Malezya’daki dumanlı hava, 34 bölgede sağlıksız seviyelere ulaşırken iki ayrı sağlık riski yaratıyor

10 dakikalık okuma
Malaysia Haze Brings Twin Health Risks as 34 Areas Record Unhealthy Air

Solunum yolu vakaları artarken sağlıksız hava yayılıyor

Malezya genelinde 15 Ekim 2026’da saat 09.00 itibarıyla 34 bölgede hava kalitesi sağlıksız seviyedeydi. Selangor’daki Johan Setia’da Hava Kirletici İndeksi (API) 192’ye ulaşırken bu değer, çok sağlıksız kategorinin yalnızca dokuz puan altında kaldı. Gözle görülür pusun yanı sıra sağlık uzmanları başka bir tehlikeye karşı da uyarıyor: Akciğerleri tahriş edebilen ve kirli hava solumanın etkilerini ağırlaştırabilen yer seviyesindeki ozon gazı.

İçindekiler
  1. Solunum yolu vakaları artarken sağlıksız hava yayılıyor
  2. Malezya’da hava kalitesinin en kötü olduğu bölgeler
  3. Partiküller ve ozon neden farklı tehditler oluşturuyor?
  4. Sağlık verileri ne gösteriyor?
  5. En büyük risk kimlerle karşı karşıya?
  6. Endonezya’daki yangınlar günlük yaşamı aksatıyor
  7. Turbalık yangınları neden duman üretmeye devam edebiliyor?
  8. Süreç ve müdahale
  9. Her iki kirleticiye maruziyet nasıl azaltılır?
  10. Öne Çıkanlar

Çevre Bakanlığının APIMS olarak bilinen Hava Kirletici İndeksi Yönetim Sistemi, 34 bölgede daha orta düzeyde hava kalitesi kaydetti. Malezya Sağlık Bakanlığı da ülke genelinde seçilmiş 78 sağlık kuruluşunda solunum yolu enfeksiyonları ve göz iltihabı vakalarında artış kaydetti.

Üst solunum yolu enfeksiyonu vakaları, 39. Epidemiyolojik Haftada 3.509’dan 40. Haftada 3.875’e yükseldi. Bu, 366 vaka ya da yüzde 10,43 artış anlamına geliyor. Konjonktivit vakaları ise yüzde 26,47 arttı. Konjonktivit, gözün beyaz kısmını ve göz kapaklarının içini örten ince dokunun iltihaplanmasıdır; çoğu zaman kızarıklığa ve rahatsızlığa yol açar.

Malezya Kebangsaan Üniversitesinde çevre sağlığı ve toksikoloji uzmanı olan Prof. Dr. Mohd Hasni Jaafar, ince partiküllere ve ozona aynı anda maruz kalmanın, sağlıklı yetişkinler de dâhil olmak üzere solunum ve kalp-damar sağlığı üzerinde akut bir yük oluşturabileceğini söyledi.

Çocuklarının dışarıda oynayıp oynamaması gerektiğine karar veren aileler ve saatlerce açık havada çalışanlar için temel nokta şu: Duman partiküllerine karşı korunmakla ozona karşı korunmak farklı önlemler gerektiriyor. Yüze uygun şekilde takılan bir N95 maskesi ince partiküllere maruziyeti azaltabilir, ancak ozon gazını filtrelemez. Her iki kirleticiye maruziyeti azaltmanın temel yolu, kirli dış havadan uzak durmaktır.

Reklam

Malezya’da hava kalitesinin en kötü olduğu bölgeler

Saat 09.00’da en yüksek değer Johan Setia’da kaydedildi. Onu 191 ile Klang yakından takip etti. Shah Alam’da 179, Banting’de 170, Petaling Jaya’da 168 ve Kuala Selangor’da 161 ölçüldü. Putrajaya’da değer 175 olurken Kuala Lumpur’daki Cheras ve Batu Muda’da sırasıyla 172 ve 162 kaydedildi.

Johor’da sekiz bölgede sağlıksız seviyeler görüldü: Larkin’de 187, Batu Pahat’ta 182, Pasir Gudang’da 181, Tangkak’ta 177, Pengerang’da 170, Kluang’da 165, Kota Tinggi’de 162 ve Segamat’ta 161. Negeri Sembilan’da Nilai 187, Seremban 182 ve Port Dickson 176 kaydetti.

Melaka’daki Bukit Rambai’de 184 ölçüldü; Melaka şehri 178, Alor Gajah ise 176 seviyesindeydi. Sağlıksız değerler Perak, Penang, Pahang ve Sarawak’a da yayıldı. Seberang Perai’de 142, Temerloh’ta 156, Samarahan’da 152 ve Serian’da 120 kaydedildi.

Malezya, API değerlerini 0-50 arasında iyi, 51-100 arasında orta, 101-200 arasında sağlıksız, 201-300 arasında çok sağlıksız ve 300’ün üzerinde tehlikeli olarak sınıflandırıyor. API değeri, hava kalitesini bir endeks ölçeğinde ifade eder; partikül konsantrasyonu ise belirli bir hava hacmindeki kirlilik miktarını ölçer.

Partiküller ve ozon neden farklı tehditler oluşturuyor?

Dünya Sağlık Örgütünün tanımına göre PM2.5, çapı 2,5 mikrometre veya daha küçük olan partikül maddeleri ifade eder. Bu partiküller akciğerlerin derinliklerine kadar ilerleyebilir. Duman bunların kaynaklarından biridir ve duman partikülleri çeşitli kimyasal maddelerin karışımını taşıyabilir.

Yer seviyesindeki ozon, azot oksitler ile uçucu organik bileşiklerin güneş ışığında tepkimeye girmesiyle oluşur. Yüksek sıcaklıklar bu tepkimeleri hızlandırabilir. Bazı bitkiler de ozon oluşumuna katkıda bulunan bileşikler salar; sıcak koşullarda bu salımlar artabilir.

Mohd Hasni, her iki kirleticinin de oksidatif strese ve iltihaplanmaya yol açabileceğini açıkladı. Oksidatif stres, reaktif kimyasalların vücudun koruyucu sistemlerini aşarak hücrelere zarar vermesi durumunda ortaya çıkar. İltihaplanma, vücudun yaralanma veya tahrişe verdiği yanıttır; solunum yollarını etkilediğinde nefes almayı güçleştirebilir.

PM2.5 akciğerlerin derinliklerinde iltihaplanmayı tetikleyebilir ve kalp ile kan damarlarını etkileyen bozukluklara katkıda bulunabilir. Ozon, solunum yollarını doğrudan tahriş ederek öksürüğe, boğaz tahrişine, göğüste sıkışmaya, derin nefes alırken ağrıya ve akciğer işlevlerinde azalmaya yol açar. Ozon konsantrasyonunun yüksek olduğu havada fiziksel efor sarf etmek, akciğerler üzerindeki yükü artırabilir.

Reklam

Sağlık verileri ne gösteriyor?

Malezya’da üst solunum yolu enfeksiyonu vakalarının 3.509’dan 3.875’e çıkması, önceki hafta kaydedilen her 10 vakaya karşılık yaklaşık bir ek vaka anlamına geliyor. Sağlık Bakanlığının verileri, seçilmiş 78 kuruluşu kapsıyor ve bu kuruluşlara başvuran hastalardaki durumu yansıtıyor.

Konjonktivit vakalarındaki yüzde 26,47’lik artış, oran olarak solunum yolu enfeksiyonlarındaki yükselişten daha büyüktü. Burada aktarılan bakanlık verilerinde konjonktivit vakalarının toplam sayısı yer almadı.

Halk sağlığı uzmanı Datuk Dr. Zainal Ariffin Omar, PM2.5 ve yer seviyesindeki ozona aynı anda maruz kalınmasının kaygı verici olduğunu söyledi; çünkü her iki kirletici de solunum yollarında iltihaplanmayı ve oksidatif stresi tetikleyebilir. Her iki kirleticiye maruziyetin ardından akciğer işlevlerinde daha fazla azalma ve solunum yolu hastalıkları nedeniyle hastaneye yatış riskinde artış saptayan araştırmalara dikkat çekti.

Avrupa Birliğinin Copernicus Atmosfer İzleme Servisi de ozon kirliliğinin daha geniş çaplı bir sorun olduğuna işaret etti. Servisin değerlendirmesine göre sıcak hava dalgaları, orman yangınları ve insan faaliyetlerinden kaynaklanan emisyonlar bir araya gelerek yıl içinde dünya nüfusunun yüzde 40’ını son derece yüksek ozon kirliliğine maruz bıraktı; en çok etkilenen bölge Asya oldu.

En büyük risk kimlerle karşı karşıya?

Çocuklar, yaşlılar, hamile kadınlar ve mevcut solunum veya kalp-damar hastalıkları olan kişiler, kirli havaya karşı en hassas gruplar arasında yer alıyor. Açık havada çalışanlar ise başkalarının kaçınabileceği koşullarda uzun süre kalmak zorunda oldukları için ek zorluklarla karşılaşıyor.

Çocuklar ve astım hastaları ozon tahrişine ve akciğer işlevlerindeki azalmaya özellikle duyarlı. Solunum yolları zaten daralmış ya da iltihaplanmış olan kişiler, kirliliğin yarattığı ek tahriş nedeniyle daha fazla nefes alma güçlüğü yaşayabilir.

Kronik böbrek hastalığı olan kişiler de dikkate alınmalı. Mohd Hasni, solunan partiküllerin veya bunların çözünebilir bileşenlerinin küçük bir kısmının kan dolaşımına ulaşabileceğini açıkladı. Maruziyet ayrıca iltihaplanmayı ve böbrekleri etkileyebilecek damar işlevi değişikliklerini tetikleyebilir.

Böbrekler, kalp dinlenme hâlindeyken pompaladığı kanın yaklaşık yüzde 20 ila 25’ini alır. Yüksek miktarda kan akışı, atıkları filtrelemelerine ve sıvı dengesini düzenlemelerine yardımcı olur; ancak kan dolaşımındaki maddelere maruz kalmalarına da neden olur. Böbrek işlevleri zaten bozulmuş olan kişiler, ek yüke karşı özellikle savunmasız olabilir.

Reklam

Endonezya’daki yangınlar günlük yaşamı aksatıyor

Orman ve arazi yangınları yayılırken, Orta Kalimantan’daki Palangkaraya kentinin Bölgesel Afet Yönetim Ajansına göre hava kalitesi endeksi 2.052’ye ulaştı. 14 Ekim itibarıyla yanan alan 1.444 hektara çıkmıştı. Ajans, haziran ile 13 Ekim arasında 887 yangın kaydetti.

Yetkililer Palangkaraya’da 548, Orta Kalimantan genelinde ise 11.166 sıcak nokta kaydetti. Sıcak nokta, çoğu zaman uydu aracılığıyla yapılan izlemelerde tespit edilen ısı sinyalidir. Gözlemler tekrarlandıkça süren tek bir yangın için birden fazla tespit yapılabilir.

Palangkaraya sakini Nono, küçük çocukları ve yaşlı anne babası dâhil ailesinin nefes almakta güçlük çektiğini anlattı. Duman Endonezya sınırlarını aşarak Malezya dâhil komşu ülkelere yayıldı. Timor-Leste, perşembe gününden itibaren üç gün süreyle ülke genelindeki okulların kapatıldığını duyurdu.

Jambi eyalet sağlık dairesi, Eylül 2026’da akut solunum yolu enfeksiyonu olan 26.957 hasta kaydetti. Kota Jambi’de 24 Eylül’e kadar ağustos-eylül döneminde 9.281 vaka görüldü. Bu rakamlar farklı dönemleri kapsadığından kent ve eyalet toplamları hastalığın ayrı zaman aralıklarındaki durumunu yansıtıyor.

9 Ekim’de çevre bakanlığı izlemelerinde Kota Jambi’de PM2.5 konsantrasyonu metreküp başına 484 mikrogram, Tebo’da ise 740 mikrogram olarak ölçüldü. Tebo’daki PM10 konsantrasyonu metreküp başına 1.922 mikrograma ulaştı. PM10, çapı 10 mikrometreye kadar olan partikülleri kapsar; bu, PM2.5’e kıyasla daha geniş bir boyut aralığıdır.

Jambi eyalet sağlık dairesinde hastalıkları önleme ve kontrol biriminin başında bulunan Zakaria, dumana maruziyetin astım nöbeti, akciğer hastalığı ve kalp krizi riskini artırabileceği uyarısında bulundu. Jambi Belediye Başkanı Maulana, 26 Ağustos’tan bu yana okul öncesinden ortaokulun ilk kademesine kadar çocukların uzaktan eğitim görmesini isteyen sekizden fazla genelge yayımlamıştı.

Turbalık yangınları neden duman üretmeye devam edebiliyor?

Turba, birikmiş bitki materyalinden oluşan topraktır. Kuruduğunda yüzeyin altında yanabilir; böylece görünür alevler söndükten sonra bile ısı ve yangın devam edebilir. Ekipler yanan katmanlara ulaşmakta zorlanırken duman da çıkmayı sürdürebilir.

Endonezya’daki turba yangınlarının dumanı PM2.5’in yanı sıra formaldehit, hidrojen siyanür ve amonyak gibi tehlikeli kimyasallar içeriyor. Kuraklık ve sınırlı su kaynakları söndürme çalışmalarını zorlaştırırken yoğun duman, helikopterlerin su bırakacağı alanları görmesini engelliyor.

Walhi Jambi’nin uydu analizine göre 8 Ekim itibarıyla Jambi’de 43.451 hektar alan yanmıştı. Buna Berbak ve Sembilang Milli Parkı’ndaki 11.339 hektar da dâhil. Bu iki rakama göre park, yandığı tahmin edilen alanın yaklaşık yüzde 26’sını oluşturuyordu. Parkın koruma altındaki iç bölgesinde 2.134 hektardan fazla orman yandı.

Milli park idaresinin başındaki Yunaidi, erişim yolu bulunmayan ve su kaynakları azalan bölgelerde yangınların hızla yayıldığını anlattı. Ekipler bazı noktalarda suyu doğrudan turba toprağına enjekte etmek zorunda kaldı. Derin turba tabakası, yangın şeritleri açılırken iş makinelerinin hareket etmesini de zorlaştırdı.

KKI Warsi, en az 36 yağ palmiyesi plantasyonunda ve 15 ormancılık imtiyaz sahasında yangın kaydetti. Pantau Gambut’tan Iola Abas, El Niño’nun yangın riskini artırdığını; drenaj ve arazi yönetimi uygulamalarının turba toprağını tutuşmaya daha elverişli hâle getirdiğini söyledi. Pantau Gambut’un örnekleminde 77 kanal setinin yaklaşık yüzde 70’inin hasarlı olduğu, yaklaşık yüzde 52’sinde ise yer altı su seviyesinin yüzeyin 40 santimetreden daha altında kaldığı görüldü. Kanal setleri turbalıklardaki suyu tutmaya yardımcı olur; hasarlı yapılar toprağın nemli kalmasını zorlaştırabilir.

Reklam

Süreç ve müdahale

Endonezya’daki söndürme çalışmaları, sağlık kaygıları ve okullardaki aksaklıklar artarken devam etti. Aşağıdaki tarihler acil durumun nasıl geliştiğini gösteriyor:

  • 9 Ağustos: Park idaresinin başındaki Yunaidi’ye göre Berbak ve Sembilang Milli Parkı çevresindeki Parit 4, Rantau Rasau’da yangınlar görüldü.
  • 26 Ağustos’tan itibaren: Duman kenti etkilerken Jambi Belediye Başkanı uzaktan eğitim talimatlarını tekrar tekrar yayımladı.
  • 29 Eylül: Japonya’nın yardım misyonu, üç CH-47 Chinook helikopteri, personel ve destek ekipmanı sağladıktan sonra sona erdi.
  • 8 Ekim: Walhi Jambi’nin uydu analizi, Jambi genelinde 43.451 hektar alanın yandığını tahmin etti.
  • 9 Ekim: İzleme çalışmalarında Kota Jambi’de PM2.5 konsantrasyonu metreküp başına 484 mikrogram, Tebo’da ise 740 mikrogram olarak kaydedildi.
  • 15 Ekim: Malezya’da saat 09.00’da 34 bölgede hava kalitesi sağlıksız seviyedeydi.

Endonezya Çevre Bakanı Jumhur Hidayat, Ulusal Afet Yönetim Ajansıyla yapılan görüşmelere dayanarak yangınların bir ay içinde tamamen kontrol altına alınabileceğini söyledi. Görüş mesafesinin düşük olmasının helikopter operasyonlarını aksattığını da kabul etti.

Jumhur, hükümetin yabancı yardım tekliflerini kabul edip etmemeye karar vermeden önce değerlendirdiğini söyledi:

"Öncelikle sunulan yardımın türünü ve gerçekten yararlı ve uygun olup olmayacağını incelememiz gerekiyor," dedi.

Endonezya daha önce Brezilya’dan yangın söndürme tozu, Japonya’dan ise uçak ve personel desteği almıştı. Jumhur’un tahmini, yangınların kontrol altına alınması için kesin bir tarih değil, genel bir zaman aralığı veriyordu.

Her iki kirleticiye maruziyet nasıl azaltılır?

Zainal Ariffin, özellikle ozon seviyelerinin yükselebileceği sıcak ve güneşli öğleden sonralarında açık havada yoğun fiziksel etkinlikten kaçınılmasını önerdi. Egzersiz sırasında kişi daha fazla hava soluduğundan akciğerlere giren kirletici miktarı da artabilir.

Dışarı çıkmak zorunda kalanlar, yüze iyi oturan bir N95 maskesiyle PM2.5 solunumunu azaltabilir. Maskenin sızdırmaz biçimde oturması önemlidir; kenarlardan sızan hava filtreden geçmeden içeri girer. Ozon bir gazdır ve sıradan N95 partikül filtrelerinden geçer. Bu nedenle maske takılsa bile dışarıda geçirilen süreyi azaltmak gerekir.

Kapalı alanlardaki koruma da kirleticinin türüne bağlıdır. Yüksek verimli partikül hava filtreleri olarak bilinen HEPA filtreli hava temizleyiciler, iç mekândaki partikül konsantrasyonunu düşürebilir. Standart HEPA filtreleri ozon gazını etkili biçimde gidermez.

Zainal Ariffin, kirli hava koşullarında pencereler kapalıyken klimalı bir iç mekânda kalınmasını önerdi. Aileler, okullar ve işverenler için acil önlemler uygulanabilir: Yoğun etkinlikleri kapalı alanlara taşımak, zorunlu açık hava maruziyetini kısaltmak ve astım, kalp hastalığı veya böbrek hastalığı olan kişilere özellikle dikkat etmek. Açık havada çalışanlar için kirli havayı soluyarak geçirdikleri süreyi azaltacak düzenlemeler yapılmalı.

Öne Çıkanlar

  • Malezya’da 15 Ekim saat 09.00’da 34 bölgede hava kalitesi sağlıksız seviyedeydi; en yüksek API değeri 192 ile Johan Setia’da kaydedildi.
  • Seçilmiş 78 sağlık kuruluşunda üst solunum yolu enfeksiyonu vakaları 39. ve 40. haftalar arasında 3.509’dan 3.875’e çıktı.
  • İnce partiküller ve yer seviyesindeki ozon, solunum yollarında iltihaplanmaya ve sağlık üzerinde ek yüke yol açabilir.
  • Çocuklar, yaşlılar, hamile kadınlar ve mevcut hastalıkları olan kişiler daha büyük risk altında.
  • Endonezya’daki turba yangınları duman üretmeyi sürdürürken okulları ve söndürme çalışmalarını aksatıyor.
  • N95 maskeleri ve HEPA filtreleri partiküllere maruziyeti azaltır, ancak standart türleri ozon gazını gidermez.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir