Rezervuarlar yetersiz kalınca kışlık ürünler için su arzı daralıyor
Pakistan İndus Nehri Sistemi Otoritesi (IRSA), 2026-2027 Rabi sezonunda Pencap ve Sindh için sulama suyu açığının yüzde 22 olacağını öngördü. Rezervuar depoları ekim ayına, bir yıl önceki 13,214 milyon akre-fit seviyesine kıyasla 9,343 milyon akre-fit ile girdi. Ülkenin buğdayının büyük bölümünü üreten iki eyalet için belirlenen tahsis, yetersiz hasat ve yükselen un fiyatları nedeniyle zaten baskı altındaki gıda arzı açısından kaygı yaratıyor.
İçindekiler
- Rezervuarlar yetersiz kalınca kışlık ürünler için su arzı daralıyor
- Yüzde 22'lik tahmin neyi ölçüyor?
- Eyaletlere ayrılan su miktarları nasıl karşılaştırılıyor?
- Yaz sezonunun zayıf geçmesi kış için daha az su bıraktı
- Tarbela'daki inşaat, depolama kapasitesini artırmayı sınırlıyor
- Yaz dönemindeki su salımları yeni bir tahsis anlaşmazlığı doğuruyor
- Zayıf hasadın ardından buğday riskleri gündemde
- İthalat arz açığına karşı tampon sağlıyor, ancak döviz maliyeti var
- Finansman açıkları ve izlenecek sonraki tarihler
- Anlaşmazlık, su dengesinden ayrı değerlendirilmeli
- Öne Çıkan Noktalar
Tahmin, 1 Ekim 2026'dan 31 Mart 2027'ye kadar olan dönemi kapsıyor. Eyaletlerin çekmesi planlanan su miktarı 29,183 milyon akre-fit (MAF); 1991 tarihli Su Paylaşım Anlaşması'nda (WAA) öngörülen miktar ise yaklaşık 38 MAF. Pencap ve Sindh'e uygulanan su kesintilerinden Belucistan ve Hayber Pahtunhva muaf tutuluyor.
IRSA'nın değerlendirmesi, nehir akışlarının azalmasına, depolanan suyun yetersizliğine ve Tarbela Barajı'ndaki inşaat kısıtlamalarına işaret ediyor. Tünel 4 çıkışı ile Tünel 5 hidroelektrik projesini etkileyen gecikmeler, suyun daha sonra kullanılmak üzere tutulabilmesini sınırladı. Bu durumlar, Pakistan'ın İndus Suları Anlaşması konusunda Hindistan'la yaşadığı siyasi anlaşmazlıktan ayrı.
Acil kaygı, kanalların ekim ve ürünlerin büyüme dönemi boyunca çiftçilere ne ölçüde düzenli su sağlayabileceği. Pakistan tarımının yüzde 80'inden fazlası İndus Havzası'ndan sağlanan sulamaya bağlı. Başlıca Rabi ürünü buğdayın yanı sıra nohut, mercimek, arpa, hardal, kolza ve tütün yetiştiriliyor.
Tahmin, bir sonraki hasadın ne ölçüde düşeceğini ya da buğday ithalatının artırılmasının gerekip gerekmeyeceğini ortaya koymuyor. Ancak çiftçilerin sezona beklenenden daha az depolanmış suyla başladığını ve tüketicilerin un için şimdiden çok daha fazla ödeme yaptığını gösteriyor.
Yüzde 22'lik tahmin neyi ölçüyor?
IRSA Başkanı Amjad Saeed'in başkanlığındaki IRSA Danışma Komitesi, nehirlerin sisteme girdiği ölçüm noktalarında beklenen akışı 21,268 MAF olarak onayladı. Bu noktalar, yönetilen sulama sistemine giren su miktarını değerlendirmek için kullanılıyor. Bir akre-fit, bir akrelik araziyi bir fit derinliğinde kaplamak için gereken su hacmidir; MAF ise bu miktarın milyonlarla ifade edilmesidir.
Komite, CSIRO Australia, British Columbia Üniversitesi Havza Modeli ve paydaşların katkısıyla geliştirilen WAA-Tool'u kullanarak farklı senaryoları değerlendirdi. Modelin işleyiş varsayımlarında İndus bölgesinde yüzde 4, Cihlam ve Çenab bölgelerinde ise sıfır iletim kaybı kabul edildi. İletim kaybı, suyun dağıtım sistemi boyunca taşınırken kaybolan kısmıdır.
Beklenen nehir akışı ile eyaletlere planlanan su çekişleri farklı ölçümlerdir. Çekişler, kayıplara ve işletme kısıtlamalarına bağlı olarak, nehirlere gelen suyun yanı sıra rezerv stoklarından da karşılanabilir. Bu nedenle akış tahminini eyaletlere yapılan tahsislerden çıkarmak, açığın ayrı ve geçerli bir tahminini vermez.
IRSA, toplantının ardından yayımladığı açıklamada onaylanan tahmini şöyle duyurdu:
Üzerinde uzlaşılan akış miktarları ve diğer sistem işletme parametreleri temelinde, hem Pencap hem de Sindh için sistem genelindeki açık yüzde 22 olarak hesaplandı ve onaylandı
Tahmin sezon içinde yeniden değerlendirilebilir. Haberlerde ayrıca Pencap, Su ve Enerji Geliştirme Kurumu (WAPDA) ve IRSA'nın açığı yüzde 26 olarak hesaplayan kurum içi değerlendirmelerinden söz ediliyor. Bildirildiğine göre daha düşük olan onaylı oran, Sindh'in itirazlarının ardından kabul edildi. Bu fark önemli: Yüzde 22, uygulamaya alınan planlama tahminidir; tüm değerlendirmelerin aynı sonuca ulaştığının kanıtı değildir.
Eyaletlere ayrılan su miktarları nasıl karşılaştırılıyor?
Pencap'a 15,564 MAF, Sindh'e 11,748 MAF tahsis edildi. Bu iki miktar, bildirilen 29,183 MAF'lik toplamın yaklaşık yüzde 94'üne karşılık geliyor. Belucistan'a 1,171 MAF ayrılırken Hayber Pahtunhva'nın tahsisine ilişkin haberlerde küçük farklılıklar bulunuyor.
Hayber Pahtunhva için verilen rakamlardan biri 0,710 MAF; diğeri ise Çeşma Sağ Sahil Kanalı sistemi için 0,701 MAF. 0,701 MAF kullanıldığında listelenen dört tahsis toplamda tam olarak 29,183 MAF ediyor. 0,710 MAF kullanıldığında ise toplam 29,193 MAF oluyor. Fark küçük olsa da sessizce göz ardı edilmemeli.
Dağıtımda, diğer iki eyaleti muaf tutarken açığı Pencap ve Sindh'e uygulayan bir formül kullanılıyor. Sindh bu yaklaşıma itiraz ederek 1991 Anlaşması'nın 2. Paragrafı uyarınca tahsis talep etti. Anlaşmazlık, rezervuarlardaki suyun tüm ihtiyaçları karşılamaya yetip yetmediğinden ziyade yetersiz suyun nasıl paylaşılacağıyla ilgili.
Planlanan su çekişleri, son on yıllık ortalama olan 28,73 MAF'nin yaklaşık yüzde 1,6 üzerinde. Bu durum açık tahminiyle çelişmiyor: Ortalama, geçmişteki çekişleri gösterirken açık, mevsimsel ihtiyaçlar ve tahsis kuralları esas alınarak hesaplanıyor. Geçmişte kısıtlanan teslimatlar, ortalamanın tam tahsis miktarının altında kalmasına yol açabilir.
Yaz sezonunun zayıf geçmesi kış için daha az su bıraktı
Nisan-Eylül 2026 arasındaki Kharif sezonunda fiilî nehir akışı 95,44 MAF oldu. Bu miktar beklentilerin yüzde 8, son on yıllık ortalamanın yüzde 7 ve bir önceki yılın yüzde 22 altında kaldı. Nehir akışları yağışa, kar ve buzulların erimesine ve sıcaklıklara bağlı. Dolayısıyla gelen suyun azalması hem mevcut sulama arzını hem de depolanabilecek miktarı düşürebilir.
