Teşhis netleşmezken maske telaşı
Hong Konglu bir maske üreticisi, Rusya’da akciğer vebası görüldüğüne dair söylentilerin ortasında satışların yaklaşık %3.000 arttığını söylüyor. Rus yetkililer ise Dünya Sağlık Örgütü’ne ülkede herhangi bir veba vakası tespit edilmediğini bildirdi. Alarm, Sibirya’da çalışan 28 yaşındaki laboratuvar görevlisi Darya Shipilova’nın ölümünün ardından yükseldi. Shipilova, ağır zatürre geçirmesinin ardından 29 Eylül’de hastaneye kaldırılmış ve 2 Ekim 2026’da hayatını kaybetmişti.
İçindekiler
- Teşhis netleşmezken maske telaşı
- Darya Shipilova’ya ne oldu?
- Alarm nasıl yayıldı?
- DSÖ ve Rus yetkililer ne söyledi?
- Hong Kong’da maske alışverişi ne ölçüde arttı?
- Alışveriş yapanlar yeni bir kıtlıktan neden korktu?
- Akciğer vebası nedir?
- Ölüm oranı rakamlarını doğru değerlendirmek
- Tedbirler Sibirya’nın dışına yayıldı
- Öne çıkanlar
DSÖ, 10 Ekim’e kadar Rusya’nın 5.500’den fazla test yaptığını, tehlikeli bir patojene rastlamadığını ve bulaşın sürdüğüne dair kanıt bulunmadığını bildirdi. Kadının temaslılarında belirti görülmedi. Buna rağmen Hong Kong Sağlık Koruma Merkezi, 12 Ekim’de ölümü takip ettiğini ve olası bir enfeksiyonun dışarıdan ülkeye taşınmasına karşı tedbirler aldığını duyurdu.
Ticari etkiler çoktan belirginleşmişti. Yerel marka Hong Kong Mask’i işleten Bay Hung, konuyla ilgili bir sosyal medya paylaşımının 500.000’den fazla görüntülendiğini ve fabrikanın siparişlere yetişmekte zorlandığını söyledi. Düzenli olarak maske kullanan müşteriler de ek stok alıyordu.
Alışverişin ardında COVID-19 sırasında yaşanan kıtlık anıları ve Rusya’daki hastalığın ölüm oranının %90 olduğu yönündeki korkutucu çevrimiçi iddialar vardı. Oysa DSÖ’nün yayımladığı açıklamada, kaynağı bilinmeyen zatürreyle ilgili bir soruşturmadan ve laboratuvar bilgilerine yönelik ek taleplerden söz ediliyor. Dolayısıyla gündemde hem Sibirya’daki tıbbi soruşturma hem de binlerce kilometre uzaktaki alışveriş davranışlarında yaşanan keskin değişim var.
Darya Shipilova’ya ne oldu?
Shipilova, 1934’te kurulan ve yaklaşık 95 araştırmacının çalıştığı Sibirya ve Uzak Doğu İrkutsk Veba Karşıtı Enstitüsü’nde görev yapıyordu. İrkutsk’un güneybatısındaki Şelehov’da bir hastanede tedavi gördü. Rus sağlık yetkilileri hastalığını, nedeni belirlenememiş akciğer iltihabı anlamına gelen, kaynağı belirsiz zatürre olarak tanımladı.
Yaptığı meslek, ölümünün neden dikkat çektiğini açıklamaya yardımcı oluyor. Shipilova tıbbi biyokimya eğitimi almış, ardından klinik laboratuvar tanısı alanında eğitimini tamamlamıştı. Sibirya’daki doğal enfeksiyon bölgelerinde vebaya yol açan bakterilerin antibakteriyel ilaçlara verdiği tepkiyi inceleyen araştırmacılar arasında yer alıyordu. Bu araştırma 31 Mart 2026’da sunulmuştu.
Rusya’nın tüketici hakları ve halk sağlığı denetim kurumu Rospotrebnadzor, genişletilen testlerde Shipilova’nın çalışmalarıyla bağlantılı herhangi bir mikroorganizmaya rastlanmadığını açıkladı. Kurum ayrıca enstitüde biyolojik güvenliği inceleyen iki komisyonun tehlikeli mikroorganizmaları içeren bir kaza tespit etmediğini bildirdi. Yetkililer daha sonra Shipilova’nın vebaya karşı aşılandığını açıkladı.
Ölümcül zatürrenin nedeni, hastalığın seyri ve gördüğü tedavi, kamuoyuna yapılan açıklamalarda netlik kazanmadı. DSÖ ayrıca zatürreyle bağlantılı olduğu bildirilen ikinci bir hastalık ya da ölüm vakasına ilişkin açıklama talep ediyordu; Rus yetkililer ikinci bir vaka olduğunu reddetti. DSÖ, önümüzdeki günlerde yanıt beklediğini söyledi ancak açıklamanın yayımlanması için kesin bir tarih vermedi.
Alarm nasıl yayıldı?
İlk kamuoyu uyarısı 2 Ekim’de İrkutsk Valisi İgor Kobzev’den geldi. Kobzev, özellikle tehlikeli bir enfeksiyon şüphesiyle olağanüstü toplantı yapıldığını söyledi ancak vebadan söz etmedi. Komşu Buryatya’nın başkanı Aleksey Tsıdenov ise başlangıçta kadının vebadan öldüğünü belirtti; daha sonra açıklaması, vebadan ölmüş olabileceği şeklinde değiştirildi.
Google Trends verilerine göre Rusya’da vebaya yönelik çevrimiçi aramalar 2 Ekim’de keskin biçimde arttı ve 3 Ekim’de zirveye ulaştı. Yetkililer durumun istikrarlı olduğunu söylerken bölge sakinleri okulların güvenli olup olmadığını ve hastanelerde neden kısıtlamalar getirildiğini sordu.
Başlıca gelişmeler iki haftadan kısa sürede yaşandı:
- 29 Eylül: Shipilova ağır zatürreyle hastaneye kaldırıldı.
- 2 Ekim: Hayatını kaybetti; bölge yetkilileri tehlikeli enfeksiyon şüphesini kamuoyuyla paylaştı.
- 5 Ekim: Vali Kobzev, temaslıların tespit edilip muayene edildiğini söyledi ve uzman komisyonunun bulgularını beklediğini açıkladı.
- 7 Ekim: Birleşmiş Milletler’in güncellemesinde, Rusya’nın DSÖ’ye ülkede veba vakası bulunmadığını bildirdiği aktarıldı. Rospotrebnadzor, temaslıların %90’ından fazlasının tıbbi gözetimi tamamladığını bildirdi.
- 8 Ekim: Rospotrebnadzor, tüm temaslıların takibinin bulaşıcı hastalıkla ilişkili sağlık sorunları görülmeden sona erdiğini açıkladı.
- 10 Ekim: DSÖ, 5.500’den fazla testin sonuçlarını aktardı ve bulaşın sürdüğüne dair kanıt bulunmadığını bildirdi.
- 12 Ekim: Hong Kong Sağlık Koruma Merkezi, gelişmeleri takip ettiğini ve önleyici tedbirler aldığını duyurdu.
İhtiyati izolasyon başlangıçta yaklaşık 200 temaslıyı kapsıyordu. Daha geniş kapsamlı müdahale içinde enstitüde çalışan yaklaşık 60 kişinin karantinaya alındığı bildirildi. Bu rakamlar farklı grupları, yani genel temaslı çevresini ve laboratuvar çalışanlarını ifade ediyor.
DSÖ ve Rus yetkililer ne söyledi?
7 Ekim’de yayımlanan Birleşmiş Milletler güncellemesinde, Rusya’daki denetleyici kurumların Shipilova’nın ölümünde akciğer vebasının rol oynadığına dair kanıt bulunmadığını ve herhangi bir patojen tespit edilmediğini DSÖ’ye bildirdiği belirtildi. DSÖ Genel Direktörü Tedros Adhanom Ghebreyesus, kurumun ek bilgi taleplerini ilettiğini söyledi.
Rospotrebnadzor, İrkutsk, Şelehov ve çevre bölgedeki halk sağlığı durumunu sakin olarak nitelendirdi. 7 Ekim’e kadar yaklaşık 5.000 laboratuvar incelemesinde tehlikeli mikroorganizma bulunmamış, temaslıların %90’ından fazlasının gözetimi bulaşıcı hastalık belirtisi görülmeden tamamlanmıştı. Test sayısı daha sonra 5.500’ü aştı.
DSÖ’nün soruşturması, yapılan testlere, sonuçlarına ve olayı anlamak için gerekli olabilecek ek analizlere odaklandı. DSÖ’nün salgın ve pandemi tehditleriyle ilgilenen biriminin başındaki Maria Van Kerkhove, 7 Ekim’deki güncellemede kurumun yaklaşımını şöyle açıkladı:
adil ve olgulara dayalı bilgi paylaşmak istiyoruz; yanıtımız olmadığında bunu söylüyoruz.
Tedros ayrıca kurumun kapsamlı bir risk değerlendirmesi için gerekli tüm bilgilere sahip olmadığını söyledi. DSÖ’nün ilk değerlendirmesinde genel halk için risk düşük olarak belirtilirken Moskova’dan bilgi talepleri sürüyordu.
Hong Kong’da maske alışverişi ne ölçüde arttı?
Hong Kong Mask’ten Bay Hung, satışların normal iş hacmine kıyasla yaklaşık %3.000 arttığını söyledi. thehongkong.mask adıyla da bilinen marka, 7 Ekim’de gelirinin ayrıca %700 arttığını bildirdi. Bu rakamlar farklı ölçümleri ve dönemleri ifade ediyor: sahibinin satış artışına ilişkin açıklaması ile markanın belirli bir güne ait gelir rakamı.
Bay Hung, veba söylentileri yayılmadan önceki gün satışların normal düzeyin üç ila dört katına ulaştığını, ardından 8 Ekim’de normalin dokuz katına çıktığını söyledi. Daha önce Hong Kong’daki grip vakalarının zirve yaptığı dönemlerde satışlar genellikle olağan düzeyin iki ila dört katına çıkıyordu. Bu kez talep alışılmadık biçimde yüksek kaldı.
Marka daha önce ağırlıklı olarak kliniklere ve hastanelere ürün sağlıyordu; son iki ya da üç yılda perakende satışlara da yöneldi. Bay Hung, talep artışını perakende müşterilerin tetiklediğini, ancak kurumsal toptan satış müşterilerinden gelen soru ve talebin de normal düzeyin yaklaşık dört ila beş katına çıktığını söyledi.
Tsuen Wan’daki Nan Fung Centre’da bulunan bir maske dükkânı, 9 ve 10 Ekim’de günlük gelirinin 10.000 HK$’ı aştığını bildirdi. Normalde gelir 2.000 ila 3.000 HK$ arasındaydı. Bu rakamlara göre ciro, normal aralığın üst sınırının üç katından, alt sınırının ise beş katından fazlaydı. Bir müşteri 17 kutu maske aldı. Bir ebeveyn ise veba endişelerinin yanı sıra mevsimsel gribi de gerekçe göstererek çocuk maskelerinden üç kutuya 300 HK$ harcadı.
Bay Hung, fabrikanın talebi karşılamakta zaten zorlandığını söyledi. Maske stoklama eğiliminin düzenli maske kullananların dışına yayılması hâlinde tedarikin daha da sıkışabileceği uyarısında bulundu.
Alışveriş yapanlar yeni bir kıtlıktan neden korktu?
Hong Kong’da yaşayan Chan, COVID-19’un başlamasından bu yana kalabalık yerlerde maske takmaya alıştığını söyledi. Rusya’daki söylentiler onu kısmen vebayı Kara Ölüm’le ilişkilendirdiği için endişelendirmişti. Kişisel ve ev temizliğine daha fazla dikkat etmeyi planlıyor, hükümetin sokak temizliğini iyileştirmesini istiyordu.
Lau çifti de endişelerini dile getirdi ancak hükümetin hazırlık yapacağına ve sıkı denetimleri sürdüreceğine güvendiklerini söyledi. Her ikisi de düzenli olarak maske takıyor ve evlerinde önemli miktarda maske bulunduruyordu.
Çevrimiçi tartışmalarda da benzer değerlendirmeler öne çıktı. Bazı bölge sakinleri, hemen enfekte olma olasılığından çok daha sonra maske bulamamaktan endişe ediyordu. 2003’teki SARS ve COVID-19 deneyimleri, yeniden test zorunluluğu ve kısıtlamalarla ilgili kaygıların yanı sıra bu tepkileri de şekillendirdi.
Dolayısıyla perakende satışlardaki artışı aynı anda birden fazla etken besledi: Rusya’daki ölümle ilgili belirsizlik, mevcut maske kullanma alışkanlıkları, mevsimsel grip ve gelecekte maske kıtlığı yaşanacağı korkusu. Çocukları gribe karşı korumak için maske alan bir müşterinin acil kaygısı, çevrimiçi veba iddiası nedeniyle çok sayıda kutu alan birininkinden farklıydı.
Akciğer vebası nedir?
Vebaya Yersinia pestis adlı bir bakteri neden olur. Bakteri, küçük memeliler ve onların pireleri arasında doğal olarak dolaşır. İnsanlar enfekte bir pirenin ısırmasıyla, enfekte dokularla temas ederek veya enfeksiyon taşıyan solunum parçacıklarını soluyarak hastalığa yakalanabilir.
En yaygın tür olan bubonik veba, genellikle lenf düğümlerini etkiler ve ağrılı şişliklere yol açabilir. Septisemik veba kan dolaşımını etkiler. Akciğer vebası ise akciğerleri tutar ve solunum damlacıkları yoluyla kişiden kişiye bulaşabilir. Bu nedenle enfekte kişiyle yakın temas özellikle endişe vericidir.
Northern Arizona Üniversitesi Patojen ve Mikrobiyom Enstitüsü Direktörü Dave Wagner, damlacıkların yere düşmeden önce yaklaşık 90 ila 180 santimetre ilerleyebildiğini ve bunun görece kısa sürede gerçekleştiğini söyledi. Enfeksiyon uzmanları, hastaya bakım verenlerin veya hasta ile yakın temas kuranların en yüksek maruz kalma riskiyle karşı karşıya olduğunu açıkladı.
Emory Üniversitesi’nde tıbbi entomolog olan Adelaide Miarinjara, akciğer vebasının hızla ilerleyebileceğini ve erken teşhisin hayati önem taşıdığını vurguladı:
Burada önemli olan erken teşhis. İnsanlar bunu beklemiyorsa ya da tedavi aramıyorsa ölebilirler.
Belirtiler arasında ateş, göğüs ağrısı, nefes almada güçlük ve bazen balgamda kan görülen öksürük bulunabilir. DSÖ’ye göre tedavi edilmeyen akciğer vebası belirtilerin başlamasından sonraki 18 ila 24 saat içinde ölümcül olabilir. Erken antibiyotik tedavisi hayat kurtarabilir. Bu nedenle zamanında tıbbi değerlendirme, maske stoklamaktan çok daha büyük önem taşıyor.
Ölüm oranı rakamlarını doğru değerlendirmek
Rusya’daki söylentilerle birlikte yayılan %90 ölüm oranı iddiası, Hong Kong’daki alışveriş yapanları özellikle kaygılandırdı. DSÖ’nün rakamları, hastalığın seyrinin büyük ölçüde vebanın türüne ve tedavinin ne kadar erken başladığına bağlı olduğunu gösteriyor: tedavi edilmeyen akciğer ve septisemik veba ölümcül olabilir; antibiyotikler ise bakteriye karşı etkilidir.
DSÖ, 2019-2025 arasında 10 ülkede yaklaşık 4.000 veba vakası ve 423 ölüm bildirildiğini aktardı. Farklı veba türleri ve tedavi koşulları birlikte değerlendirildiğinde bu toplam, bildirilen her 100 vaka başına yaklaşık 11 ölüme karşılık geliyor. Vakaların çoğu Kongo Demokratik Cumhuriyeti ve Madagaskar’da görüldü.
Madagaskar’da 2017’de yaşanan salgın, akciğer vebasının tehlikesine ilişkin daha somut bir örnek sunuyor. Ülkede 2.400’den fazla şüpheli veba vakası kayda geçti; bunların yaklaşık 1.900’ü akciğer vebası şüphesiydi. Bir araştırmada, doğrulanmış vakaların yaklaşık %25’inin hayatını kaybettiği tahmin edildi. Şüpheli vakalar ile laboratuvar testleriyle doğrulanan vakalar farklı kategoriler olduğundan, araştırmadaki yüzde doğrulanmış vaka grubunu kapsıyor.
George Mason Üniversitesi’nde biyolojik güvenlik politikaları uzmanı Gregory Koblentz, Nature’da yayımlanan bilimsel değerlendirmede modern sanitasyon, hijyen ve tıbbın günümüzdeki müdahaleyi Orta Çağ’daki Kara Ölüm döneminden çok farklı kıldığını açıkladı. Büyük çaplı bir salgın riskini son derece düşük olarak nitelendiren Koblentz, kullanılabilir antibiyotiklerin çeşitliliğine dikkat çekti.
Koblentz, DSÖ’nün coğrafi risk değerlendirmesini de aktardı: İrkutsk’ta düşük, Rusya genelinde daha da düşük, Avrupa ve dünyanın geri kalanı için ise son derece düşük risk. Tedavi edilmeyen bir hasta için ciddi tehlike ile uzaktaki nüfuslara yönelik değerlendirilen risk, sağlık tablosunun birbirinden farklı iki boyutunu oluşturuyor.
Tedbirler Sibirya’nın dışına yayıldı
Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Tacikistan sınır kapılarında karantina kontrolleri başlattı. Özbekistan, yüksek bulaşıcılığa sahip hastalıklardan sorumlu birimlerin hazırlık düzeyini de artırdı. ABD, Rusya’dan daha fazla bilgi talep ederken Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri, şüpheli vakayı takip ettiğini ve ABD’ye yönelik daha geniş kapsamlı bir tehdit olduğuna dair işaret bulunmadığını bildirdi.
ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio, spekülasyona karşı uyarıda bulunurken daha kapsamlı bilgi paylaşımı çağrısı yaptı:
Rusya’nın dünyayla açıkça daha fazla bilgi paylaşması gerektiğini düşünüyorum," dedi. "Belki de düşündüğümüzden daha büyük bir durum söz konusu. Bilmiyoruz ama elimizde hâlâ sınırlı bilgi varken bu aşamada spekülasyon yapmak bence sorumsuzluk olur.
İrkutsk bölgesinde yaşayanlar hastane tedbirlerini yakından hissetti. Hamileliğinin 40. haftasında olan 29 yaşındaki blog yazarı Ulyana Gavryunina, kısıtlamalar eşinin doğuma katılmasını engelleyince doğum yapacağı hastaneyi değiştirdiğini söyledi. Bir randevuda personel ateşini ölçtü, maske takmasını ve ellerini dezenfekte etmesini istedi, ayrıca “Şüpheli Yüksek Tehlikeli Bulaşıcı Hastalık: Veba Kontrol Listesi” başlıklı bir formun da aralarında olduğu anketler verdi.
Gavryunina, hastane içindeki ortamı sakin olarak tanımladı. Deneyimi, özellikle hastalara gerekçeler hakkında çok az açıklama yapıldığında, soruşturma devam ederken ihtiyati tedbirlerin günlük hayatı nasıl değiştirebildiğini gösteriyor.
Hong Kong’da enfeksiyon hastalıkları uzmanı Dr. Lam Wai-sun, akciğer vebası salgını olduğuna dair kesin kanıt bulunmadığını söyledi ve bölge sakinlerini aşırı paniğe kapılmamaya çağırdı. Maskeyi doğru kullanmanın ve el hijyenine dikkat etmenin enfeksiyonları önlemeye yardımcı olduğunu belirtti. Rus tıp uzmanları da reçetesiz antibiyotik kullanılmaması uyarısında bulundu: koruyucu tedavi yalnızca kayda değer düzeyde enfeksiyon riski taşıyan kişilere uygulanmalı ve doktor tarafından yönlendirilmelidir.
Öne çıkanlar
- 28 yaşındaki Darya Shipilova, ağır zatürre geçirdikten sonra 2 Ekim’de hayatını kaybetti. Rus yetkililer herhangi bir veba vakası tespit edilmediğini açıkladı.
- DSÖ ayrıntılı laboratuvar bilgileri talep etti. 10 Ekim’e kadar 5.500’den fazla testte tehlikeli patojen ya da bulaşın sürdüğüne dair kanıt bulunmadı.
- Yaklaşık 200 temaslı ihtiyati gözetimden geçti. Rusya, takibin 8 Ekim’de bulaşıcı hastalıkla ilişkili sağlık sorunu görülmeden sona erdiğini bildirdi.
- Hong Kong Mask’in sahibi satışlarda yaklaşık %3.000 artış olduğunu söyledi; marka ayrıca 7 Ekim’de gelirinin %700 arttığını bildirdi.
- Tsuen Wan’daki bir dükkânın günlük geliri 10.000 HK$’ı aştı; bir müşteri 17 kutu maske aldı.
- Akciğer vebası acil tıbbi tedavi gerektirir. Erken antibiyotik tedavisi etkilidir ve DSÖ genel halk için riski düşük olarak değerlendirmiştir.
- Hong Kong Sağlık Koruma Merkezi, soruşturmayı takip etmeyi sürdürürken 12 Ekim’de önleyici tedbirler aldığını duyurdu.






