Ceza Davası Açılmadı, Ancak Görevden Almalar Geçerliliğini Koruyor
Maldivler Başsavcılığı, eski Yüksek Mahkeme yargıçları Dr. Azmiralda Zahir ve Mahaz Ali Zahir hakkında kovuşturma açılmasına gerek olmadığına karar verdi. Bu karar, iki yargıcın 14 Mayıs 2025'te Parlamento tarafından görevden alınmasıyla ilgili anlaşmazlığa yeni bir boyut kazandırdı. Her bir görevden alma kararı 68 oyla kabul edilmişti. Ceza kovuşturması açılmaması, Parlamento'daki oylamaları geçersiz kılmadığı gibi disiplin sürecinin hukuka uygun olup olmadığı konusunu da çözüme kavuşturmuyor.
İçindekiler
- Ceza Davası Açılmadı, Ancak Görevden Almalar Geçerliliğini Koruyor
- Abbas, Yargı Denetiminin Bağımsızlığını Sorguluyor
- JSC'nin Yargıçlara Yönelttiği İddialar
- Oylama Yapıldı, Ancak Usul Tartışmalı
- Anayasa İtirazından Görevden Almaya
- Şubat Değişiklikleri Mahkeme Çalışmalarını Nasıl Aksattı?
- BM, Yargı Bağımsızlığının Korunması Çağrısı Yaptı
- Hukuk Kuruluşları Çoğunluk Oylamasından Fazlasını İstiyor
- Savcılık Kararlarının Yanıtsız Bıraktığı Sorular
- Öne Çıkanlar
Azmiralda hakkında savcılar, görevi kötüye kullandığı iddiasına ilişkin polis soruşturmasında herhangi bir suç işlendiğini destekleyen kanıt bulunmadığını belirtti; polis de daha sonra dosyayı kapattı. Mahaz hakkında ise Başsavcılık, Yolsuzlukla Mücadele Komisyonunun kovuşturma açılması talebini inceleyerek kanıtların bir suç işlendiğini ortaya koymadığı sonucuna vardı. Bu kararların tarihleri, kararları aktaran haberlerde belirtilmedi.
Bu gelişmeler, Velidhoo Milletvekili Mohamed Abbas'ın eleştirilerini yeniden gündeme taşıdı. Abbas, yargı üzerindeki siyasi nüfuz sona ermedikçe ve Yargı Hizmetleri Komisyonu (JSC) bağımsız hâle gelmedikçe yasal reformların halka pek fayda sağlamayacağını savunmuştu. Ceza muhakemesi mevzuatında yapılacak değişikliklerin görüşüldüğü sırada, iki yargıcın görevden alınmasını aceleye getirilmiş ve kendisinin ikna edici bulduğu kanıtlardan yoksun bir karar olarak nitelendirdi.
Anlaşmazlık artık birbirinden ayrı üç soruyu kapsıyor: ceza gerektiren suçların kanıtlanıp kanıtlanamayacağı, yargı mensuplarının görevden alınmasını haklı kılacak bir disiplin ihlali olup olmadığı ve yargıçlara kendilerini savunmaları için adil bir fırsat tanınıp tanınmadığı. Savcılar aktarılan dosyalarda kovuşturma açmama kararı verirken, JSC'nin disiplin bulguları ve Parlamento'nun görevden alma kararları ayrı kararlar olmayı sürdürüyor.
Bu ayrım önemli; çünkü ceza kovuşturması ile yargı disiplini farklı hukuki sorulara yanıt arıyor. Kovuşturma açmama kararı, etik ihlal tespitini kendiliğinden geçersiz kılmaz. Ancak böylesine ciddi bir yaptırımın dayandığı kanıtları ve gerekçeleri kamuoyu denetimi açısından özellikle önemli hâle getirir.
