KDV, tahsilat hedefi büyük ölçüde tutturulsa da beklentilerin gerisinde kaldı
Kazakistan, Ocak-Eylül 2026 döneminde katma değer vergisinden 5,921 trilyon tenge tahsil etti. Bu tutar hedefin 685,8 milyar tenge altında kalırken, cumhuriyet bütçesinin toplam gelirleri planın yalnızca 6 milyar tenge gerisinde kaldı. Veriler, mali performansı iki farklı açıdan ortaya koyuyor: Toplam gelir tahsilatı beklentilere yakın gerçekleşirken en büyük vergilerden biri tahminin yüzde 10’dan fazla altında kaldı.
İçindekiler
- KDV, tahsilat hedefi büyük ölçüde tutturulsa da beklentilerin gerisinde kaldı
- KDV açığının yoğunlaştığı alanlar
- Yabancı dijital işletmeler beklentileri aştı
- Toplam vergi gelirleri planı nasıl tuttu?
- Jumangarin reformun ne sağladığını söylüyor?
- Cumhuriyet bütçesiyle devlet bütçesi farklı tablolar ortaya koyuyor
- Manşet açık küçülürken petrol hariç açık büyüdü
- Harcamalarda sosyal destek ve borç servisi öne çıkıyor
- Son çeyreğin netleştirmesi gerekenler
- Öne Çıkanlar
1 Ekim itibarıyla cumhuriyet bütçesi uygulama verilerine göre açık 2,904 trilyon tenge oldu; bu, dönem için öngörülen 3,005 trilyon tengeden düşük. Gelirler 16,528 trilyon tengeye ulaşırken harcamalar 18,744 trilyon tenge oldu. Ancak petrol gelirleri hariç açık, hedefi aşarak planlanan 7,031 trilyon tengeye karşılık 7,261 trilyon tengeye ulaştı.
KDV tahsilatındaki açık, Başbakan Yardımcısı ve Ulusal Ekonomi Bakanı Serik Jumangarin’in KDV oranını yüzde 16’ya çıkaran vergi reformunu savunduğu bir dönemde ortaya çıktı. Jumangarin, reformun dokuz ayda 3 trilyon tenge ek gelir sağladığını söyledi ve yıl sonuna kadar gelirlerde en az 3,6 trilyon tenge artış öngördü.
Bu açıklamalar, KDV hedefinin tutturulamamasıyla zorunlu olarak çelişmiyor. Gelirler bir önceki yıla kıyasla artarken iddialı bir bütçe tahmininin altında kalabilir. Buradaki ayrım önemli: Tahsilat verileri plan karşısındaki performansı ölçerken bakanın açıklamaları büyümeye ve reformun katkısına odaklanıyor.
KDV açığının yoğunlaştığı alanlar
KDV, mal ve hizmet satan işletmeler aracılığıyla tahsil edilen bir tüketim vergisidir. Kazakistan bütçesinde tahsilatlar, yurt içi faaliyetler, ithalat ve yabancı işletmelerle bağlantılı ödemeler dahil çeşitli kategorilere ayrılıyor. En büyük üç kategorinin tamamı hedefin altında kaldı.
Kazakistan’da üretilen mallar, yapılan işler ve sunulan hizmetler üzerinden alınan KDV 2,694 trilyon tenge gelir sağladı ve planın yüzde 92,35’ine ulaştı. İthal mallar için ayrı bir bütçe sınıflandırmasında 1,740 trilyon tenge tahsil edildi; bu, hedefin yüzde 86,27’sine karşılık geliyor.
Avrasya Ekonomik Birliği üyesi ülkelerden ithal edilen mallardan alınan KDV ise 1,172 trilyon tenge oldu. Bu kategori planın yüzde 83,78’ine ulaşarak en büyük üç kategori arasında en zayıf performansı gösterdi. Beklenen tutara göre açık yüzde 16,22 olurken, ayrı ithalat kategorisinde bu oran yüzde 13,73, yurt içi mal ve hizmetlerde ise yüzde 7,65’ti.
İki ithalat kategorisinden toplam 2,912 trilyon tenge tahsil edildi. Bu tutar, yurt içi mal ve hizmetlerden toplanan 2,694 trilyon tengeden biraz daha yüksek. Dolayısıyla ithalat kategorilerindeki zayıf performans, vergi tabanının küçük bir bölümünü değil, KDV gelirlerinin önemli bir kısmını etkiledi.
Veriler tahsilatın beklentilerin gerisinde kaldığı alanları gösteriyor ancak bunun nedenini ortaya koymuyor. İthalat hacmi, fiyatlar, döviz kurları, iadeler, ödeme zamanlaması veya vergi uyumunun etkileri ayrı ayrı belirtilmiyor. Tahsilat hedefinin tutturulamaması tek başına vergilendirilebilir faaliyetin aynı oranda düştüğünü kanıtlamaz.
Yabancı dijital işletmeler beklentileri aştı
Diğer bazı küçük KDV kategorilerinde performans planın üzerinde gerçekleşti. Yerleşik olmayanlarla bağlantılı ödemeler 239,6 milyar tenge gelir sağladı ve hedefin yüzde 109,96’sına ulaştı. Elektronik ortamda mal satan veya bireylere elektronik hizmet sunan yabancı internet şirketleri 70,1 milyar tenge ödedi; böylece planın yüzde 172,06’sı gerçekleşti.
Dijital işletmeler kategorisi hedefini yüzde 72,06 aşarak oran bazında güçlü performans gösterdi. Ancak toplam içindeki payı çok daha küçüktü. Tahsil edilen 70,1 milyar tenge, toplam KDV gelirlerinin yaklaşık yüzde 1,2’sini ve 685,8 milyar tengelik açığın kabaca onda birini oluşturdu.
Daha önce iade edilmiş ancak vergi denetiminde doğrulanmamış fazla KDV’nin geri alınması ve buna bağlı cezalar kapsamında 5,4 milyar tenge daha tahsil edildi. Bu ödemeler, mevcut satışlardan alınan vergiden ziyade önceki iadeler ve sonradan yapılan denetimlerle ilgili.
Bu karşıtlık, küçük bir kategorideki güçlü sonuçların neden yurt içi ve ithalat kategorilerindeki hedef açığını kapatamadığını gösteriyor. Toplam sonucu belirleyen yine en büyük tahsilat kalemleriydi: KDV tahsilatı, planlanan 6,607 trilyon tenge tutarın yüzde 89,62’sine ulaştı.
Toplam vergi gelirleri planı nasıl tuttu?
KDV açığına rağmen cumhuriyet bütçesinin toplam vergi gelirleri 12,972 trilyon tengeye ulaştı ve 12,966 trilyon tengelik hedefi az farkla aştı. Yuvarlanmış bu toplamlar ve açıklanan KDV açığı esas alındığında, KDV dışındaki vergiler toplamda birleşik hedeflerini yaklaşık 692 milyar tenge aştı.
Bu hesaplama, KDV’deki büyük açığa rağmen vergi bütçesinin toplam hedefini nasıl tutturduğunu açıklıyor. Ancak farkı hangi diğer vergilerin karşıladığını göstermiyor. Açıklanan verilerde bu vergilerin ayrıntılı performansı belirtilmiyor.
Diğer gelir kalemleri farklı yönlerde hareket etti. Vergi dışı gelirler, planlanan 276 milyar tengeye karşılık 245 milyar tenge oldu ve hedefin yüzde 88,77’sine ulaştı. Gelen transferler ise 3,304 trilyon tengeye çıkarak planlanan 3,277 trilyon tengeden 27 milyar tenge fazla gerçekleşti.
Sonuç olarak toplam gelirler 16,528 trilyon tengeyle, 16,534 trilyon tengelik plana yakın gerçekleşti. Bu, yaklaşık yüzde 99,96’lık bir gerçekleşme oranına denk geliyor. Toplamdaki bu güçlü sonuç, tek başına KDV performansının gösterdiğinden çok daha iyi; ancak tüketim vergisindeki açığı telafi etmek için hükümetin diğer gelir kalemlerine dayanmasını gerektiriyor.
Jumangarin reformun ne sağladığını söylüyor?
Başbakan Yardımcısı ve Ulusal Ekonomi Bakanı Jumangarin, vergi reformunun etkisinin başlangıçta 4 trilyon tenge olarak tahmin edildiğini söyledi. Dokuz ayda sağlanan ek geliri 3 trilyon tenge olarak açıklayan Jumangarin, aralık ayına kadar gelirlerde en az 3,6 trilyon tenge artış öngördü.
Hükümet toplantısının ardından düzenlenen basın toplantısında reformun katkısını savundu. Çeviriye göre şöyle dedi:
Şu anda vergi reformu, ekonomideki tek nakit kaynağı.
Bakan, petrol üretiminin 6 milyon ton daha düşük olmasına, tenge’nin değer kazanmasına ve tüketici kredilerindeki yavaşlamaya rağmen ekonomik büyümenin yüzde 4,2’ye ulaştığını söyledi. Ekonomiyi değerlendirirken bu etkenlere değindi ancak bunların KDV tahsilatı üzerindeki etkilerine ilişkin sayısal bir döküm sunmadı.
Ayrıca KDV için kayıtlı tüzel kişi sayısının 37 bin arttığını; olağan yıllık artışların ise 4 bin ila 6 bin arasında olduğunu belirtti. Açıklanan artış, alışılmış aralığın üst sınırının altı katından fazla. Kayıtlı mükellef tabanının genişlemesi vergi ödeyenlerin sayısını artırabilir ancak kayıt sayıları tek başına her işletmenin ne kadar vergi ödediğini göstermez.
Jumangarin, KDV’nin bütçe gelirlerinin yüzde 37’sinden fazlasını oluşturduğunu söyledi. Cumhuriyet bütçesi verilerinde 5,921 trilyon tenge KDV geliri, toplam 16,528 trilyon tenge gelire bölündüğünde yaklaşık yüzde 35,8’e karşılık geliyor. Kullanılan bütçe kapsamı ve gelir paydası bilinmeden bakanın açıkladığı oran bu hesaplamayla tam olarak uzlaştırılamıyor.
Cumhuriyet bütçesiyle devlet bütçesi farklı tablolar ortaya koyuyor
Cumhuriyet bütçesi, merkezi yönetimin bütçesidir. Daha geniş kapsamlı devlet bütçesi ise cumhuriyet ve yerel bütçeleri içerir. Bu nedenle gelir ve harcama rakamları merkezi yönetim verileriyle birbirinin yerine kullanılamaz.
Ocak-Eylül döneminde daha geniş kapsamlı devlet bütçesinin gelirleri 22,94 trilyon tenge, harcamaları yaklaşık 25 trilyon tenge, açığı ise 3,1 trilyon tenge olarak açıklandı. Vergi gelirleri 19,28 trilyon tengeye ulaşırken, Ulusal Fon’dan aktarılanlar dahil transferler 2,77 trilyon tenge oldu.
Jumangarin’in basın toplantısına ilişkin haberde devlet bütçesi gelirleri ayrıca 19,3 trilyon tenge olarak veriliyor ve gelirlerin bir önceki yıla göre 3 trilyon tenge arttığı belirtiliyor. Bu 19,3 trilyon tenge rakamı, devlet bütçesinin 19,28 trilyon tengelik vergi gelirlerine yakın; ancak 22,94 trilyon tengelik toplam devlet bütçesi geliriyle aynı değil. Açıklamalar farklılık gösteriyor ve ayrıntılı bir uzlaştırma sunulmuyor.
Resmî açık hesaplamalarına bütçe kredileri ve finansal varlık işlemleri de dahil ediliyor. Bu nedenle açıklanan gelirlerin harcamalardan basitçe çıkarılması manşet açığı vermiyor. Cumhuriyet bütçesinde bu çıkarma işlemi, açıklanan 2,904 trilyon tenge yerine 2,216 trilyon tenge sonucunu veriyor. Aradaki farkı oluşturan kalemler burada tek tek sıralanmıyor.
Manşet açık küçülürken petrol hariç açık büyüdü
Cumhuriyet bütçesinin açığı, dokuz aylık dönem hedefinin 101 milyar tenge altında kaldı. Harcamalar da planlanan 18,813 trilyon tengeye karşılık 18,744 trilyon tengeyle planın altında gerçekleşti; aradaki fark 69 milyar tenge oldu. Gelirler ise hedefin yalnızca az farkla gerisinde kaldı.
Petrol gelirleri hariç açık ise ters yönde hareket etti. 7,261 trilyon tengeye ulaşan bu açık, dönem hedefini 230 milyar tenge aştı. Bu ölçüt, petrol bağlantılı gelirler hariç bütçe açığını göstererek bu gelirlerin desteklediği mali durumla petrol gelirleri olmadan ortaya çıkan tabloyu ayırt etmeye yardımcı oluyor.
Cumhuriyet bütçesinin güncellenmiş yıllık açık hedefi 4,595 trilyon tenge. Petrol gelirleri hariç yıllık açık hedefi ise 9,060 trilyon tenge; 1 Ekim itibarıyla bu tutarın yaklaşık yüzde 80,1’ine ulaşılmıştı. Manşet açık için yıllık hedefin yaklaşık yüzde 63,2’si gerçekleşmişti.
Daha geniş kapsamlı devlet bütçesinde petrol gelirleri hariç açık 7,46 trilyon tengeye ulaştı. Cumhuriyet bütçesindeki rakamla fark, bütçelerin kapsamlarının farklı olmasından kaynaklanıyor. Her iki ölçüt de açığın, kendi kapsamlarındaki manşet açıkların oldukça üzerinde olduğunu gösteriyor.
Harcamalarda sosyal destek ve borç servisi öne çıkıyor
Cumhuriyet bütçesinde en büyük harcama kalemi 5,042 trilyon tengeyle sosyal yardım ve sosyal güvenlik oldu. Transferler 4,136 trilyon tenge, borç servisi ise 2,734 trilyon tenge tuttu. Bu üç kalem, açıklanan 18,744 trilyon tenge toplam harcamanın yaklaşık yüzde 63,6’sını oluşturdu.
Sağlık hizmetlerine 1,361 trilyon tenge, genel kamu hizmetlerine 1,124 trilyon tenge ayrıldı. Kamu düzeni, güvenlik, hukuk, yargı ve ıslah faaliyetlerinin payı 1,040 trilyon tenge olurken savunma harcamaları 1,014 trilyon tengeye ulaştı.
Diğer tahsisler arasında ulaştırma ve iletişim için 677 milyar tenge, eğitim için 572 milyar tenge, tarım, su, ormancılık, balıkçılık ve korunan doğal alanlar için 351 milyar tenge yer aldı. Kültür, spor, turizm ve bilgi hizmetlerine 241 milyar tenge ayrıldı.
Daha geniş kapsamlı devlet bütçesi, harcamaları ülke genelinde anlamak için neden yalnızca merkezi yönetim harcamalarının yeterli olmadığını gösteriyor. Devlet bütçesinde eğitim harcamaları 4,98 trilyon tengeye ulaştı; cumhuriyet bütçesindeki karşılığı ise 572 milyar tengeydi. Devlet bütçesinde sosyal yardım ve sosyal güvenlik harcamaları 5,59 trilyon tenge oldu.
Devlet borcunun faiz ödemeleri 2,8 trilyon tenge tuttu. Bu tutar, sağlık hizmetleri için harcanan 1,57 trilyon tengeyi, ulaştırma ve iletişim için ayrılan 1,68 trilyon tengeyi ve konut ve kamu hizmetleri için harcanan 1,77 trilyon tengeyi aştı. Faiz maliyetleri sağlık harcamalarının yaklaşık 1,8 katına ulaştı. Yeni borçlanma 7,29 trilyon tenge olurken mevcut borçların geri ödemeleri 3,92 trilyon tenge tuttu. Aradaki 3,37 trilyon tenge fark, tek başına resmî bütçe açığı değildir.
Son çeyreğin netleştirmesi gerekenler
Cumhuriyet bütçesinin güncellenmiş yıllık gelir planı 22,889 trilyon tenge. Eylül sonuna kadar 16,528 trilyon tenge gelir elde edildiğine göre hedefe ulaşmak için 6,361 trilyon tenge daha gerekiyor. Güncellenmiş yıllık harcama bütçesi 26,229 trilyon tenge; 1 Ekim itibarıyla bunun yüzde 71,46’sı harcanmıştı.
Bu durumda, eylül sonuna kadar gerçekleşen harcamalarla yıllık ödenek arasında 7,485 trilyon tenge fark bulunuyor. Bu tutarlar, yıllık planlara göre kalan miktarları gösteriyor; hükümetin ne kadar gelir toplayacağı veya harcayacağına ilişkin tahminler değil.
Raporlama ve hedeflerin zaman çizelgesi şöyle:
- Ocak-Eylül 2026: Bütçe uygulama verilerinin kapsadığı ve bakanın dokuz aylık değerlendirmesini yaptığı dönem.
- 1 Ekim 2026: Bütçe uygulama verilerinin referans tarihi.
- 12 Ekim 2026: Maliye Bakanlığı’nın uygulama raporunun yayımlandığı bildirilen tarih.
- 2026 sonu: Yıllık bütçe hedeflerinin ve Jumangarin’in en az 3,6 trilyon tenge ek gelir artışı tahmininin vadesi.
Bir sonraki raporun yayımlanacağı belirli bir tarih veya KDV hedefinde revizyon açıklanmadı. Yanıt bekleyen sorular; KDV açığının nedenleri, reformun gelir artışına kesin katkısı ve son çeyrekteki tahsilatların kalan yıllık gelir açığını kapatıp kapatamayacağı.
Öne Çıkanlar
- Cumhuriyet bütçesinde KDV tahsilatı 5,921 trilyon tengeye ulaştı ve dokuz aylık hedefin 685,8 milyar tenge altında kaldı.
- Cumhuriyet bütçesinin toplam vergi gelirleri planı az farkla aştı; bu, diğer vergilerin KDV açığını telafi ettiğini gösteriyor.
- Cumhuriyet bütçesinin açığı 2,904 trilyon tengeyle planın altında kaldı; petrol gelirleri hariç açık ise hedefi 230 milyar tenge aştı.
- Jumangarin, vergi reformunun 3 trilyon tenge ek gelir sağladığını söyledi ve aralık ayına kadar en az 3,6 trilyon tenge artış öngördü.
- Daha geniş kapsamlı devlet bütçesinde açık 3,1 trilyon tengeye, borç faizi ödemeleri ise 2,8 trilyon tengeye ulaştı.
- Cumhuriyet bütçesiyle devlet bütçesi farklı kapsamları kullanıyor; bu nedenle toplamları eşdeğer kabul edilemez.






