Exxon'ın Kaşagan cezası için uzlaşmayı engellediği bildirildi; Kazakistan tahsilata yeniden başladı

11 dakikalık okuma
Exxon Reportedly Blocks Kashagan Fine Settlement as Kazakhstan Resumes Collection

5,2 milyar dolarlık anlaşmazlık Kaşagan ortaklarını bölüyor

ExxonMobil'in, Kazakistan'ın Kaşagan petrol sahasını işleten şirkete kestiği 2,356 trilyon tenge tutarındaki çevre cezası için önerilen uzlaşmayı engellediği, TotalEnergies'in de bu tutuma katıldığı bildirildi. Görüşmelerin sonuçsuz kalması, yetkililerin 29 Eylül 2026'da zorunlu tahsilata yeniden başlamasının ardından geldi. Böylece konsorsiyum, yaklaşık 5,2 milyar dolar değerindeki bir cezayla karşı karşıya kalırken uluslararası tahkim süreçleri de ayrı olarak devam ediyor.

İçindekiler
  1. 5,2 milyar dolarlık anlaşmazlık Kaşagan ortaklarını bölüyor
  2. Uzlaşmaya kim karşı çıktı, ödeme kimin üzerine kalabilir?
  3. Cezanın ardındaki kükürt miktarları
  4. İptal edilen ceza nasıl yeniden tahsilata konu oldu?
  5. Tahsilat işletmecinin ötesine uzanabilir
  6. Uluslararası kararlarla ülke içindeki icra süreci çakışıyor
  7. Tartışmalı 80 milyar dolarlık genişleme planı
  8. Petrol gelirleri üzerindeki çok daha büyük anlaşmazlık
  9. Çözüme kavuşmayan konular
  10. Özet

Kimlikleri açıklanmayan ve müzakereler hakkında bilgi sahibi kişilere dayandırılan 9 Ekim tarihli habere göre Exxon, daha önce tarafsız kalan TotalEnergies'i son teklifi reddetmeye ikna etti. İki şirketin ortak muhalefeti, ortakların süreci ilerletmesini engellemeye yetti. Uzlaşma koşulları ve şirketlerin buna karşı çıkma gerekçeleri açıklanmadı.

Anlaşmazlık, Kazakistan'ın Atırau Bölgesi'ndeki Bolashak işleme tesisinde kükürt depolanmasıyla ilgili. Konu, Kaşagan'da gelecekte yapılacak yatırımlara ilişkin görüşmelerle de kesişiyor. Bunlar arasında, Kazakistan devlet petrol şirketi KazMunayGas'ın doğruluğunu reddettiği, batı sahasındaki geliştirme çalışmaları için öngörülen 80 milyar dolarlık yatırım da bulunuyor. Bu teklif onaylanmış bir proje değil.

Konunun önemini anlamak için iki ayrımı göz önünde bulundurmak gerekiyor. Kükürt cezası, Kazakistan'ın projenin sözleşme ve mali düzenlemelerine ilişkin çok daha büyük taleplerinden ayrı. Bildirilen batı sahası geliştirme planı da mevcut Kaşagan faaliyetlerini genişletmeye yönelik yayımlanmış planlardan farklı. Ne bir yatırım anlaşması ne de kapsamlı bir hukuki uzlaşma ilan edildi.

Uzlaşmaya kim karşı çıktı, ödeme kimin üzerine kalabilir?

ExxonMobil, TotalEnergies, Shell ve Eni'nin Kaşagan'da ayrı ayrı yüzde 16,81 hissesi bulunuyor. KazMunayGas yüzde 16,88, CNPC yüzde 8,33, Japon Inpex ise yüzde 7,56 hisseye sahip. North Caspian Operating Company (NCOC), sahayı konsorsiyum adına işletiyor.

Exxon ve TotalEnergies'in toplam hissesi yüzde 33,62. Bu nedenle iki şirketin uzlaşmayı durdurabileceğine ilişkin haber, basit bir çoğunluk hesabından ziyade ortakların onayının önemine işaret ediyor. Bu teklif için uygulanan karar kuralları açıklanmadı.

Reklam

KazMunayGas'ın cezaya düşen payını ödemeye karar verdiği bildirildi. Ancak herhangi bir ödemenin gerçekten yapılıp yapılmadığı bilinmiyor. Devlet şirketinin ödeme kararı, tek başına diğer ortakların cezayı kabul ettiğini ya da NCOC'nin hukuki itirazlarının sona erdiğini göstermez.

ExxonMobil, TotalEnergies, KazMunayGas, Shell ve Inpex, bildirilen müzakereler hakkında yorum yapmayı reddetti. Eni, CNPC ve NCOC ise yorum taleplerine yanıt vermedi. Yayımlanmış bir teklif veya ortakların tutumlarını açıklayan beyanlar olmadığı için bildirilen anlaşmazlık, Kaşagan'ın gelişiminin tüm yönlerinde daha geniş bir bölünmenin kanıtı olarak değerlendirilemez.

Cezanın ardındaki kükürt miktarları

Ceza, 2022'de Kaşagan'ın karadaki tesislerinde yapılan ve yaklaşık on ihlal iddiası tespit edilen çevre denetiminin ardından kesildi. Denetçiler, Bolashak'ta izin verilen 730 bin tonluk depolama sınırına karşılık 1,7 milyon tondan fazla kükürt biriktiğini belirtti. NCOC, ihlal iddialarını reddediyor ve kükürt yönetiminin Kazakistan yasalarına ve proje izinlerine uygun olduğunu savunuyor.

Kaşagan petrolü ve gazı, çıkarma ve işleme süreçlerini zorlaştıran zehirli bir gaz olan hidrojen sülfürü yüksek miktarda içeriyor. Bu gazın ayrıştırılmasıyla, yönetilmesi, depolanması veya satılması gereken kükürt ortaya çıkıyor. Hukuki anlaşmazlık, projenin yılda ne kadar kükürt ürettiğinden ibaret değil; depolarda biriken miktarı ve depolama kurallarını da kapsıyor.

NCOC'nin 2024 sürdürülebilirlik verilerine göre blok depolardaki kükürt miktarı 2022 sonunda 1,775 milyon ton, 2024 sonunda ise 613 bin tondu. Bu, 1,162 milyon tonluk, yani yaklaşık yüzde 65'lik bir azalmaya karşılık geliyor. Son miktar, belirtilen izin sınırının 117 bin ton altındaydı.

Aynı veriler, 2024'te yıllık kükürt üretiminin 1,42 milyon ton olduğunu gösteriyor. Üretim bir yıl boyunca gerçekleşen akışı, stok ise belirli bir tarihte depoda kalan miktarı ifade eder. Bu ikisini aynı şeyi ölçüyormuş gibi karşılaştırmak anlaşmazlığı yanlış yansıtır. Stokun azaltılması, önceki depolamanın izinleri ihlal edip etmediği sorusunu da yanıtlamaz.

Depolama kaygıları denetimden önce de vardı. Eni'nin 2017 başındaki bir sunumunda, kükürtün uzaklaştırılmaması halinde 2018 sonuna kadar izin verilen kapasitenin 1,4 milyon ton aşılabileceği uyarısı yapıldı. 2021 tarihli bir talimatta ise birikmiş kükürdün ihraç edilmesinin acil bir ihtiyaç olduğu belirtildi. Bu uyarılar kapasitenin uzun süredir kaygı konusu olduğunu ortaya koyuyor, ancak NCOC'nin hukuki savunmasını sonuçlandırmıyor.

Reklam

İptal edilen ceza nasıl yeniden tahsilata konu oldu?

Ceza, 2025'te iptal edilmesi de dahil olmak üzere birçok yargılama aşamasından geçti. Caspian Policy Center'ın analizinde, Yüksek Mahkeme'nin temmuz ayında davayı yeni oluşturulan bir istinaf mahkemesine göndermesinin ardından, 4 Ağustos 2025'te Astana İstinaf Mahkemesi'nin NCOC lehine verdiği karar aktarılıyor.

Daha sonraki haberlerde ilk ceza kararının usul eksiklikleri nedeniyle bozulduğu, ardından kararın yeniden çıkarıldığı belirtiliyor. Atırau Bölge Mahkemesi, 19 Haziran 2026'da cezayı onadı. Dolayısıyla önceki iptal, mevcut tahsilat anlaşmazlığının kesin biçimde sonuçlandığı şeklinde yorumlanmamalı.

Başlıca gelişmeler, davanın denetimden aktif tahsilata nasıl ilerlediğini gösteriyor:

  • 2022: Denetçiler, Bolashak işleme tesisindeki kükürt depolamasına itiraz etti.
  • Ocak 2025: Uluslararası bir tahkim heyeti, cezanın tahsil edilmesiyle ilgili geçici karar aldı.
  • 4 Ağustos 2025: Astana İstinaf Mahkemesi NCOC lehine karar verdi; yetkililer daha sonra cezayı yeniden düzenledi.
  • 27 Şubat 2026: Yabancı hissedarların yatırım anlaşması davası ICSID'e kaydedildi.
  • 19 Haziran 2026: Atırau Bölge Mahkemesi cezayı onadı.
  • Temmuz 2026: NCOC ödeme süresini kaçırdı ve zorunlu tahsilat süreci başladı.
  • 12 Ağustos 2026: ICSID tahkim heyeti oluşturuldu.
  • 7 Eylül 2026: NCOC'nin bir icra görevlisinin işlemlerine yönelik itirazı değerlendirilirken tahsilat durduruldu.
  • 29 Eylül 2026: İtirazın reddedilmesinin ardından tahsilata yeniden başlandı.

Cezanın dolar cinsinden tutarı, döviz kurları ve yuvarlama nedeniyle farklı biçimlerde aktarılıyor. Politika analizi, yaklaşık 2,3 trilyon tengelik tutarı 2022 kurlarıyla 5,1 milyar dolar, analiz yayımlandığı sırada ise 4,2 milyar dolar olarak vermişti. Daha sonraki haberlerde daha kesin olan 2,356 trilyon tenge, yaklaşık 5,2 milyar dolar olarak hesaplanıyor. Bu çevrimler, cezanın esas tutarının değiştiği anlamına gelmeyebilir.

Tahsilat işletmecinin ötesine uzanabilir

Temmuz ayındaki ödeme süresi dolunca yetkililer NCOC'nin mülk ve araçlarına el koydu. Şirketin genel müdürü, mahkeme kararına uymaması halinde idari ve cezai sorumlulukla karşılaşabileceği konusunda uyarıldı. Bunlar icra tedbirleridir; genel müdürün suç işlediğine dair bir tespit değildir.

Kazakistan Adalet Bakanlığı, uluslararası ortaklardan doğrudan tahsilatı ve olası olarak mal varlıkları ile fonlarına haciz konulmasını da değerlendirdiğini açıkladı. Kaşagan hissedarlarından bazılarının Tengiz ve Karachaganak dahil Kazakistan'daki diğer büyük petrol projelerinde de çıkarı bulunuyor. Bu nedenle olası icra sürecinin etkisi yalnızca NCOC ile sınırlı kalmayabilir.

Reklam

Bakanlık, icra memurlarının NCOC'nin lisansının askıya alınmasını talep edebileceğini belirtti ve yetkili kurumlardan izin bilgilerini istedi. Bildirilen gelişmeler kapsamında lisansın askıya alındığı doğrulanmadı. Benzer şekilde, hissedarlardan tahsilat yapılmasının değerlendiriliyor olması, varlıklarına el konulduğu anlamına gelmiyor.

