sistemi için rapor, bunun zorunlu bütçe yönetimi süreçlerine entegre edilmesini ve iklim değişikliğinin harcamalar üzerindeki etkisinin daha kapsamlı biçimde izlenmesini öneriyor. Mevcut sistem, iklim eylemine olumlu katkı sağlayan harcamalara odaklanıyor. Daha geniş bir yaklaşım, iklim kaynaklı hasarın hükümet bütçelerindeki maliyetleri nasıl değiştirdiğini de inceleyebilir.

Yurt içi finansman neden bu kadar önemli?

ADB raporunun aktardığı bir araştırmaya göre, uluslararası iklim uyum finansmanının yüzde 5’inden azında sağlık ya bir bileşen olarak ya da eşlik eden bir fayda olarak yer alıyor. Bu finansmanın yüzde 1’inden azı öncelikle sağlık sektörünü hedefliyor.

ADB, parçalı finansmanın kaynaklara erişimi ve bu kaynakları kullanmayı zorlaştırdığını belirtiyor. İklim finansmanı ile sağlık finansmanı ayrı kanallarda kaldığında bu zorluk özellikle artıyor. Bu nedenle bir sağlık programının, bağlantılı ihtiyaçları finanse edebilmek için birden fazla kurum ve finansman sürecini koordine etmesi gerekebilir.

Reklam

Rapora göre birçok ülkede sürdürülebilir ve dayanıklı sağlık sistemlerinin temeli yurt içi kamu finansmanı olacak. Rapor, hükümetlere sağlık bütçelerini koruma ve artırma, sağlık hizmetlerini yurt içi iklim finansmanıyla ilişkilendirme ve harcama kararlarını şekillendiren maliye politikalarını güçlendirme çağrısı yapıyor.

Raporda Filipinler ve Tayland, sağlığa zararlı ürünlerden vergi alınmasına ilişkin bölgesel örnekler olarak gösteriliyor. Bu tür vergiler tüketimi caydırırken gelir de sağlayabilir. Rapor, bunları bütçeleme ve kaynak dağılımında yapılacak değişikliklerin yanı sıra kullanılabilecek olası finansman araçlarından biri olarak sunuyor.

ADB’nin yaklaşımında maliye bakanlıkları ve merkez bankaları kilit rol oynuyor. Bu kurumların katılımı, sağlık ve çevre kurumlarının kaynak arayışını ayrı ayrı yürütmesi yerine iklim ve sağlık önceliklerinin ulusal maliye ve ekonomi planlamasına dâhil edilmesini sağlayabilir.

Maliyetler hastanelerin yanı sıra haneleri de etkiliyor

ADB raporunun aktardığı tahminlere göre iklim değişikliğinin sağlık üzerindeki etkileri, 2050’ye kadar küresel ekonomiye 8,6 trilyon ila 15,4 trilyon dolar arasında maliyet getirebilir. Bu tutara, altyapı hasarı ve hizmet talebindeki artış nedeniyle sağlık sistemlerinin karşılaşacağı 1,1 trilyon dolarlık ek maliyet de dâhil.

ADB, Asya ve Pasifik’te iklim kaynaklı ekonomik kayıpların 2070’e kadar gayrisafi yurt içi hasılanın yaklaşık yüzde 17’sine ulaşabileceğini tahmin ediyor. Gayrisafi yurt içi hasıla, bir ekonominin ürettiği mal ve hizmetlerin değerini ölçüyor. Bölgesel tahmin genel ekonomik kayıpları kapsarken küresel rakamlar sağlık üzerindeki etkilere ilişkin.

Haneler iki yönden baskı altında: İklim değişikliği hastaların doğrudan ödediği sağlık giderlerini artırırken gelirlerini de düşürebilir. Rapora göre iklim kaynaklı yoksulluk artışında en büyük pay sağlık üzerindeki etkilerden kaynaklanıyor.

Erken yatırım bu baskıları azaltabilir. Raporda aktarılan tahminlere göre uyum için harcanan her 1 dolar; hastalık ve ölümlerin önlenmesiyle, ayrıca daha geniş ekonomik, sosyal ve çevresel kazanımlarla 10 dolara kadar fayda sağlayabilir. Bazı sağlık uyum yatırımlarının tahmini ortalama yıllık ekonomik getirisi yaklaşık yüzde 79’a kadar çıkıyor.

Önerilen önlemler arasında hastalıkların önlenmesi, beslenme, sıcağın yol açtığı hastalıkların azaltılması, daha dayanıklı tesisler, güvenilir tedarik zincirleri ve daha iyi hazırlanmış bir sağlık çalışanı kadrosu yer alıyor. Raporda aktarılan başka bir tahmine göre dayanıklı sağlık sistemleri kurmak, 2050’ye kadar dünya genelinde yıllık 290 milyar dolara varan kayıpları önleyebilir.

İzleme iyileştirmesi odağında beş finansman stratejisi

ADB beş strateji ortaya koyuyor: Finansmanı koordine eden kurumları güçlendirmek; yurt içi kamu finansmanını dayanıklı sağlık hizmetleriyle uyumlu hâle getirmek; uluslararası kamu finansmanına erişimi iyileştirmek; özel sektörü sürece katmak ve sağlık sistemi ihtiyaçlarına uygun finansman mekanizmaları geliştirmek.

Filipinler’e ilişkin bulgular, bu finansman önerilerinin temel bir bütçe göreviyle bağlantısını ortaya koyuyor. Daha geniş katılım, daha fazla harcamanın kayda geçmesini sağlayabilir; doğru sınıflandırmalar harcamaların amacını gösterebilir; zamanında raporlama ise yetkililerin ödenekleri gerçekleşen harcamalarla karşılaştırmasına yardımcı olabilir. Kongre incelemesine göre Ulusal İklim Değişikliği Eylem Planı’na ilişkin en güncel izleme raporu yalnızca 2011-2016 dönemini kapsıyor; bu nedenle daha sonraki değerlendirmeler eski bilgilere dayanıyor.

Dolayısıyla ADB’nin önerileriyle kongre bulguları, birbirine bağlı iki önceliğe işaret ediyor: İklim şokları talebi artırmadan sağlık hizmetlerini finanse etmek ve kamu kaynaklarının nereye gideceğini belirlemek için kullanılan kayıtları iyileştirmek. Önerilen 2026 bütçesinde ulusal uyum oranının yükselmesi daha geniş bir raporlama zemini sunarken yerel katılımın zayıf olması ve sınıflandırma hataları çözülmesi gereken somut sorunlar olarak sürüyor.

Reklam

Öne Çıkanlar

  • ADB’ye göre Filipinler’deki harcama birimlerinin yalnızca yüzde 10’u iklim etiketleme sistemini düzenli olarak kullanıyor.
  • Kongre incelemesi farklı bir ölçütü, ulusal kurumların uyumunu ele alıyor ve önerilen 2026 bütçesi için bu oranı yüzde 70,1 olarak veriyor.
  • Yerel yönetimlerin 2016-2024 dönemindeki ortalama uyum oranı yüzde 23,7 oldu.
  • Kayda geçen iklim harcamaları 2019’daki 199,9 milyar PHP’den 2023’te 568,9 milyar PHP’ye çıktı.
  • Kongre incelemesi yanlış sınıflandırmaları, gecikmiş raporlamayı ve harcamaların büyük ölçüde altyapıda yoğunlaşmasını tespit ediyor.
  • ADB; hastalık gözetimi, sağlık çalışanları, tesisler ve iklim risklerinden etkilenen bakım hizmetleri için yurt içi finansmanın güçlendirilmesi çağrısı yapıyor.
  • ADB’nin aktardığı bir araştırmaya göre uluslararası uyum finansmanının yüzde 1’inden azı öncelikle sağlığı hedefliyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir