Japonya’nın MMX Aracı Mars’ın Bir Uydusundan İlk Örnekleri Getirmeyi Hedefliyor; Dünya’ya Dönüş 2031’de Planlanıyor

10 dakikalık okuma
Japan's MMX Targets First Samples From a Martian Moon, With Earth Return Planned for 2031

Phobos’tan bir avuç örneği Dünya’ya getirmek için beş yıllık yolculuk

Japonya, Mars’ın uydusu Phobos’tan 10 gramdan fazla maddeyi Dünya’ya getirecek görevinin başlangıcında, Martian Moons eXploration uzay aracını 20 Ekim 2026’da Kagoshima Eyaleti’ndeki Tanegashima Uzay Merkezi’nden fırlatmayı planlıyor. Uzay aracının Ağustos 2027’de Mars’a ulaşması, örnek kapsülünü ise 2031’de Avustralya’ya getirmesi bekleniyor.

İçindekiler
  1. Phobos’tan bir avuç örneği Dünya’ya getirmek için beş yıllık yolculuk
  2. Fırlatma takvimi nasıl?
  3. Uyduların kökeni neden önemli?
  4. Phobos Mars’tan kopan parçaları nasıl koruyabilir?
  5. Üç parçadan oluşan büyük bir uzay aracı
  6. Gezginin neredeyse ağırlıksız olduğu bir yere iniş
  7. Değerli örnekleri toplamak için iki yöntem
  8. Araçlar inişten önce neleri ölçecek?
  9. Kapsülü Dünya’ya getirmek küresel bir ekip gerektirecek
  10. Öne Çıkanlar

Japonya Uzay Araştırma Ajansı JAXA, henüz hiçbir görevin başaramadığı bir şeyi gerçekleştirmeye çalışıyor: Mars sisteminden örnekleri Dünya’ya getirmek. Kum, toprak ve kayalardan oluşan küçük örnek koleksiyonu, Phobos ile yoldaşı Deimos’un bir zamanlar bağımsız asteroitler mi olduğu, yoksa Mars’la yaşanan büyük bir çarpışmanın uzaya savurduğu enkazdan mı oluştuğu sorusunu yanıtlamaya yardımcı olabilir.

NASA’nın 8 Ekim tarihli görev bilgilendirme duyurusu, fırlatma tarihini ABD’nin doğusunda 19 Ekim olarak veriyor; bu tarih Japonya’da 20 Ekim’e denk geliyor. Japonya’daki fırlatma haberlerinde, H3 roketiyle Japonya Standart Saati’ne göre yaklaşık 04.40’ta kalkış yapılmasının planlandığı belirtiliyor.

MMX; gözlem uzay aracı, iniş aracı, küçük bir gezgin ve Dünya atmosferine dönüşten sağ çıkacak şekilde tasarlanmış bir kapsülden oluşuyor. Geliştirme çalışmaları 2016’da başladı ve uzay aracının yapım maliyeti yaklaşık 55,3 milyar yen oldu. Japonya, asteroit örneklerini Dünya’ya getiren Hayabusa ve Hayabusa2 görevlerinden edindiği deneyimden yararlanırken Mars’a gidip dönme gibi çok daha uzun bir yolculuğu üstleniyor.

JAXA proje yöneticisi Yasuhiro Kawakatsu, tamamlanan uzay aracını ekibin başlangıç çizgisi olarak nitelendirdi. Fırlatmayla birlikte görevin zorlu çalışmaları başlayacak: Mars’a ulaşmak, güvenli bir iniş alanı seçmek, son derece zayıf yerçekiminde örnek toplamak ve bunları Dünya’ya getirmek.

Reklam

Fırlatma takvimi nasıl?

NASA ve Avrupa Uzay Ajansı (ESA), planlanan fırlatma tarihini Japonya’da 20 Ekim olarak veriyor. JAXA’nın görev özeti ise daha geniş bir zaman aralığı belirterek Japonya’nın Nisan 2026-Mart 2027 arasını kapsayan 2026 mali yılını işaret ediyor.

Daha önceki fırlatma planında kalkış Kasım veya Aralık 2026 olarak öngörülüyordu; Ekim takvimi, NASA’nın tarihli ekim duyurusunda ve ESA’nın bilgi föyünde yer alıyor. MMX, fırlatma hazırlıkları için 31 Mart 2026’da Tanegashima’ya ulaştı. 2024’te yapılması planlanan ilk kalkış, H3 roketindeki sorunlar nedeniyle ertelenmişti.

H3, Aralık 2025’te bir kez daha başarısız oldu. Sorunun, uzay aracını çevreleyen koruyucu kaplama olan yük kaportasının ayrılması sırasında meydana gelen bir anormallikten kaynaklandığı belirlendi. Mars’a verimli bir yolculuk için fırlatma fırsatları yaklaşık 26 ayda bir geliyor; bu nedenle hem uzay aracının hem de roketin hazır olması büyük önem taşıyor.

Başlıca kilometre taşları beş yıla yayılıyor:

  • 20 Ekim 2026, Japonya saatiyle: H3 roketinin Tanegashima’dan planlanan fırlatılışı.
  • Ağustos 2027: Mars’a ulaşılması ve ardından Phobos ile Deimos’un gözlemlenmesi bekleniyor.
  • Aralık 2028’den önce değil: NASA’nın Phobos’tan örnek alınması için verdiği en erken tarih.
  • 2029’un başı: Idefix gezgininin planlanan konuşlandırılması.
  • 2030: Mars’tan planlanan ayrılış.
  • 2031: Örnek kapsülünün Avustralya’ya ulaştırılması bekleniyor.

Uzay aracının iniş ve örnek toplama tarihi henüz kesinleşmedi: NASA en erken Aralık 2028 tarihini verirken, görevle ilgili haberlerde örnek toplamanın 2029 veya 2030’da yapılacağı belirtiliyor. JAXA, Phobos yakınında geçirilecek sürenin gözlem planlamasına bağlı olacağını söylüyor.

Uyduların kökeni neden önemli?

Phobos’un çapı yaklaşık 20-30 kilometre ve Mars yüzeyinden yaklaşık 6.000 kilometre yükseklikte yörüngede dönüyor. Mars, uzay araçlarıyla onlarca yıldır incelenmesine rağmen Phobos ve Deimos’un hiçbiri, MMX’in planladığı gibi uzun süreli ve yakından bir araştırmaya konu olmadı.

Bilim insanları, bu uyduların nasıl oluştuğuna ilişkin iki temel açıklamayı sınayacak. Yakalanma açıklamasına göre uydular başlangıçta asteroitti ve Mars’ın yerçekimi tarafından yakalandı. Çarpışma açıklamasına göre ise büyük bir cisim genç Mars’a çarptı; uzaya saçılan enkaz daha sonra birleşerek uyduları oluşturdu.

Kayalar, oluştukları yere ilişkin ipuçlarını korur. Kimyasal bileşenleri ve mineral bileşimleri, Mars’taki maddelere mi yoksa eski asteroitlere mi benzediklerini gösterebilir. MMX, iki uydudan alınan ölçümleri Phobos’ta toplanan maddelerin laboratuvar analizleriyle birleştirecek.

Hokkaido Üniversitesi profesörü ve MMX proje bilim insanı Kiyoshi Kuramoto, eylül ayında düzenlenen bilgilendirme toplantısında örneklerin iki açıklamayı birbirinden ayırmasını neden beklediğini anlattı. Japonca konuşan Kuramoto şöyle dedi:

Bu iki süreç sonucunda ortaya çıkması beklenen kimyasal bileşimler ve mineral birliktelikleri tamamen farklı. Bu nedenle örneklerin incelenmesi soruyu kesin olarak yanıtlayacak.

JAXA, Mars sisteminin zaman içinde nasıl değiştiğini de öğrenmek istiyor. Uydular bir çarpışma sonucunda oluştuysa, içerdikleri maddeler genç Mars’taki koşullara ilişkin kanıtları koruyor olabilir. Yakalanmış asteroitler olmaları durumundaysa su gibi maddelerin Güneş Sistemi’nde nasıl taşındığını gösterebilirler.

Reklam

Phobos Mars’tan kopan parçaları nasıl koruyabilir?

Phobos, bilimsel açıdan başka bir ödül daha sunabilir: çarpışmalarla Mars’tan fırlatılıp daha sonra uyduya ulaşan taneler. Büyük Mars kraterlerine dayanan hesaplamalar, MMX’in toplayacağı maddelerin yaklaşık yüzde 0,1’inin Mars’tan gelmiş olabileceğini gösteriyor.

10 gramlık bir örnek koleksiyonunda bu oran, yaklaşık 0,01 grama, yani 10 miligrama Mars kaynaklı maddeye karşılık gelir. Bu, örneğin içeriğine ilişkin bir tahmindir; kapsül Dünya’ya döndükten sonra bilim insanları gerçek bileşimi belirleyecek.

Mars çevresindeki uzay ortamını inceleyen Tokyo Üniversitesi profesörü Kanako Seki, Phobos’a ulaşan maddelerin doğrudan gezegenden alınan örnekleri tamamlayabileceğini açıkladı. Bir gezgin belirli yerlerden kaya toplar. Çarpışmalarla uzaya fırlayan maddeler ise Mars’ın daha geniş bir bölgesinden ipuçları taşıyabilir.

Örnek arayışı başka yerlerde de değişiyor. ABD hükümetinin, artan maliyetlerin ardından NASA ile ESA’nın Mars örneklerini Dünya’ya getirme planını Ocak 2026’da iptal ettiği bildirildi. Çin, Tianwen-3’ü yaklaşık 2028’de fırlatmayı ve Mars’tan toplanan maddeleri yaklaşık 2031’de Dünya’ya getirmeyi planlıyor.

MMX’in örnek toplama hedefi Phobos. Görevin bilimsel değeri, bu uydunun kökenlerini araştırmasından ve yüzey maddelerinin içinde dağılmış Mars kaynaklı taneleri inceleme olasılığından geliyor. Her iki soru da küçük bir örnek koleksiyonunu Dünya’daki laboratuvarlara getirmeye değer kılıyor.

Üç parçadan oluşan büyük bir uzay aracı

MMX yaklaşık beş metre yüksekliğinde; güneş panelleri açıldığında genişliği dokuz metreye ulaşıyor. Bu özellikleriyle JAXA’nın en büyük uzay araçlarından biri. ESA’nın MMX bilgi föyünde, yakıt dâhil kütlesi yaklaşık 4.200 kilogram olarak veriliyor. Japonya’daki fırlatma haberlerinde ise 4.480 kilogram olduğu ve kütlesinin yaklaşık üçte ikisinin yakıttan oluştuğu belirtiliyor.

Uzay aracı, her biri farklı bir görev üstlenen üç modülden oluşuyor. İtki modülü gidiş yolculuğu için motoru ve yakıtı sağlıyor. Keşif modülünde iniş ayakları, bilimsel araçlar ve örnek toplama ekipmanı bulunuyor. Dönüş modülü ise kapsülü Dünya’ya getirmek için gereken donanımı taşıyor.

MMX, işlevlerini tamamladıkça modülleri aşamalı olarak bırakacak. Daha az kütle taşımak, sonraki manevralarda daha az yakıt gerekeceği anlamına geliyor. Dönüş modülünün kendine ait bir itki sistemi, güneş enerjisi kaynağı ve Dünya’yla iletişim için büyük bir anteni var.

Mitsubishi Electric, JAXA ile birlikte uzay aracını geliştirdi ve Kamakura Works biriminin başkanına bağlı özel bir ekip kurdu. Şirket ayrıca Japonya’nın SLIM Ay iniş aracı ve Uluslararası Uzay İstasyonu’na kargo taşıyan bir uzay aracı üzerinde de çalıştı.

Mitsubishi Electric proje lideri Akitsune Uehara, üç modülün eş zamanlı geliştirilmesini ve iniş ayaklarının simüle edilmiş zayıf yerçekimi koşullarında test edilmesini başlıca mühendislik zorlukları arasında saydı. Modüllerin, birbirine bağlı kaldıkları yolculuk aşamalarında hem ayrı ayrı hem de tek bir uzay aracı olarak çalışması gerekiyordu.

Reklam

Gezginin neredeyse ağırlıksız olduğu bir yere iniş

Phobos’un yerçekimi Dünya’dakinin yalnızca yaklaşık iki binde biri kadar. Bu durum inişi zorlaştırıyor: Uzay aracının yüzeyden sekip uzaklaşmasını önleyecek kadar yumuşak bir iniş yapması gerekiyor. Dört iniş ayağı, çarpmanın etkisini emmek ve MMX’in dengesini korumaya yardımcı olmak üzere tasarlandı.

25 kilogramlık Idefix gezgini durumu gözde canlandırmaya yardımcı oluyor. ESA’ya göre gezgin, Phobos’ta Dünya’daki 15 gramlık bir cisim kadar ağırlık uygulayacak. Kütlesi yine 25 kilogram olacak, ancak uydunun zayıf yerçekimi onu çok daha az kuvvetle çekecek.

Fransa’nın uzay ajansı CNES ile Alman Havacılık ve Uzay Merkezi (DLR), Idefix’i ortaklaşa geliştirdi. Gezgin, ana uzay aracı iniş yapmadan önce yüzeye ulaşarak arazi ve yüzey maddeleri hakkında bilgi toplayacak ve iniş hazırlıklarına destek olacak.

Idefix’te kameralar, bir radyometre ve bir Raman spektrometresi bulunuyor. Kameralar zemini inceliyor ve yön bulmaya yardımcı oluyor. Radyometre ısıl ışınımı ölçerken spektrometre, mineralleri belirlemek için ışıktan yararlanıyor. DLR, çok zayıf yerçekimi koşullarını simüle eden bir düzenek ve düşme kulesi dâhil test ekipmanları sağladı.

MMX, inişten önce Phobos’u yarı uydu yörüngesinden gözlemleyecek. Basitçe söylemek gerekirse, uzay aracı Mars çevresinde Phobos’a yakın kalmasını sağlayan bir yörüngede hareket edecek ve böylece tekrarlanan gözlemler yapabilecek. ESA, haritalama, gezginin çalışmaları ve örnek toplamayı da içeren yaklaşık üç yıllık bir uydu yakınındaki görev planlıyor.

Değerli örnekleri toplamak için iki yöntem

MMX iki örnek toplama sistemi taşıyor. Bir karot alıcı, yaklaşık iki santimetre derinlikten madde toplayacak. Pnömatik örnekleyici ise gevşek yüzey maddelerini basınçlı gazla bir kaba kaldıracak.

JAXA’nın toplama hedefi 10 gramdan fazla; ESA hedefi en az 10 gram olarak tanımlıyor. İki sistem, yüzeyin hemen altından ve üstte duran gevşek tanelerden madde toplama olanağı sağlayacak.

Blue Origin bünyesindeki Honeybee Robotics, NASA’nın katkılarından biri olarak pnömatik örnekleyiciyi geliştirdi. Zayıf yerçekiminde örnek toplamak için hem uzay aracının zemine temasını hem de tanelerin örnekleme ekipmanına doğru hareketini kontrol etmek gerekiyor.

ESA’nın MMX proje bilim insanı Elliot Sefton-Nash, örnekleri Dünya’ya getirmenin avantajını şöyle açıkladı: En hassas laboratuvar cihazlarından bazıları uzaya gönderilemeyecek kadar büyük ve duyarlı. Dünya’da bilim insanları, uzay aracının taşıyamayacağı ekipmanlarla taneleri inceleyebilir.

Japonya bu yaklaşımın bilimsel değerini daha önce gösterdi. Hayabusa, Itokawa asteroidinden madde getirdi; Hayabusa2 ise Aralık 2020’de Ryugu’dan örneklerle döndü. MMX, bu deneyimi başka bir gezegenin uydusuna taşıyor ve Mars sistemine gidip dönmenin zorluğunu da ekliyor.

Reklam

Araçlar inişten önce neleri ölçecek?

NASA’nın MEGANE aracı, Phobos’un yüzeyinden yayılan nötron ve gama ışınlarının enerjilerini ölçerek uydunun element bileşimini inceleyecek. Farklı elementler bu ölçümlerde farklı örüntüler oluşturuyor; bu da bilim insanlarının uydunun hangi maddelerden oluştuğunu belirlemesine yardımcı oluyor.

NASA’nın MMX görev sayfasında, MEGANE’nin Maryland’deki Johns Hopkins Uygulamalı Fizik Laboratuvarı tarafından Kaliforniya’daki Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı ile birlikte geliştirildiği belirtiliyor. Ölçümler, uydunun yüzey kimyasını kökeniyle ilgili sorularla ilişkilendirmeye yardımcı olacak.

Fransız yapımı MIRS kızılötesi spektrometresi, kızılötesi ışık kullanarak yüzey bileşimini inceleyecek. Araç, Paris Gözlemevi bünyesindeki LESIA’da dört Fransız laboratuvarı ve CNES ile birlikte geliştiriliyor. Kameralar ve bir lazer mesafe ölçüm aracı da haritalamaya ve iniş alanlarının seçilmesine yardımcı olacak.

Almanya’nın Jena kentindeki Fraunhofer Uygulamalı Optik ve Hassas Mühendislik Enstitüsü minyatür bir lazer sistemi sağlıyor. Uzay aracı ayrıca Mars çevresindeki ortamda toz, radyasyon ve yüklü parçacıkları ölçen araçlar taşıyor.

JAXA ve NHK, 4K ve 8K çözünürlükte görüntü kaydedebilen kameraları ortaklaşa geliştirdi. Bilimsel ölçümlerin yanı sıra bu kameralar, görevin çevresini ayrıntılı biçimde görüntüleyecek. Kawakatsu, kameraların çekeceği görüntüleri heyecanla beklediğini söyledi.

MMX, Mars atmosferini ve çevresindeki uzay ortamını da gözlemleyecek. JAXA, atmosferdeki maddelerin nasıl dolaştığını ve uzaya nasıl kaçtığını izleyerek Mars’ın uzun zaman içinde nasıl değiştiğini açıklamaya yardımcı olmayı amaçlıyor.

Kapsülü Dünya’ya getirmek küresel bir ekip gerektirecek

MMX’in liderliğini JAXA üstleniyor; NASA, CNES, DLR ve ESA da ortak olarak görev yapıyor. ESA, iletişim için bir aktarıcı ve güç yükselteci sağladı. Kurumun Estrack yer ağı komutlar gönderecek, uzay aracının durum bilgilerini ve bilimsel verileri alacak.

NASA’nın Derin Uzay Ağı, iletişim ve seyrüsefer desteği sağlayacak. NASA ayrıca Marshall Uzay Uçuş Merkezi’nin yönettiği Discovery Programı aracılığıyla ABD’li bilim ekibi üyelerini finanse ediyor. Kurum, katkılarına ilişkin bilgilendirme toplantısını 15 Ekim’de Doğu Yaz Saati’yle 16.00’da yapacağını duyurdu.

JAXA’nın Uzay ve Astronotik Bilimler Enstitüsü, MMX proje açıklamasında, yeni bir derin uzay yer istasyonu aracılığıyla iletişimi geliştirmenin görevin teknoloji hedeflerinden biri olduğunu belirtiyor. Diğer hedefler arasında Mars’a gidip dönmek ve gök cisimlerinde örnek toplama tekniklerini geliştirmek yer alıyor.

Dönüş yolculuğunun yaklaşık bir yıl sürmesi bekleniyor. MMX, Dünya yakınlarında yaklaşık 60 santimetre çapındaki örnek kapsülünü serbest bırakacak. Bir ısı kalkanı, kapsülü atmosfere giriş sırasında koruyacak; ardından kapsülün Avustralya çölüne inmesi planlanıyor.

Kurtarılan kapsül daha sonra Tokyo yakınlarındaki Sagamihara’da bulunan JAXA Uzay ve Astronotik Bilimler Enstitüsü’ne götürülecek. Personel kapsülü özel bir laboratuvarda açacak, maddeleri çıkarıp kataloglayacak ve örnekleri bilimsel araştırmalar için kullanıma sunacak.

Reklam

Phobos’u araştırmaya yönelik önceki girişimler, bu hedefe ulaşmanın ne kadar zor olduğunu gösteriyor. 1988’de fırlatılan Sovyetler Birliği’ne ait Phobos 1 ve Phobos 2 uzay araçları, programlarını tamamlayamadan iletişimi kaybetti. Rusya’nın Phobos-Grunt görevi ise 2011’de Dünya yörüngesinden çıkamadı.

MMX; uzun süreli gözlemleri, yüzey araştırmasını, örnek toplamayı ve örnekleri Dünya’ya getirmeyi içeren tüm süreci tamamlamayı hedefliyor. Görevin başarılı olması, bilim insanlarına Mars sisteminden fiziksel örnekler sağlayacak ve Japonya’ya Mars’a gidip dönme konusunda uygulamalı deneyim kazandıracak.

Öne Çıkanlar

  • MMX’in H3 roketiyle 20 Ekim 2026’da Japonya saatiyle Tanegashima’dan fırlatılması planlanıyor.
  • Uzay aracının Ağustos 2027’de Mars’a ulaşması ve 2031’de örneklerle Dünya’ya dönmesi bekleniyor.
  • JAXA, Phobos’tan karot alıcı ve pnömatik örnekleyici kullanarak 10 gramdan fazla madde toplamayı hedefliyor.
  • Idefix gezgini, ana uzay aracı iniş yapmadan önce yüzeyi araştıracak.
  • Bilim insanları, Mars’ın uydularının çarpışma enkazından mı oluştuğunu, yoksa yakalanmış asteroitler mi olduğunu araştıracak.
  • Örneklerde Mars’tan fırlayan az miktarda madde bulunabilir.
  • Dönüş kapsülü, JAXA’nın Sagamihara’daki laboratuvarına götürülmeden önce Avustralya’ya inecek.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir