Reform anlaşması acil finansman ihtiyacını karşılamayı hedefliyor
Bangladeş, hükümetin Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası ile temel hedeflerde örtüştüğünü söylediği beş yıllık bir toparlanma stratejisini sürdürürken 2026/27 mali yılı için yaklaşık 4 milyar dolar bütçe desteği arıyor. Öncelikler arasında bankaların iyileştirilmesi, vergi gelirlerinin artırılması, yoksul hanelerin korunması ve kapalı fabrikaların yeniden açılmasının yanı sıra yükselen enerji ithalatı maliyetlerini karşılayacak finansman da bulunuyor.
İçindekiler
- Reform anlaşması acil finansman ihtiyacını karşılamayı hedefliyor
- Bangladeş reformları kendi koşullarına göre şekillendirmek istiyor
- Yeni IMF programı için müzakereler sürüyor
- Enerji maliyetleri finansal güvence talebini artırıyor
- Bankaların iyileştirilmesi taze kaynak sağlamaktan fazlasını gerektiriyor
- Vergi tahsilatı harcama vaatlerini desteklemeli
- Yoksulları korumak için güvenilir bir başlangıç verisi gerekiyor
- Fabrikalara sağlanacak finansmanda faiz oranı sorusu yanıtsız
- Tayland görüşmelerinde gıda işleme ve deniz taşımacılığı ele alındı
- Öne Çıkanlar
Maliye ve Planlama Başbakan Danışmanı Prof. Dr. Rashed Al Mahmud Titumir, 12 Ekim 2026’da Bangkok’ta yaptığı açıklamada, hükümet ile iki kurumun genel politika hedeflerinde geniş ölçüde uzlaştığını söyledi. Maliye ve Planlama Bakanı Amir Khosru Mahmud Chowdhury, IMF ile müzakerelerin sürdüğünü, Dünya Bankası’yla yeni bir ortaklık çerçevesinin de görüşüldüğünü belirtti.
Ancak bu uyum, henüz onaylanmış bir finansman paketi anlamına gelmiyor. Bakan, olası ek desteğin miktarını veya koşullarını açıklamadı; Bangladeş’in önceki IMF anlaşmasının durumu da tartışmalı. Hükümet ayrıca bankacılık düzenlemeleri, enerji fiyatlandırması ve reformların hızı konularında kreditörlerle uygulamaya dönük görüş ayrılıkları yaşıyor.
Ekonominin başlangıç noktası zorlu. IMF, 2024/25 mali yılında büyümenin iki yıl önceki yüzde 5,8’den yüzde 3,7’ye gerilediğini, vergi gelirlerinin ise gayrisafi yurt içi hasılanın yalnızca yüzde 6,9’una karşılık geldiğini kaydetti. Ocak ayındaki değerlendirmesinde zayıf bankaların, yüksek seyreden enflasyonun ve yetersiz gelirlerin toparlanmayı olumsuz etkilediği uyarısında bulundu.
Titumir, reformları seçme ve uygulama sorumluluğunun hükümette kalacağını söyledi. Yatırımı, sanayi üretimini ve sosyal korumayı, birbirinden bağımsız biçimde başarıya ulaşabilecek ayrı programlar olarak değil, toparlanma planının birbiriyle bağlantılı unsurları olarak tanımladı.
Bangladeş reformları kendi koşullarına göre şekillendirmek istiyor
12-18 Ekim tarihlerinde Bangkok’taki Queen Sirikit Ulusal Kongre Merkezi’nde düzenlenen yıllık toplantılara katılan heyete Chowdhury başkanlık ediyor. Heyette Bangladeş Merkez Bankası Başkanı Md Mostakur Rahman, Maliye Bakanı Dr. Md Khairuzzaman Majumder, Ulusal Gelir Kurulu Başkan Vekili Ahsan Habib ve Titumir de yer alıyor.
Bangladeş, ulusal önceliklere ve ekonomik koşullara göre aşamalı olarak uygulanacak önlemler içeren kendi reform planını sunmayı amaçlıyor. Titumir, planın ardındaki toplumsal beklentileri şöyle anlattı:
Halk, finans sektöründe disiplin, GSYH’ye oranla daha yüksek vergi tahsilatı, sosyal koruma harcamalarının artırılması ve sanayileşme yoluyla istihdam yaratılmasını istiyor.
IMF’nin 26 Ocak’ta istişareyi tamamlayan İcra Direktörleri Kurulu’nun ardından 30 Ocak’ta yayımladığı Madde IV değerlendirmesi de gelir tahsilatının güçlendirilmesi, sosyal güvenlik ağlarının genişletilmesi ve güvenilir bir bankacılık reformu stratejisi çağrısında bulundu. Madde IV istişareleri, bir üye ülkenin ekonomisine yönelik düzenli incelemelerdir; yeni kredilerin onaylanması anlamına gelmez.
Değerlendirme, geçici yönetimi ve ulusal seçimlerden önceki dönemi ele alıyordu. Yeni yönetimin reformları sahiplenmesinin kritik önemde olduğu vurgulanmıştı. Ekim ayında göreve gelen hükümetin reformları yönlendirme ısrarı, bu nedenle IMF’nin yaklaşımının bir unsuruyla örtüşüyor. Ancak hedeflerde uzlaşma, her koşul veya takvimde anlaşmaya varıldığı anlamına gelmiyor.
Yeni IMF programı için müzakereler sürüyor
Bangladeş, Ocak 2023’te 4,7 milyar dolarlık IMF programına dahil oldu; geçici hükümet daha sonra bu tutarı 5,5 milyar dolara çıkardı. Mevcut haberde, seçilmiş hükümetin programın sona ermesine sekiz ay kala, mayıs ayında anlaşmadan ayrıldığı ve daha sonra yeni bir paket talep ettiği belirtiliyor.
Ancak 11 Ekim’de ayrıntıları yayımlanan programın iptaline ilişkin anlaşmazlıkta, yetkililer mevcut anlaşmanın yürürlükte kaldığını ve gecikmiş altıncı dilimin hâlâ incelemeye tabi olabileceğini söyledi. Başka yetkililer ise bakanın iptal açıklamasını, yeni bir anlaşma için müzakerelerden vazgeçilmesi değil, eski anlaşmanın reddedilmesi olarak yorumladı.
Ödeme tutarlarına ilişkin rakamlar da farklılık gösteriyor. Mevcut haberde beş dilim hâlinde 3,8 milyar dolar alındığı belirtilirken, 11 Ekim tarihli haberde aktarılan Maliye Bölümü verilerine göre beş taksitte 3,64 milyar dolar ödendi. Bu iki toplam arasındaki fark henüz açıklığa kavuşturulmuş değil.
Olayların sıralaması, görüşmelerin sürmesinin neden onay anlamına gelmediğini gösteriyor:
- Ocak 2023: Bangladeş, 4,7 milyar dolarlık ilk IMF programına dahil oldu.
- Mayıs 2026: Hükümetin mevcut anlaşmadan ayrılmaya karar verdiği bildirildi.
- 3 Haziran 2026: IMF, Bangladeş’in yeni bir program talep ettiğini doğruladı.
- 12 Ekim 2026: Chowdhury, Bangkok’ta görüşmelerin sürdüğünü söyledi.
- 13 veya 14 Ekim 2026: IMF ile yeni bir görüşme turu yapılması bekleniyordu.
2026/27 mali yılı için talep edilen yaklaşık 4 milyar dolarlık bütçe desteği, çok taraflı ve ikili kreditörlerden sağlanması hedeflenen toplam tutar. Bu, IMF’nin kesinleşmiş bir taahhüdü değil. Bütçe desteği, belirli bir inşaat veya kalkınma projesine bağlı finansmandan farklı olarak hükümet harcamalarının karşılanmasına yardımcı olur.
Enerji maliyetleri finansal güvence talebini artırıyor
Chowdhury, Dünya Bankası’nın Bangladeş’in yükselen enerji ithalatı maliyetlerine karşı destek talebine olumlu yanıt verdiğini söyledi. Yeni ortaklık çerçevesi müzakere edilirken mevcut işbirliği sürüyordu; Dünya Bankası ekiplerinin ek görüşmeler için Dakka’yı ziyaret etmesi bekleniyordu.
Maliye Bakanı, Bangladeş’in mevcut projelerin ötesinde neden destek istediğini şöyle açıkladı:
Dünya Bankası’yla ortaklık çerçevesindeki işbirliğimiz yalnızca mevcut projelerle ilgili değil. Enerji sektöründe küresel bir kriz yaşanıyor ve bunun için bir güvenceye ihtiyacımız var.
Titumir, ek baskının 28 Şubat’ta başladığını söylediği Orta Doğu’daki çatışmadan kaynaklandığını belirtti. Tüketicilerin üzerindeki yükü sınırlamak istediği için hükümetin yurt içi enerji fiyatlarını uluslararası piyasa düzeyine tamamen uyarlamadığını söyledi. Haneleri bu şekilde korumak, ek maliyetlerin başka kaynaklardan karşılanmasını gerektiriyor.
Dünya Bankası’nın ekim ayında yayımladığı kalkınma önerilerinde enerji güvenliği ve yönetişim, acil reform gerektiren üç alandan ikisi olarak öne çıktı. Önerilerde yurt içi gaz üretiminin artırılması, sıvılaştırılmış doğal gaz altyapısının geliştirilmesi, elektrik iletim ve dağıtımının güçlendirilmesi, yenilenebilir enerjiye, depolamaya ve verimliliğe yatırım yapılması çağrısı yer aldı.
Önerilerde ayrıca enerji fiyatlarını kademeli olarak gerçek maliyetlere yaklaştıran şeffaf bir fiyatlandırma çerçevesi oluşturulması istendi. Hükümetin tüketicileri kısa vadede koruma politikası ile kreditörün fiyatlandırma önerisi, müzakereler açısından pratik bir soru ortaya çıkarıyor: Pahalı yakıt ithalatına bağımlılık azaltılırken mevcut destek nasıl finanse edilecek?
Talep edilen enerji güvencesine ilişkin herhangi bir tutar, finansman koşulu veya onay tarihi açıklanmadı. İklim direnci ve temel altyapı için gereken finansman da hükümetin gündeminde.
Bankaların iyileştirilmesi taze kaynak sağlamaktan fazlasını gerektiriyor
Titumir, bankalara güveni yeniden tesis etmek için yeniden finansman desteğinin gerekli olduğunu, Uluslararası Finans Kurumu ve diğer kurumlarla görüşmelerin sürdüğünü söyledi. Dünya Bankası Grubu bünyesindeki Uluslararası Finans Kurumu, özel sektörün gelişimine odaklanıyor. Kurumun olası katkısına ilişkin henüz bir finansman tutarı veya katılımcı banka listesi açıklanmadı.
IMF’nin ocak ayındaki değerlendirmesinde daha kapsamlı bir iyileştirme programı ortaya kondu: sermaye açıklarının tahmin edilmesi, devlet desteğinin netleştirilmesi, hukuki açıdan sağlam yeniden yapılandırma planlarının hazırlanması ve banka varlıklarının incelenmesi. Varlık kalitesi incelemesi, bankaların bildirdiği kredi ve diğer varlıkların gerçekten bu değerde olup olmadığını; zararların gerektiği gibi kayda geçirilip geçirilmediğini değerlendiriyor.
Dünya Bankası’nın ekim ayındaki kalkınma güncellemesine göre Bangladeş Merkez Bankası, altı İslami banka için bu tür incelemeleri tamamladı; ancak diğer incelemeler yavaş ilerliyordu. Daha fazla şeffaflık ve uluslararası muhasebe ve düzenleme standartlarıyla daha yakın uyum, daha önce eksik bildirilen takipteki kredileri ve özellikle kamu bankaları ile İslami bankalardaki ciddi sermaye açıklarını ortaya çıkardı.
Dünya Bankası, düzenlemelerde geri adım atıldığına da dikkat çekti. Bankaların aracılık marjına getirilen yüzde 4’lük üst sınır, Mayıs 2024’te yürürlüğe giren piyasa temelli faiz oranı çerçevesinin bir bölümünü tersine çevirerek Haziran 2026’da yeniden uygulamaya kondu. Aracılık marjı, bankaların kredilerden kazandığı tutarla fonlama için ödediği tutar arasındaki farktır.
Kurum, kredi tahsisini aksatan kısıtlamaların kaldırılmasını, incelemelerin tamamlanmasını ve bankaların yaşayabilirlik durumlarına göre yeniden yapılandırılmasını önerdi. IMF de zayıf bankalara teminatsız likidite sağlanmaması konusunda uyarıda bulundu. Bu yaklaşımlar, uluslararası desteğin yalnızca daha fazla kaynak sağlamaya değil, banka zararlarının, yönetişimin ve kamu maliyesinin üstlendiği yükün nasıl ele alınacağına bağlı olacağını gösteriyor.
Vergi tahsilatı harcama vaatlerini desteklemeli
IMF’nin ocak ayındaki verileri, gelir toplama konusundaki güçlüğün boyutunu gösteriyor. Vergi gelirleri 2024/25 mali yılında GSYH’nin yüzde 6,9’u düzeyindeydi. IMF’nin öngörülerinde bu oran 2025/26 mali yılında yüzde 7,2’ye, 2026/27 mali yılında ise yüzde 9,3’e çıkıyor. Bu, kaydedilen başlangıç düzeyine kıyasla 2,4 puanlık artış demek. Ancak bunlar öngörü; artışın gerçekleştiğini gösteren veriler değil.
Titumir, zayıf tahsilatın nedenleri arasında aşırı vergi muafiyetlerini ve vergi idaresindeki usulsüzlükleri gösterdi. Ortaya çıkan gelir açığının bütçe açığını büyüttüğünü, kalkınma ve sosyal koruma harcamalarını kısıtladığını söyledi.
IMF’nin değerlendirmesi ek bir ayrım sunuyor: 2024/25 mali yılındaki bütçe açığı, kısmen sermaye ve sosyal harcamaların planlanan düzeyin altında kalması sayesinde sınırlı tutuldu. Hibeler dahil bütçe açığı GSYH’nin yüzde 2,9’u düzeyindeydi. Planlanandan daha az harcayarak açığı sınırlamak, gelir tabanını güçlendirmekten farklıdır.
Dünya Bankası, 2025/26 mali yılında gelir reformlarında sınırlı ilerleme kaydedildiğini bildirdi. Vergi politikası oluşturma ile vergi idaresinin birbirinden ayrılmasını, mükellef veri tabanlarının birleştirilmesini ve vergi uyumunu artırmak için dijital sistemlerden yararlanılmasını önerdi. Ayrıca yeterli ekonomik fayda sağlamadan gelir kaybına yol açan muafiyetlerin kademeli olarak kaldırılması çağrısında bulundu.
Politika gereği yayımlanması gereken kapsamlı vergi harcamaları raporu, önceki mali yılda yayımlanmadı. Bu rapor, muafiyetler ve ayrıcalıklar nedeniyle vazgeçilen gelirleri ölçüyor. Zorunlu elektronik beyannameler ve A Challan ödeme sistemi ilerleme olarak gösterildi; ancak raporun eksikliği, vergi indirimlerinden kimlerin yararlandığının ve bu indirimlerin maliyetinin denetlenmesini zorlaştırıyor.
Yoksulları korumak için güvenilir bir başlangıç verisi gerekiyor
Titumir, hükümetin Aile Kartı gibi programlarla yoksul hanelere destek vermeyi amaçladığını söyledi. Bağımsız araştırma kurumlarının değerlendirmelerine atıfta bulunarak bu tür girişimlerin yoksulluk oranını beş yılda yaklaşık beş puan azaltabileceğini belirtti.
Bu, ölçülmüş bir sonuç değil, öngörülen bir etki. Açıklamada bu tahminin dayandığı kurumlar ve hesaplamalar belirtilmedi; programlara uygunluk koşulları, yardım tutarları ve finansman kaynakları da açıklanmadı.
Titumir’in yoksulluk eğilimlerine ilişkin değerlendirmesi de açıklığa kavuşturulmalı. Titumir, yakın tarihli bir Dünya Bankası raporunun önceki hükümet döneminde yoksulluğun arttığını gösterdiğini söyledi. Dünya Bankası’nın 27 Kasım 2025 tarihli Yoksulluk ve Eşitlik Değerlendirmesi, yoksulluğun 2010-2022 arasında azaldığını, ancak ilerlemenin 2016’dan sonra yavaşladığını belirtiyor.
Değerlendirmeye göre nüfusun üçte birinden fazlası yoksulluğa geri düşme riskiyle karşı karşıya kalmayı sürdürdü. Elektrik, sanitasyon ve eğitime erişimin genişlemesi, yalnızca geliri değil yoksunluğun diğer boyutlarını da ölçen çok boyutlu yoksulluktan 34 milyon kişinin çıkmasını sağladı.
Dolayısıyla değerlendirme, yoksulluğa karşı kırılganlık ve ilerlemenin yavaşlaması konusundaki kaygıları destekliyor; ancak incelediği dönemin tamamında yoksulluğun arttığı yönündeki genel bir iddiayı doğrulamıyor. Ayrıca 2022 sonrasındaki eğilimler hakkında kesin bir sonuca varmıyor. Yeni yardımların vaat edilen azalmayı sağlayıp sağlamadığını ölçmek açısından bu ayrım önemli.
Enflasyon, haneleri korumayı daha da acil hale getiriyor. IMF, ocak ayında ortalama enflasyonun 2025/26 mali yılında yüzde 8,9, 2026/27 mali yılında ise yüzde 6 olacağını öngördü. Bu tahminler, bakanların ekim ayında dile getirdiği enerji baskısından önce hazırlanmıştı; söz konusu baskının etkilerine ilişkin güncel tahminler olarak değerlendirilmemeli.
Fabrikalara sağlanacak finansmanda faiz oranı sorusu yanıtsız
Hükümet, kapalı fabrikaların yeniden açılması ve yeni yatırımların teşvik edilmesi için özel bir finansman düzenlemesi hazırlıyor. Titumir’in 12 Ekim’deki açıklamalarına ilişkin bir haberde yüzde 7 negatif faiz oranı önerildiği belirtildi. Diğer haberlerde ise herhangi bir oran verilmeden özel finansmandan söz edildi.
Koşullar veya uygulama yöntemi açıklanmadı. Bu nedenle negatif faiz ifadesinin sözleşmede belirtilen kredi faizini mi, enflasyon sonrasındaki reel faizi mi, yoksa sübvansiyon hesabını mı anlattığı belirsiz. Bu yorumların borçlular, kreditörler ve hükümet açısından maliyetleri farklı olacağından, söz konusu oran henüz kesinleşmiş bir kredi ürünü olarak sunulamaz.
Titumir, girişimi fabrikalar kapalı kalırken gençler ve üniversite mezunları arasındaki işsizliğin artmasıyla ilişkilendirdi. Göçmen işçilerin, hazır giyim girişimcilerinin ve kayıtlı istihdamdaki kadınların Bangladeş’in ekonomik ilerlemesine katkısını vurguladı ve artan üretimin daha kapsamlı sosyal korumayla birlikte yürütülmesi gerektiğini söyledi.
Sermaye ve tahvil piyasaları, kalkınma finansmanı için önerilen diğer kaynaklar arasında. Heyet, dış borçlanma ve yurt içi gelirlere ek olarak özel sermayenin daha fazla kullanılmasını istiyor. Dünya Bankası toplantılarında yapay zekâ, istihdam yaratma ve özel yatırımları çekme konuları da ele alınıyor; ancak Bangladeş’in bu alanlarda herhangi bir anlaşmaya vardığı açıklanmadı.
Tayland görüşmelerinde gıda işleme ve deniz taşımacılığı ele alındı
Tayland Ticaret Odası’yla yapılan yatırım görüşmelerinde tarım ürünleri, meyve, süt ürünleri ve helal gıda işleme konuları öne çıktı. Titumir; yetersiz soğuk hava depoları ve işleme tesisleri nedeniyle değer kaybeden ürünler arasında mango, jackfruit ve liçiyi saydı.
Önerilen ticari işbirliğinin hedefi açık: daha iyi muhafaza ve işleme, ürün kaybını azaltabilir, çiftçilerin gelirini artırabilir ve ihraç edilecek ürünlerin geliştirilmesini sağlayabilir. Yatırım tutarları, fabrika yerleri veya teslimat takvimleri açıklanmadı.
Bangladeş ayrıca iki ülkeyi birbirine bağlayan üretim ağları oluşturmak istiyor. Titumir, ham maddelerin Bangladeş’te üretileceği, ara malların Tayland’da imal edileceği ve bitmiş ürünlerin ihracat için monte edileceği düzenlemelerden söz etti. Başka ürünler için bunun tersi yönde bir model uygulanabilir.
Görüşmelerde, tarım ve Bengal Körfezi’ndeki balıkçılık kaynaklarının yanı sıra Çittagong Limanı ile Tayland’daki Ranong Limanı arasında deniz bağlantıları da ele alındı. Bunlar olası işbirliği alanları; yeni bir deniz taşımacılığı hizmetinin kurulduğu anlamına gelmiyor.
Hükümet, Güneydoğu Asya Uluslar Birliği (ASEAN) üyeleriyle serbest ticaret anlaşmalarını ve Bölgesel Kapsamlı Ekonomik Ortaklık kapsamındaki fırsatları değerlendiriyor. Açıklamalarda Bangladeş’in bu çerçevede yeni gümrük vergisi ayrıcalıkları veya pazara erişim elde ettiği belirtilmedi.
Titumir ayrıca Çin yatırımlarının başladığını söyledi; Toyota, Marubeni Corporation, Plug and Play ve büyük teknoloji şirketleriyle temasların yanı sıra bir ABD heyetinin ziyaretinden söz etti. Bu temasları imzalanmış yatırım taahhütlerinden ayrı değerlendirmek gerekiyor.
Asya Kalkınma Bankası’nın 5 milyar dolarlık yardım açıkladığını da söyleyen Titumir, Asya Altyapı Yatırım Bankası ve İslam Kalkınma Bankası’yla işbirliğinin genişletilmesinden söz etti. Burada söz konusu tutara ilişkin bir takvim veya döküm açıklanmadı; bu rakam, onaylanmış ve hemen kullanılabilir tüm finansmanmış gibi ayrı 4 milyar dolarlık bütçe desteği hedefine eklenmemeli.
Öne Çıkanlar
- Bangladeş, toparlanma önceliklerinin IMF ve Dünya Bankası’nın reform hedefleriyle genel olarak örtüştüğünü söylüyor; ancak yeni finansman müzakereleri sürüyor.
- Hükümet, 2026/27 mali yılı için çeşitli kreditörlerden yaklaşık 4 milyar dolar bütçe desteği arıyor.
- IMF ile yeni görüşmelerin 13 veya 14 Ekim’de yapılması, Dünya Bankası ekiplerinin ise Dakka’yı ziyaret etmesi bekleniyordu.
- Önceki IMF programının durumu ve bildirilen ödeme toplamları tartışmalı.
- Banka incelemeleri, vergi tahsilatı ve enerji reformu uygulamanın temel sınavları olacak.
- Dünya Bankası’nın yoksulluk değerlendirmesi, yoksulluğun 2022’ye kadar gerilediğini, 2016 sonrasında ilerlemenin yavaşladığını ve kırılganlığın yüksek seyrettiğini ortaya koyuyor.
- Fabrika finansmanının koşulları, Tayland yatırımlarına ilişkin taahhütler ve Asya Kalkınma Bankası yardımının takvimi açıklanmadı.