Abbas, Yargı Denetiminin Bağımsızlığını Sorguluyor
Abbas eleştirilerini yargıçları denetlemekten ve yasaları değiştirmekten sorumlu kurumlara yöneltti. Art arda gelen hükümetlerin bağımsız bir JSC kurma sözü verdiğini ancak bunu hayata geçirmediğini savundu. Dar bir siyasi amaçla ya da belirli bir kişiyi hapse atmak için kabul edilen değişikliklerin halka hizmet etmeyeceğini söyledi.
Azmiralda ile Mahaz'ı yetkin ve eğitimli yargıçlar olarak nitelendiren Abbas, milletvekillerinin yaklaşık 10 ila 15 dakika içinde bu iki yargıç aleyhine karar aldığını söyledi. Bu, tüm soruşturmanın süresine ilişkin belgelenmiş bir ölçüm değil, Parlamento'daki işlemlerin ne kadar hızlı yürütüldüğüne dair kendi değerlendirmesiydi. Ayrıca görevden almadan sorumlu kişileri Parlamento'yu ve halkı itibarsızlaştırmakla suçladı.
Abbas'ın temel savı, ceza muhakemesi kurallarını değiştirmenin bu kuralları uygulayan kişiler üzerindeki siyasi baskıyı telafi edemeyeceğiydi. JSC, yargı mensuplarının davranışlarını soruşturuyor ve görevden alınmalarını önerebiliyor. Bu aşamadaki bağımsızlık, disiplin yetkisinin hesap verebilirliği sağlamak için mi yoksa baskı aracı olarak mı kullanılacağını belirliyor.
Abbas ayrıca adalardaki kalkınma projelerinin durmasıyla ilgili ayrı şikâyetlerini dile getirdi ve ziyaretlerde bulunan bakanları bölge sakinlerine yanlış bilgi vermekle suçladı. Bunlar milletvekilinin iddialarıydı. Yargı dosyalarına ilişkin olguları ortaya koymuyor, ancak hükümetin hesap verebilirliğine yönelik daha geniş eleştirilerinin bir parçasını oluşturuyordu.
JSC'nin Yargıçlara Yönelttiği İddialar
Görevden alma sürecinde, Azmiralda ve Mahaz'ın Azmiralda'nın eşi ve Indira Gandhi Memorial Hastanesi'nde doktor olan Dr. Ismail Latheef'in tutukluluğuyla bağlantılı olarak Ceza Mahkemesi yargıçlarını usulsüz biçimde etkilediği iddia edildi. Latheef, 4 Nisan 2025'te polis gözetimine alındı.
JSC'nin aktarılan bulgularına göre iki yargıç, Latheef'in tutukluluk dosyasına bakan Yargıç Ibrahim Zihuny'yi, Ceza Mahkemesi Yargıcı Safath Habeeb aracılığıyla etkiledi. Komisyon, davranışlarının Anayasa'yı, Yargı Yasası'nı ve Yargıçlar Davranış Kuralları'nı ihlal ettiği sonucuna vararak görevden alınmalarını önerdi.
Soruşturmalara ilişkin daha sonraki haberlerde, yargıçların bir Ceza Mahkemesi yargıcını arayarak tehdit ettiği iddiasını içeren bir şikâyet de aktarılıyor. Bir başka konu ise Azmiralda'nın, Yüksek Mahkeme'ye çağrılan Yüksek Mahkeme Yardımcı Yazı İşleri Müdürü Hussain Mohamed Haneef'in yanında bulunması ve Yargıç Husnu Al Suood'un kendisine sert biçimde hitap ettiği iddiasıydı.
Bu iddialar, kanıtlanmış tek bir ceza olayı gibi ele alınmamalı. Şubat ayındaki uzaklaştırmalar, Latheef'in nisan ayındaki tutuklanmasından önce gerçekleşti ve haberler her soruşturmanın aynı davranışla ilgili olduğunu ortaya koymuyor. Farklı şikâyetler arasındaki bağlantıyı kuran kanıtların ve gerekçelerin tamamı burada aktarılan kamuya açık açıklamalarda yer almıyor.
Oylama Yapıldı, Ancak Usul Tartışmalı
Parlamento 14 Mayıs'ta her bir yargıcın görevden alınmasını 68 oyla kabul etti. Bir haberde görevden almaya karşı 11 oy kullanıldığı belirtiliyor. Bu rakamlara göre 79 oy içinde görevden almayı destekleyenlerin oranı yaklaşık yüzde 86'ydı ve bu oran, hazır bulunan ve oy kullanan üyelerin üçte ikisi şartını aşıyordu.
Gerekli olan tek koşul oy eşiği değildi. Commonwealth Lawyers Association, 10 Mayıs 2025 tarihli görevden almalara ilişkin açıklamasında Anayasa'nın 154(a) ve 154(b) maddelerine atıfta bulundu. Bu hükümler, görevlerini iyi şekilde yerine getiren ve yargı etiğine bağlı kalan yargıçları koruyor; JSC'nin ağır yetersizlik veya ağır suistimal tespit etmesi ve Parlamento'nun gerekli kararı kabul etmesi hâlinde ise görevden almaya izin veriyor.
Sürecin bu koşulları karşılayıp karşılamadığı konusunda haberler keskin biçimde ayrışıyor. Parlamento'nun Yargı Komitesinin usulsüzlük bulunmadığına karar verdiği ve JSC'nin sonuçlarını kabul ettiği bildirildi. Ancak Parlamento Başhukuk Müşaviri Fathimath Filza'nın, komisyonun gerekli soruşturma usullerini tamamlamadığı yönünde görüş bildirdiği aktarıldı.
Yargıçlara yanıt verme fırsatı tanınıp tanınmadığı konusunda da görüş ayrılığı var. Bir haberde yargıçlara böyle bir fırsat verilmediği söylenirken, daha sonraki bir haberde JSC soruşturmasına yanıt verdikleri belirtiliyor. Uluslararası Barolar Birliği İnsan Hakları Enstitüsü (IBAHRI), yargıçların seçtikleri avukatların konuşmalarının engellendiği ve iddiaların ayrıntılarının başlangıçta kendilerine bildirilmediği yönündeki endişeleri aktardı.
Bu haberler, yargıçların hiçbir zaman yanıt vermediği yönündeki basit bir iddiaya indirgenemez. Yanıt verme imkânı bulmak; yeterli bildirim, hukuki temsil ve kanıtlara etkili biçimde itiraz etme fırsatı tanınmasıyla aynı şey değildir. Tartışma, savunma imkânının olup olmadığı kadar niteliğini ve adilliğini de kapsıyor.
Anayasa İtirazından Görevden Almaya
Süreçteki sıralama önemli; çünkü disiplin işlemleri, milletvekillerinin partilerinden ayrıldıktan ya da ihraç edildikten sonra hangi koşullarda milletvekilliklerinin düşeceğini düzenleyen anayasa değişikliklerine karşı Yüksek Mahkeme'de açılan davayı kesintiye uğrattı. Eleştirmenler, bu hükümlerin parti liderlerine seçilmiş temsilciler üzerinde daha fazla denetim sağladığını savundu.
Kayda geçen başlıca gelişmeler şöyle:
- 18 Şubat 2025: Yüksek Mahkeme, parti aidiyetindeki değişikliklere ilişkin anayasa hükümlerine karşı açılan davayı dinledi.
- 24 veya 25 Şubat: Yüksek Mahkeme'deki yargıç sayısını yediden beşe indirmeye yönelik bir yasa tasarısı sunuldu. Haberlerde tasarının sunulduğu tarih farklı aktarılıyor.
- 26 Şubat: Parlamento, mahkemenin üye sayısını azaltan yasa tasarısını kabul etti; JSC, Azmiralda, Mahaz ve Husnu Al Suood'u görevden uzaklaştırdı. Anayasa hükümlerinin uygulanmasının durdurulması talebine ilişkin planlanmış duruşma iptal edildi.
- 4 Nisan: Polis, ilerideki suistimal iddialarından birinin merkezinde yer alan Dr. Ismail Latheef'i gözaltına aldı.
- 4 Mayıs: JSC, Azmiralda ve Mahaz'ın görevden alınmasını önerdi.
- 14 Mayıs: Parlamento, iki yargıcın da görevden alınması yönünde oy kullandı.
- 19 Mayıs: BM İnsan Hakları Ofisi, yargı bağımsızlığına ilişkin endişelerini kamuoyuyla paylaştı.
- 9 Haziran: IBAHRI, görevden alma sürecini kınayan açıklamasını yayımladı.
Tasarının sunulduğu tarihle ilgili gerçek bir tutarsızlık var: IBAHRI 25 Şubat'ı verirken, ayrıntılı Parlamento takvimi tasarının 24 Şubat'ta sunulduğunu, ilk görüşmenin ise 25 Şubat'ta yapıldığını belirtiyor. Her iki haber de tasarının kabul edildiği ve yargıçların görevden uzaklaştırıldığı tarihi 26 Şubat olarak veriyor.
Şubat Değişiklikleri Mahkeme Çalışmalarını Nasıl Aksattı?
Mahkemedeki yargıç sayısını azaltan şubat düzenlemesi, 79 milletvekilinin hazır bulunduğu oturumda 68 kabul ve dokuz ret oyuyla geçti. Bu, mayıs ayındaki görevden alma oylamalarından ayrı bir oylamaydı. Mahkemeyi yedi üyeden beş üyeye indirmek, önceki kadrosunun yaklaşık yüzde 29'una karşılık gelen iki üyeliğin kaldırılması anlamına geliyordu.
Tasarıda hızlı bir süreç öngörülüyordu: Onaylanmasının ardından beş gün içinde JSC'nin iki yargıcı yetersiz sayması, bunu izleyen yedi gün içinde de tatil günleri dâhil Parlamento'nun görevden alma kararı vermesi gerekiyordu. Eleştirmenler, düzenlemenin olağan bir disiplin değerlendirmesi görevden alma gerekçelerini ortaya koymadan önce hangi yargıçların görevden alınacağının belirlenmesini zorunlu kıldığına itiraz etti.
Muhalefet milletvekilleri protesto etti, 71 avukat Parlamento'ya dilekçe vererek tasarının reddedilmesini istedi ve Başhukuk Müşaviri Filza, görevden alınmak üzere iki yargıcın seçilmesinin adil olup olmadığını sorguladı. Anayasa hukuku uzmanı Shamsul Falah, tasarının hızla kabul edilmesini Parlamento'nun aciliyet yetkilerinin kötüye kullanılması olarak nitelendirdi. İktidar partisi milletvekili Ahmed Azaan Marzooq da hükümetten ayrılmadığını söylemesine rağmen düzenlemeye karşı çıktı.
Uzaklaştırmalar, Yolsuzlukla Mücadele Komisyonunun soruşturma başlattığının bildirilmesinin ardından geldi. IBAHRI, kullanılan hükmün Yargı Hizmetleri Komisyonu Yasası'nın 25(p) maddesi olduğunu belirterek, bu hükmün yargıçlara ilk karara itiraz etme fırsatı tanınmadan başka bir kurumun soruşturmasına dayanılarak uzaklaştırmaya izin verdiğini açıkladı.
Commonwealth Lawyers Association, uzaklaştırmaların planlanmış yürütmenin durdurulması başvurusunun yapılmasını engellediğini söyledi. Yürütmenin durdurulması, mahkeme itirazı değerlendirirken tartışmalı anayasa hükümlerinin uygulanmasını geçici olarak durduracaktı. Derneğin 10 Mayıs tarihli açıklamasında, o sırada hem bu başvurunun hem de anayasa itirazının karara bağlanmasının hâlâ beklemede olduğu belirtildi.
Husnu Al Suood daha sonra protesto amacıyla istifa etti ve disiplin işlemlerinin sürmekte olan anayasa davasını etkilemeyi amaçladığını öne sürdüğü bildirildi. Zamanlama, uzaklaştırmaların mahkemenin çalışmalarını aksattığını ortaya koyuyor; ancak tek başına eleştirmenlerin öne sürdüğü amacı kanıtlamıyor.
BM, Yargı Bağımsızlığının Korunması Çağrısı Yaptı
BM İnsan Hakları Ofisi, görevden almaları 19 Mayıs tarihli açıklamasında ele aldı. Sözcü Jeremy Laurence, görevden almaları şubat ayındaki soruşturmalar, üçüncü bir yargıcın istifası ve ardından Başyargıç'ın emekliye ayrılmasıyla ilişkilendirdi.
Laurence, Parlamento'nun adımının yargıçlarla ilgili münferit disiplin dosyalarının ötesine uzanan kaygılar doğurduğunu söyledi:
Maldivler Parlamentosu'nun iki Yüksek Mahkeme yargıcını görevden alması, yargı bağımsızlığına saygı gösterilip gösterilmediğine ilişkin ciddi endişelere yol açıyor.
Ofis, milletvekillerinin parti aidiyetini değiştirmesiyle ilgili anayasa itirazını izleyen sürece de dikkat çekti. Maldivler makamlarına, bağımsız bir yargıyı korumaya yönelik Anayasa ve uluslararası insan hakları hukuku kapsamındaki yükümlülüklerini hatırlattı.
Açıklama, yargıçların suistimalde bulunup bulunmadığına karar vermedi ve görevden almaları iptal eden bağlayıcı bir hüküm çıkarmadı. Vurguladığı kaygı kurumsaldı: Anayasal sınırların ve insan haklarının korunmasının etkili kalabilmesi için mahkemeler, hükümetin ve Parlamento'nun işlemlerini uygunsuz baskı olmadan inceleyebilmelidir.
Hukuk Kuruluşları Çoğunluk Oylamasından Fazlasını İstiyor
Commonwealth Lawyers Association, Parlamento'yu görevden almayı onaylamadan önce hem kanıtları hem de süreci incelemeye çağırdı. Derneğin açıklamasında bildirim, hazırlık süresi, gerektiğinde kanıt sunma ve tanıklara soru sorma imkânı, hukuki temsil ve JSC kararının gerekçelerinin incelenmesi istendi.
Dernek ayrıca yargıçların iddialara itiraz ettiğini ve Parlamento Yargı Komitesinin önünde dinlenme talebinde bulunduğunu belirtti. Derneğin 10 Mayıs tarihli açıklaması yayımlandığında komite bu talebi kabul etmemişti. Anayasal, usule ilişkin veya kanıta dayalı koşullar karşılanmadıysa dernek, görevden alma önerisinin reddedilmesini istedi.
IBAHRI, 9 Haziran tarihli açıklamasında Medeni ve Siyasi Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin 14. maddesine, BM İnsan Hakları Komitesinin 32 No'lu Genel Yorumuna, Yargı Bağımsızlığına İlişkin BM Temel İlkeleri'ne, Commonwealth Latimer House İlkeleri'ne ve Bangalore Yargı Etiği İlkeleri'ne atıfta bulundu.
IBAHRI Eş Başkanı Hina Jilani, uzaklaştırma hükmünün değiştirilmesi çağrısı yaptı:
Maldivler Hükümeti, yargıçlara yönelik disiplin tedbirlerinin bağımsız bir denetim incelemesine tabi olmasını ve yargıçlara adil ve açık bir duruşma hakkı tanınmasını güvence altına almak için Yargı Hizmetleri Komisyonu Yasası'nın 25(p) maddesini değiştirmeyi değerlendirmelidir.
Jilani'nin önerisi, enstitünün tespit ettiği belirli bir zayıflığı ele alıyor: başka bir kurumun soruşturması, bu işlemin haklı olup olmadığı bağımsız biçimde incelenmeden önce uzaklaştırma kararını tetikleyebiliyor. Enstitü ayrıca kamuya açık duruşmalar yapılmadan, yeterli bildirimde bulunulmadan veya anlamlı bir yanıt verme fırsatı tanınmadan yürütülen sürece itiraz etti.
IBAHRI açıklaması mayıs ayındaki görevden almalardan sonra yayımlanmış olsa da Eş Başkan Mark Stephens CBE'nin görevden alma işlemlerinin durdurulması çağrısını içeriyordu. Bu ifade, haziran ayında Parlamento'daki görevden alma kararlarının hâlâ oylanmayı beklediğinin kanıtı olarak okunmamalıdır.
Savcılık Kararlarının Yanıtsız Bıraktığı Sorular
Ceza kovuşturması açılmaması, eski yargıçların yargılama sonucunda mahkeme kararıyla beraat ettiği anlamına gelmiyor. Savcıların, aktarılan ceza suçlamalarını yöneltmek için dayanak bulmadığı anlamına geliyor. Azmiralda hakkındaki polis dosyası kapatılırken Mahaz hakkındaki karar, Yolsuzlukla Mücadele Komisyonunun sevkinin incelenmesinin ardından verildi.
Daha önce yayımlanan bir haberde Mahaz hakkındaki kararın henüz açıklanmadığı belirtilmişti. Daha sonraki bir haberde ise savcıların Mahaz hakkında da kovuşturma açmamaya karar verdiği aktarıldı. Bunlar birbiriyle çelişen sonuçlardan ziyade sürecin farklı aşamalarını anlatıyor. Husnu Al Suood hakkında benzer bir savcılık kararı bildirilmedi.
Ceza dosyalarıyla disiplin iddialarının tümü arasındaki kesin ilişki belirsizliğini koruyor. Haberlerde dosyaların tamamı, JSC'nin kanıtlara ilişkin ayrıntılı gerekçeleri veya görevden almaların hukuka uygunluğu konusunda verilmiş nihai bir yargı kararı sunulmuyor. Bu bilgiler olmadan ne tüm iddiaların çürütüldüğünü ne de disiplin bulgularının her birinin kanıtlandığını kesin biçimde ileri sürmek mümkün.
IBAHRI, görevden almalara karşı çıkan iki yargıç hakkında soruşturma başlatıldığına ilişkin 25 Mayıs tarihli bir habere de dikkat çekti. Enstitü, ceza verilmesinin ya da ceza tehdidinin yargıçları bağımsız davranmaktan caydırabileceği uyarısında bulundu. Açıklamada bu soruşturmaların sonucuna ilişkin bir bilgi yer almadı.
Görevden almaları inceleyecek bir duruşma, göreve iade kararı veya anayasa itirazının sonuçlanması için herhangi bir tarih belirtilmedi. Kesin olarak söylenebilecekler daha sınırlı: İki yargıç, savunucularının ve uluslararası hukuk kuruluşlarının itiraz ettiği bir süreçle görevden alındı; savcılar da daha sonra ikisi hakkındaki aktarılan ceza dosyalarında kovuşturma açmadı.
Öne Çıkanlar
- Parlamento, 14 Mayıs 2025'te Dr. Azmiralda Zahir ve Mahaz Ali Zahir'i, her biri için 68 oyla görevden aldı.
- Savcılar daha sonra aktarılan dosyalarda iki eski yargıç hakkında da ceza kovuşturması açmama kararı verdi.
- Velidhoo Milletvekili Mohamed Abbas, yasal reformların halka fayda sağlaması için yargının ve JSC'nin bağımsız olması gerektiğini savundu.
- Yargı Komitesi görevden alma usulünü uygun bulurken Parlamento Başhukuk Müşaviri ve uluslararası hukuk kuruluşları itirazlarını dile getirdi.
- Şubat ayındaki uzaklaştırmalar, milletvekillerinin parti aidiyetlerini değiştirmesine ilişkin anayasa kurallarıyla bağlantılı bir duruşmayı kesintiye uğrattı.
- BM İnsan Hakları Ofisi, IBAHRI ve Commonwealth Lawyers Association yargı bağımsızlığı ve adil usuller konusunda endişelerini dile getirdi.
- Savcılık kararları görevden almaları kendiliğinden geçersiz kılmıyor; göreve iade veya inceleme duruşması için bir tarih de belirtilmiyor.