Rezervuarlarda 30 Eylül itibarıyla 9,343 MAF su vardı. Beklenti 12,014 MAF idi; 2,671 MAF ya da yaklaşık yüzde 22,2 açık oluştu. Depolama miktarı, 9,938 MAF olan son on yıllık ortalamanın da yaklaşık yüzde 6 altında kaldı.
Bir önceki yılın 13,214 MAF'lik miktarına kıyasla düşüş daha büyüktü: 3,871 MAF, yani yaklaşık yüzde 29,3. Bazı haberlerde önceki sezonun yaklaşık 13 MAF'lik miktarının mevcut depolamadan yaklaşık yüzde 27 daha yüksek olduğu belirtiliyor. Bu oran ayrıntılı rakamlarla uyuşmuyor. 13,214 MAF esas alındığında geçen yılki stok bu yılkinden yaklaşık yüzde 41,4 daha yüksekti; bu yılki stok ise geçen yıla göre yüzde 29,3 daha düşüktü.
WAPDA'nın günlük raporlarına dayandırılan rakamlara göre Tarbela'da 4,236 MAF su bulunuyordu; bu miktar beş yıllık ortalamanın yüzde 18 altında. Mangla'da ise 5,095 MAF su vardı ve bu miktar ortalamanın yüzde 3'ü içinde kaldı. İki ana rezervuarda aynı ölçüde düşüş yaşanmadığı, Tarbela'da özel bir baskı oluştuğu anlaşılıyor.
Kharif sezonunda Kotri'nin aşağısına geçen su 10,40 MAF oldu. Bu miktar, beklenen 13,05 MAF'nin, 15,43 MAF'lik on yıllık ortalamanın ve bir önceki yılın 30,85 MAF'lik miktarının altında kaldı. Son rakam, bir önceki yılın hacminin yaklaşık üçte biriydi. Bu akışlar su dengesinin bir parçası; tamamının depolanabilecek ya da başka yere yönlendirilebilecek su olarak değerlendirilmesi doğru olmaz.
Tarbela'daki inşaat, depolama kapasitesini artırmayı sınırlıyor
WAPDA'nın inşaat sırasında dolum kısıtlamaları uygulaması nedeniyle Tarbela'da 3 MAF'den fazla suyun depolanamadığı bildiriliyor. Ayrıca Tarbela'daki kısıtlamaları telafi etmek amacıyla Mangla'dan daha fazla su bırakıldığı ve bunun Rabi sezonu öncesinde Mangla'nın yeniden doldurulmasını zorlaştırdığı belirtiliyor.
Söz konusu projeler Tünel 4 Düşük Seviyeli Su Çıkışı ve Tünel 5 Hidroelektrik Projesi. Bu projelerin önemi elektrik üretiminin ötesine geçiyor: İnşaat çalışmaları ve rezervuar işletme kısıtlamaları, daha sonra sulamada kullanılmak üzere tutulabilecek su miktarını etkiliyor.
IRSA komitesi, çalışmaların önemli ölçüde geciktiğini ve Kharif sezonunda eyaletlerde yaşanan su açıklarına katkıda bulunduğunu belirterek projelerin bir an önce tamamlanması çağrısı yaptı. İlk tamamlanma tarihlerine ilişkin haberler farklılık gösteriyor. Bir haberde her iki proje için Mart 2025 tarihi verilirken, başka bir haberde Tünel 4 ve çıkışının 2022'de, Tünel 5'in ise Temmuz 2025'te tamamlanmasının planlandığı belirtiliyor.
Yerine geçecek kesin bir tamamlanma tarihi belirlenmiş değil. Bir haberde gecikmelerin 2028'in başlarına kadar uzayabileceği ve WAPDA'nın Tarbela'nın tam kapasitesinin 2027 ve 2028 Kharif sezonlarında kullanılamayacağını bildirdiği aktarılıyor. Bu, kısıtlamaların sürebileceğine ilişkin bir uyarı; kesinleşmiş bir işletmeye alma takvimi değil.
Yaz dönemindeki su salımları yeni bir tahsis anlaşmazlığı doğuruyor
IRSA'nın Kharif değerlendirmesinde, eyaletlerin anlaşmadaki paylarının altında su kullandığı kaydedildi: Pencap'ta yüzde 11, Sindh'de yüzde 7, Hayber Pahtunhva'da yüzde 28 ve Belucistan'da yüzde 58. Bu sezonluk toplamların yanı sıra Kharif'in son döneminde yapılan ilave su teslimatlarına ilişkin ayrı kayıtlar da bulunuyor.
Bu sonraki dönemde Sindh 1,262 MAF, Pencap ise 0,077 MAF taşkın suyu kullandı. Bu miktarlar, değerlendirmede belirtilen 1991 Anlaşması'nın 2. Paragrafı kapsamındaki tahsislerin ötesinde, anlaşmanın 4. Paragrafı uyarınca verildi. Sindh'e sağlanan ilave su, Pencap'a verilenden yaklaşık 16 kat fazlaydı. Sezonun bir bölümündeki ilave kullanım, sezonun tamamında tahsis hakkının altında kalınmasıyla aynı anda gerçekleşebilir.
Haberlerde siyasi müdahalenin depolardan su salımına katkıda bulunduğu ve eyaletlerin paylarında yapılması vaat edilen düzeltmelerin sezon sona ermeden tamamlanmadığı öne sürülüyor. Kayıtlardaki miktarlar tahsis kararlarının incelenmesini gerektiriyor; ancak tek başlarına siyasi bir saik bulunduğunu kanıtlamıyor ya da önlenebilir ekonomik kaybın miktarını ortaya koymuyor.
Pratikte önemli olan, kışa ne kadar su rezervi kaldığı. Bir eyaletin payında yapılacak muhasebe düzeltmesi, salınmış suyu fiziksel olarak geri getiremez. Kararları değerlendirmek için o sıradaki beklenen akışları, depolama hedeflerini, işletme kısıtlamalarını ve mevcut alternatifleri incelemek gerekir.
Zayıf hasadın ardından buğday riskleri gündemde
Pakistan'ın önceki buğday hasadının 27,5 milyon ton olduğu tahmin ediliyor. Üretim hedefi 29,7 milyon ton, yurt içi tüketim tahmini ise 31,9 milyon tondu. Bu rakamlar, hedefe kıyasla 2,2 milyon tonluk, tüketime kıyasla ise 4,4 milyon tonluk açığa işaret ediyor. Bu iki fark farklı şeyleri ölçüyor ve birbirinin yerine kullanılmamalı.
Önceki Rabi sezonu, öngörülen bir su açığı olmadan ve rezervuarlarda çok daha fazla stokla başlamıştı. Buna rağmen hasadın zayıf olması, üretimi etkileyen tek unsurun sulama olmadığını gösteriyor. Haberlerde, buğday politikasındaki değişikliklerin ardından çiftçilerin zorluklarla karşılaştığı da belirtiliyor; ancak rakamlar her bir etkenin katkısını ayrı ayrı ortaya koymuyor.
Bu sezonki su açığı, tohum, gübre, ekim ve iş gücü için hâlihazırda yapılan harcamalara ek baskı getiriyor. Kullanılabilir yer altı suyunun bulunduğu yerlerde çiftçiler, kanallardan gelen suyun azalmasını pompayla su çekerek telafi edebilir. Bu, ürünleri korurken üretim maliyetlerini artırabilir.
Yer altı suyunun tuzlu, erişilemez ya da pompalanamayacak kadar pahalı olduğu yerlerde çiftçilerin seçenekleri azalıyor. Bu nedenle aynı ölçüde kanal suyu kesintisi farklı sonuçlar yaratabilir: Bir çiftlikte maliyetler yükselirken diğerinde üretim düşebilir. Bunun sonucunda buğday veriminde ne kadar kayıp yaşanacağına ilişkin sayısal bir tahmin henüz ortaya konmadı.
Pakistan İstatistik Bürosu, Eylül 2026'da yıllık gıda enflasyonunu yüzde 8,2 olarak açıkladı. Buğday unu fiyatları çok daha hızlı yükseldi: artış kent pazarlarında yüzde 31,7, kırsal pazarlarda yüzde 34,3 oldu. Bu artışlar yaklaşan Rabi hasadından önce yaşandı ve henüz üretilmemiş bir ürüne bağlanamaz.
İthalat arz açığına karşı tampon sağlıyor, ancak döviz maliyeti var
Hükümet başlangıçta bir milyon ton buğday ithalatı talimatı verdi. Bunun 750 bin tonluk ilk aşamasının kasım ayında teslim edilmesi planlanmıştı. Daha sonraki haberlerde, eyalet yetkililerinin ihtiyaç tahminlerini güncellemesinin ardından miktarın 550 bin tona düşürüldüğü belirtiliyor. Bunlar değişmeden kalan tek bir alım planını değil, programın farklı aşamalarını yansıtıyor.
Pakistan Ticaret Kurumu (TCP), daha sonra ton başına 348,83 dolardan 365 bin ton için anlaşmayı kesinleştirdi. Bu, tekliflerin ton başına 369,95 dolara kadar çıktığı eylül ihalesindeki en düşük fiyattı. Anlaşmaya bağlanan buğdayın 20 Kasım'a kadar teslim edilmesi gerekiyor.
Anlaşılan fiyatın miktarla çarpılması yaklaşık 127,3 milyon dolar veriyor. Düzeltilmiş 550 bin tonluk program, aynı birim fiyat üzerinden yaklaşık 191,9 milyon dolara mal olurdu. Bu, örnek amaçlı bir hesaplama; düzeltilmiş miktarın tamamının bu fiyattan anlaşmaya bağlandığının kanıtı değil.
İthalat arz açığını kapatmaya ve fiyat baskısını sınırlamaya yardımcı olabilir; ancak döviz gerektirir ve yurt içi arz maliyetlerini uluslararası fiyatlara ve kur değişikliklerine açık hâle getirir. Mevcut alımlar önceki hasada ve güncellenen ihtiyaçlara yanıt olarak yapılıyor. Yeni Rabi sezonunun yol açabileceği ek ithalat ihtiyacı ise henüz karara bağlanmadı.
Finansman açıkları ve izlenecek sonraki tarihler
Hidroelektrik üretimi hariç olmak üzere, 2026-2027 dönemi için su projelerine ayrıldığı bildirilen federal kalkınma bütçesi 1 trilyon rupilik Kamu Sektörü Kalkınma Programı içinde 74,9 milyar rupi. Bu, toplamın yüzde 7,5'ine karşılık geliyor. 2018 tarihli Ulusal Su Politikası, 2018-2019'da başlangıç payının en az yüzde 10 olmasını ve 2030'a kadar yüzde 20'ye yükselmesini öngörmüştü.
Bu bütçe temelinde suya ayrılan kaynak, politikanın başlangıç payının bile altında. Pencap ayrıca kanal suyu ücretlerinden 43,6 milyar rupi gelir beklerken bakım için 8,9 milyar rupi bütçe ayırıyor. Bu, beklenen gelirlerle bakım harcamaları arasında bir fark olduğunu gösteriyor; ancak tahsilatların tamamının bakıma ayrılması gerektiğini kanıtlamıyor.
Yaklaşan operasyonel aşamalar arasında buğday teslimatları ve planlanan bir baraj kapatma çalışması bulunuyor. Haberlerde IRSA'nın onay tarihi 6 ya da 7 Ekim olarak farklı aktarılıyor. Başlıca tarihler şöyle:
- 30 Eylül 2026: Rezervuarlardaki su miktarı 9,343 MAF olarak ölçüldü.
- 1 Ekim 2026: Rabi sezonu tahsis dönemi başladı.
- 6 veya 7 Ekim 2026: Haberlerde yüzde 22'lik su açığı tahmininin bu tarihlerde onaylandığı belirtiliyor.
- 20 Kasım 2026: Anlaşmaya bağlanan 365 bin ton buğdayın teslimat son tarihi.
- 26 Aralık 2026-14 Ocak 2027: Eyaletlerin yıllık kanal kapatma dönemleriyle eşgüdümlü, geçici Çeşma Barajı kapatma dönemi.
- 31 Mart 2027: Rabi sezonu tahsis dönemi sona eriyor.
Haberlerde kapatmanın 21 gün süreceği belirtiliyor; ancak verilen tarihler, her iki uçtaki günler de sayıldığında 20 takvim gününü kapsıyor. İşletmenin kesin süresinin açıklığa kavuşturulması gerekiyor. IRSA mevsimsel açık tahminini güncelleyebilir; ancak bildirilen kararlarda belirli bir gözden geçirme tarihi ya da geciken Tarbela çalışmalarının kesin tamamlanma tarihi açıklanmadı.
Anlaşmazlık, su dengesinden ayrı değerlendirilmeli
Hindistan, Nisan 2025'te 26 sivilin silahlı kişilerce öldürüldüğü Pahalgam saldırısının ardından 1960 tarihli İndus Suları Anlaşması'nı askıya aldı. Hindistan, düzenli hidrolojik veri paylaşımı ve ön bildirimler de dâhil olmak üzere anlaşma yükümlülüklerini durdurdu. Nehir suları sınırı aşmaya devam ediyor.
Pakistanlı liderler, ülkeye tahsis edilen sulara müdahale edilmesine karşı uyarıda bulundu. Başbakan Şahbaz Şerif eylül ayında BM Genel Kurulu'nda yaptığı konuşmada, İndus sularının başka yöne çevrilmesi girişiminin savaş ilanı sayılacağını söyledi. Başbakan Yardımcısı ve Dışişleri Bakanı İshak Dar ise 6 Ekim'de Viyana'da düzenlenen Uluslararası Su Sempozyumu'nda bölgesel barış ve güvenlik açısından doğabilecek sonuçlara dikkat çekti.
Bu açıklamalar uluslararası anlaşmazlıkla ilgili. IRSA'nın mevsimsel değerlendirmesi, öngörülen açığın nedenleri arasında akışların azalmasını, yetersiz depolamayı ve ülke içindeki altyapı kısıtlamalarını sıralıyor. Değerlendirme, Hindistan'ın suyu başka yöne çevirmesinden kaynaklanan bir kaybı hesaplamıyor. Bu nedenle yüzde 22'lik oranı Hindistan'ın Pakistan'ın suyunu engellediğinin kanıtı olarak sunmak, su dengesinin ortaya koyduğunun ötesine geçer.
Öne Çıkan Noktalar
- IRSA, Pencap ve Sindh için Rabi sezonunda yüzde 22'lik sulama suyu açığını onayladı; tahmin yeniden değerlendirilebilir.
- 30 Eylül'de rezervuarlardaki su 9,343 MAF idi; bu, önceki yılın 13,214 MAF'lik miktarının yaklaşık yüzde 29,3 altında.
- Kharif sezonunda akışların azalması ve Tarbela'daki çalışmaların gecikmesi, kışlık ürünler için kullanılabilir su rezervini düşürdü.
- Belucistan ve Hayber Pahtunhva, Pencap ve Sindh'e uygulanan kesintilerden muaf.
- Önceki buğday hasadının 27,5 milyon ton olduğu tahmin ediliyor; bu, hedefin 2,2 milyon ton altında.
- Pakistan, yaklaşık 127,3 milyon dolara mal olduğu hesaplanan 365 bin ton buğdayı 20 Kasım'a kadar teslim edilmek üzere anlaşmaya bağladı.
- Bir sonraki hasadın miktarı, ek ithalat ihtiyacı ve Tarbela çalışmalarının kesin tamamlanma tarihleri henüz belirlenmiş değil.