Eylüldeki duraklama usule ilişkindi. Atırau Bölgesi Uzmanlaşmış İlçelerarası İdare Mahkemesi, NCOC'nin itirazını değerlendirirken tahsilat dosyasındaki belgeleri talep etti ve tahsilat geçici olarak durdu. Mahkemenin itirazı reddettiği 28 Eylül'de bildirildi; takip eden gün icra süreci yeniden etkinleşti.

Uluslararası kararlarla ülke içindeki icra süreci çakışıyor

Altı yabancı hissedar, Uluslararası Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözüm Merkezi'nde (ICSID) bir yatırım anlaşması davası yürütüyor. 27 Şubat 2026'da kaydedilen ve tahkim heyeti 12 Ağustos'ta oluşturulan dava hâlâ sürüyor. Yatırım anlaşması süreçlerinde, bir devletin yabancı yatırımcılara yönelik muamelesinin uluslararası anlaşmalarda kararlaştırılan korumaları ihlal edip etmediği inceleniyor.

Ayrı bir ticari tahkim süreci ise Birleşmiş Milletler Uluslararası Ticaret Hukuku Komisyonu (UNCITRAL) kuralları çerçevesinde yürütülüyor. NCOC, bu tahkim heyetinin süreç devam ederken Kazakistan'ın cezayı tahsil etmesini önleyen geçici tedbirler aldığını söylüyor. Geçici tedbirler, nihai karar verilmeden önce tarafların durumunu korumayı amaçlayan geçici talimatlardır; esas anlaşmazlığı çözmezler.

Ocak 2025'te verilen bir geçici kararın, Kazakistan'a yaklaşık 5 milyar dolarlık kükürt cezasını tahsil etmemesini söylediği ve her iki tarafı da anlaşmazlığı derinleştirmemeye çağırdığı bildirildi. Kazakistan Adalet Bakanlığı, kararın etkisine ilişkin NCOC yorumunu reddediyor; ticari bir tahkim heyetinin çevre yasalarının ve ülke mahkemelerinin verdiği nihai bir kararın uygulanmasını engelleyemeyeceğini savunuyor.

NCOC, cezaya itiraz eden uluslararası şirketler adına da konuştuğu 23 Temmuz tarihli açıklamasında tutumunu şöyle ortaya koydu:

kükürt cezasının hiçbir dayanağı olmadığını düşünüyor ve buna karşı tüm mevcut yollarla itiraz ediyoruz

Dolayısıyla anlaşmazlık hem sorumluluğu hem de uluslararası süreçler tamamlanmadan tahsilata devam edilip edilemeyeceğini kapsıyor. Kükürt anlaşmazlığını çözüme kavuşturan nihai bir tahkim kararı tespit edilmedi. Bekleyen ICSID davası da daha önceki ticari tahkimle karıştırılmamalı.

Tartışmalı 80 milyar dolarlık genişleme planı

Ağustos ayında gündeme gelen bir teklifte, batı Kaşagan'ın geliştirilmesi için ExxonMobil ile KazMunayGas'ın eşit ortaklığa sahip olacağı bir girişim öngörülüyor. Yatırımın 80 milyar dolar, potansiyel üretimin ise günde 600 bin varil olacağı belirtilmişti. Teklif kapsamında kükürt cezasının ve Kazakistan'ın yaklaşık 150 milyar dolarlık ayrı taleplerinin çözüme kavuşturulması koşullar arasında yer alıyordu.

Reklam

KazMunayGas Başkanı Askhat Khassenov bu haberi gerçeği yansıtmadığı gerekçesiyle reddetti ve şirketin söz konusu girişime yönelik planları doğrulamadığını söyledi. Yatırım tutarı ve önerilen üretim kapasitesi bağımsız olarak doğrulanmadı. Bu rakamları taahhüt edilmiş harcama veya üzerinde anlaşmaya varılmış üretim hedefi olarak sunmak, projenin mevcut durumunu olduğundan ileri gösterir.

KazMunayGas, mevcut faaliyetleri genişletmeye yönelik farklı planlar yayımladı. 2A ve 2B aşamaları; teknik çalışmaların, gaz işleme kapasitesinin ve yatırım kararlarının koşullarına bağlı olarak toplam petrol ve kondensat üretimini günde yaklaşık 710 bin varile çıkarabilir. Batı sahasındaki olası bir geliştirmenin bu aşamalarla nasıl örtüşeceği henüz net değil. İki kapasite rakamı, gelecekteki üretimin kesinleşmiş toplamı gibi toplanmamalı.

KazMunayGas'a göre Kaşagan 2025'te yaklaşık 18,2 milyon ton petrol üretti; geri kazanılabilir rezervlerin 9 milyar ila 13 milyar varil arasında olduğu tahmin ediliyor. Kaynak büyük olsa da sığ kuzey Hazar'daki konum, yüksek rezervuar basıncı ve hidrojen sülfür içeriği genişlemeyi teknik açıdan zorlu hale getiriyor. Hukuki anlaşmazlığın çözülmesi, mühendislik gerekliliklerini ortadan kaldırmayacak.

Petrol gelirleri üzerindeki çok daha büyük anlaşmazlık

Kükürt cezası, Kaşagan'ın mali durumu ve sözleşme yükümlülükleriyle ilgili daha geniş kapsamlı bir ticari tahkim sürecine eşlik ediyor. Haberlere göre Kazakistan'ın genel taleplerinin tutarı farklı: genişleme görüşmelerine ilişkin haberlerde yaklaşık 150 milyar dolar, daha geniş tahkim süreci hakkındaki haberlerde 160 milyar dolar, iki davayı ilişkilendiren başka bir haberde ise 166 milyar dolar. Bu rakamlar birbiriyle bağdaştırılmış değil ve kesinleşmiş tek bir tutar gibi sunulmamalı.

Tahkimin başlangıç tarihiyle ilgili haberler de farklılık gösteriyor. Bir haberde sürecin 2023'te başladığı, Caspian Policy Center analizinde ise talebin 2024'te sunulduğu belirtiliyor. Dava Daimi Tahkim Mahkemesi'ne kaydedildi ve Cenevre'deki bir tahkim heyetinde görülüyor. Sürecin en az 2028'e kadar devam etmesi bekleniyor.

Uyuşmazlığın odağında 1997'de imzalanıp 2008'de değiştirilen bir üretim paylaşım anlaşması bulunuyor. Bu tür anlaşmalar, yatırımcıların geliştirme çalışmalarını finanse etmesine ve üretimden uygun görülen maliyetleri geri almasına, kalan gelirin ise ev sahibi devletle paylaşılmasına imkân tanıyor. Kaşagan anlaşması hiçbir zaman yayımlanmadığı için mali koşullarının ayrıntıları kamu denetimine açık değil.

Bildirilen bir geçici kararda, NCOC'nin öncelikli ödemelerden sonra petrol gelirlerinin yüzde 98'ini aldığı yönündeki Kazakistan iddiasına yer veriliyor. Bu, belirli bir gelir kategorisine ilişkin bir iddia; Kazakistan'ın Kaşagan'ın yarattığı her bir doların yalnızca yüzde 2'sini aldığına dair kanıt değil.

Energy Insight & Analytics, Kazakistan'ın 2016-2023 yılları arasında kâr paylaşımından 1,1 milyar dolar, vergiler, devlet payları ve diğer gelirler dahil Kaşagan kaynaklı tüm ödemelerden ise 5,4 milyar dolar aldığını tahmin etti. Kuruluş, aynı dönemde petrol satışlarını 55 milyar dolar, geliştirme ve işletme maliyetlerini ise 86 milyar dolar olarak hesapladı. Bu tahminler, yüksek satış gelirleriyle sınırlı kâr dağıtımlarının bir arada nasıl görülebildiğini açıklamaya yardımcı oluyor; ancak tartışmalı maliyetlerin tümünün sözleşmeye uygun olduğunu kanıtlamıyor.

Reklam

Çözüme kavuşmayan konular

Son uzlaşma girişimi başarısız olan ilk girişim değil. Caspian Policy Center analizinde, 2024'te sunulan bir teklifte 110 milyon dolarlık ek sosyal yatırım ve sıvılaştırılmış petrol gazı tedarikine bağlı ek ödemeler öngörüldüğü, bunların üretim paylaşım anlaşması kapsamında geri ödenebilir olarak tanımlandığı belirtiliyor. Hükümetten resmî bir yanıt kayda geçmemişti. Bu koşulların, Exxon'ın reddettiği bildirilen ve içeriği açıklanmayan teklifle aynı olduğunu varsaymak için dayanak yok.

Daha geniş kapsamlı ilişkiler de karmaşık olmayı sürdürüyor. Shell Üst Yöneticisi Wael Sawan, şubatta Kaşagan ve Karachaganak'taki hukuki davalar netlik kazanana kadar yeni yatırımların durdurulacağını söyledi. Buna rağmen Shell, mart ayında Kazakistan'ın Aktöbe Bölgesi'nde bir arama anlaşması imzaladı. Bu anlaşma, hukuki anlaşmazlıkların her türlü iş birliğini durdurmadığını gösteriyor; ancak Kaşagan'daki yatırım kısıtlamalarını çözmüyor.

Kazakistan'ın PSA kurumu tarafından mart 2025'te İsviçre'de açılan ayrı bir hukuk davası, Kaşagan ve Karachaganak'ta iddia edilen düzenlemelerle ilgiliydi. Ne Eni ne de NCOC davalı olarak gösterildi. Bu iddialar, kükürt izinleriyle ilgili davadan ve kanıtlanmış herhangi bir hukuka aykırılık tespitinden ayrı tutulmalı.

Şimdilik tahsilat sürüyor, hissedarların yatırım anlaşması davası beklemede ve ticari tahkim için açıklanmış nihai bir karar bulunmuyor. Yeni bir uzlaşma tarihi veya duruşma günü belirtilmedi. KazMunayGas'ın ödeme yapıp yapmadığı, yetkililerin hissedarların varlıklarına yönelip yönelmeyeceği ve gözden geçirilmiş bir yatırım teklifinin sunulup sunulmayacağı belirsizliğini koruyor. Ticari sürecin en az 2028'e kadar devam etmesinin beklenmesi, cezanın uzlaşmayla çözüleceği bir tarihten ziyade daha uzun bir zaman ufkuna işaret ediyor.

Özet

  • ExxonMobil'in son uzlaşma teklifini engellediği, TotalEnergies'in de bu tutuma katıldığı bildirildi.
  • Tartışmalı ceza 2,356 trilyon tenge tutarında; bu miktar güncel hesaplamalarda yaklaşık 5,2 milyar dolar olarak belirtiliyor.
  • Mahkemenin NCOC'nin icra sürecine yönelik itirazını reddetmesinin ardından tahsilat 29 Eylül 2026'da yeniden başladı.
  • NCOC, 2022 sonu ile 2024 sonu arasında blok depolardaki kükürt miktarını bildirilen rakamlara göre yaklaşık yüzde 65 azalttı; ancak önceki izin ihlali anlaşmazlığı çözüme kavuşmadı.
  • Uluslararası süreçler sürüyor; Kazakistan ile NCOC, geçici tedbirlerin tahsilata etkisi konusunda anlaşamıyor.
  • KazMunayGas, batı Kaşagan için bildirilen 80 milyar dolarlık girişimi reddediyor; ayrı 2A ve 2B genişleme planları ise koşullara bağlı.
  • Başarısız olan uzlaşma girişiminin koşulları, KazMunayGas'ın herhangi bir ödeme yapıp yapmadığı ve uzlaşmaya yönelik sonraki adımlar açıklanmadı.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir