İptal açıklaması yeni krediyi belirsizliğe sürüklüyor
Bangladeş, Uluslararası Para Fonu’nun (IMF) 5,5 milyar dolara çıkarılan kredi programı kapsamında beş taksitte 3,64 milyar dolar aldı. Bu bilgi, Finans Bölümü kayıtlarında yer alıyor. Maliye Bakanı Amir Khosru Mahmud Chowdhury şimdi programı iptal ettiğini söylüyor. Öte yandan yetkililer, üç yıl içinde yaklaşık 4 milyar ila 4,5 milyar dolar değerinde yeni bir program için görüşmelerin hazırlığını yapıyor.
İçindekiler
- İptal açıklaması yeni krediyi belirsizliğe sürüklüyor
- IMF’nin taahhüt ettiği şey
- Hükümet bu noktaya nasıl geldi?
- Rakamlar ve programın durumu tam olarak örtüşmüyor
- Müzakerelerin merkezinde reformlar var
- Enerji maliyetleri ve zayıf vergi gelirleri seçenekleri kısıtlıyor
- Bankacılık reformları IMF kredisinden daha geniş bir alanı etkiliyor
- Bakanın alternatifi piyasalar
- Yatırımcı güveni ve sıradaki kararlar
- Öne Çıkanlar
Bakan, açıklamasını 4 Ekim’de Dakka’daki Krishibid Institution oditoryumunda düzenlenen Dünya Yatırımcı Haftası 2026’nın açılışında yaptı. Etkinliği Bangladeş Menkul Kıymetler ve Borsa Komisyonu (BSEC) ile Uluslararası Menkul Kıymet Komisyonları Örgütü (IOSCO) ortaklaşa düzenledi.
Khosru, hükümetin uygun bulmadığı koşulları kabul etmek yerine sermaye piyasalarına yöneleceğini söyledi. Bu kararı, Bangladeş’i 2034’e kadar 1 trilyon dolarlık ekonomi hâline getirme hedefiyle ilişkilendirdi.
"IMF programını iptal ettim. Bunu biliyorsunuz, görüyorsunuz. Koşulları bizim için kabul edilebilir değil. Piyasadan kaynak yaratmak istiyorum," dedi.
Ancak Finans Bölümü yetkilileri, IMF ile görüşmelerin sürdüğünü söylüyor. Açıklamalarına göre bakan, yeni kredi başvurusundan vazgeçmeyi değil, eski anlaşmadan ayrılmayı kastetti. Diğer yetkililer ise durmuş olan altıncı taksidin hâlâ incelemeye tabi tutulabileceğini belirterek mevcut düzenlemenin de yürürlükte olduğunu söylüyor.
Bu ayrım önemli: Mevcut programı reddetmeye yönelik siyasi bir karar, söz konusu düzenlemenin resmen sona erdirildiği, yeni kredi talebinden vazgeçildiği ya da yeni bir kredinin onaylandığı anlamına gelmiyor. Bakanın son açıklamaları, bu ayrı adımlardan herhangi birinin kesin olarak gerçekleştiğini ortaya koymuyor.
IMF’nin taahhüt ettiği şey
IMF, 3 Haziran’da Bangladeş’in yeni bir program talep ettiğini doğruladı. Açıklamada kredi tutarı ya da bir finansman paketinin onaylandığı duyurulmadı. Bunun yerine ekonomik koşullar, politika öncelikleri ve reformlar üzerine daha fazla temas kurulacağından söz edildi.
IMF’nin Bangladeş misyon şefi Ivo Krznar, açıklamasında yeni bir düzenlemenin ülkenin dış finansman ihtiyaçlarına ve reform taahhütlerine bağlı olacağını belirtti.
"Yeni bir düzenleme, Bangladeş’in ödemeler dengesi ihtiyaçlarına ve güvenilir bir reform gündeminin dayanak oluşturduğu güçlü politika taahhütlerine bağlı olmalı; ayrıca IMF politikalarına ve İcra Direktörleri Kurulu’nun onayına tabi olmalıdır," dedi Krznar.
Ödemeler dengesi, ticaret, yatırım ve borçlanma dâhil olmak üzere bir ülkenin dünyanın geri kalanıyla yaptığı işlemleri ifade eder. IMF programı, bu işlemlerden kaynaklanan finansman baskılarını ele alır. Dolayısıyla yalnızca bir dizi altyapı projesinin maliyetini karşılamaya yönelik fondan farklıdır.
Krznar, IMF personelinden oluşan ilk ziyaret ekibinin son gelişmeleri ve reform zorluklarını değerlendireceğini söyledi. Olası programın büyüklüğü ve taahhütleriyle ilgili müzakereler, ayrı bir misyonun ardından başlayacak. Yeni bir düzenlemeyi görüşmeyi kabul etmek, İcra Direktörleri Kurulu’nun onayı anlamına gelmiyor.
Hükümetin önerdiği tutar da haberlerde farklı şekillerde yer aldı. İlk haberlerde üç ila dört yıl için 5 milyar ila 6 milyar dolardan söz edilirken, bir başka haberde üç yıl için 5 milyar dolarlık talep aktarıldı. Daha sonraki haberlerde 4 milyar ila 4,5 milyar dolar, son ön görüşmelerde ise üç yıl için 4,5 milyar dolar öne çıktı. Bunlar müzakere önerileri; IMF’nin duyurduğu bir taahhüt değil.
Hükümet bu noktaya nasıl geldi?
Yeni bir düzenlemeye yönelme, ekim ayındaki konuşmadan önce başladı. Bangladeş, döviz sıkıntısı yaşadığı dönemde ilk finansman için başvurmuş; mevcut yönetim ise Şubat 2026’da göreve geldikten sonra programın koşullarını yeniden değerlendirmeye başlamıştı.
Başlıca gelişmeler birkaç aya yayıldı:
- Temmuz 2022: Dış finansman baskıları artarken hükümet IMF’den yardım istedi.
- 30 Ocak 2023: IMF, genellikle 4,7 milyar dolar olarak bildirilen ilk programı onayladı.
- Şubat 2023: Bangladeş, 476,3 milyon dolarlık ilk taksidi aldı.
- 2025: Geçici yönetim, 800 milyon dolar olduğu bildirilen bir genişleme sağladı ve programın tutarı 5,5 milyar dolara çıktı.
- Nisan 2026: Yeni hükümet, IMF ve Dünya Bankası Bahar Toplantıları sırasında mevcut düzenlemeden ayrılmayı görüştü.
- 21 Mayıs: Khosru, IMF Başkan Yardımcısı Nigel Clarke ile yeni bir çerçeve hakkında çevrim içi görüştü.
- 3 Haziran: IMF, Bangladeş’in yeni program talebini doğruladı.
- Temmuz: IMF misyonu Dakka’da ön görüşmeler yaptı; bir habere göre çalışmalarını 17 Temmuz’da tamamladı.
- 4 Ekim: Khosru, IMF programını iptal ettiğini ve piyasalardan finansman arayacağını kamuoyuna açıkladı.
Bakanın daha önceki açıklamaları, görüşmelerin süreceği konusunda daha netti. Nisan ayında IMF, Dünya Bankası ve Asya Kalkınma Bankası (ADB) ile görüşmelerin devam ettiğini söyledi. Temmuz ayında Sekreterlikte düzenlenen basın toplantısında ise Bangladeş’in kamu yararını koruyarak yeni bir program için müzakere edeceğini belirtti.
Rakamlar ve programın durumu tam olarak örtüşmüyor
Haberlerde hem ödenen taksitler hem de eski düzenlemenin durumu konusunda farklı bilgiler yer alıyor. Birçok haberde yinelenen Finans Bölümü verilerine göre, beş taksitte toplam 3,64 milyar dolar alındı. Diğer haberlerde bu tutar 3,8 milyar dolar olarak verilirken, 19 Mayıs tarihli bir haberde 3,595 milyar dolar deniyor.
İlk onaylanan tutar konusunda da farklılık var. Haberlerin çoğunda ilk tutar 4,7 milyar dolar olarak belirtiliyor; ardından programın 800 milyon dolar artırılarak 5,5 milyar dolara çıkarıldığı aktarılıyor. İki haberde ise ilk tutar 4,5 milyar dolar olarak verilmesine rağmen, 800 milyon dolarlık artışın programı 5,5 milyar dolara çıkardığı söyleniyor. Bu son rakamlar aritmetik olarak birbirini tutmuyor. Artışın Mayıs ya da Haziran 2025’te yapıldığı bildiriliyor.
Sıkça tekrarlanan 3,64 milyar dolarlık ödeme tutarı esas alındığında, Bangladeş genişletilmiş 5,5 milyar dolarlık paketin yaklaşık yüzde 66’sını aldı. Aradaki fark 1,86 milyar dolar. Ancak bu hesap, hukuken ne kadar kaynağın hâlâ kullanılabilir olduğunu ya da ne zaman serbest bırakılabileceğini ortaya koymuyor.
Taksitlerin zamanlaması konusunda da haberler farklılık gösteriyor. Birkaç haberde altıncı taksidin Kasım 2025’ten bu yana beklediği belirtiliyor. Bir başka haberde ise Haziran 2025’ten bu yana iki taksitte toplam 1,3 milyar doların ödenmediği aktarılıyor. Eski programın bitiş tarihi kimi haberlerde Aralık 2026, kimilerinde ise 2027’ye uzanan bir takvim olarak veriliyor.
En önemlisi, bazı yetkililer programdan ayrılma kararı alındığını söylerken diğerleri düzenlemenin hâlâ yürürlükte olduğunu ve gelecek bir misyonun altıncı taksidi görüşebileceğini belirtiyor. Resmî fesih, kullanılabilir kalan tutar ve yeni program talebi konusunda kesin bir açıklama hâlâ gerekli.
Müzakerelerin merkezinde reformlar var
Hükümetin itirazı, tüm ekonomik iş birliğini sona erdirme kararından ziyade reformların hızı ve içeriğiyle ilgili. Maliye Bakanlığının mayısta yayımladığı açıklamada, eski programın farklı bir ekonomik ve politika ortamında tasarlandığı belirtildi. Açıklamada, reformlardan tümüyle vazgeçmek yerine kademeli ve uygulanabilir reformların tercih edildiği ifade edildi.
Görüşmelerde ele alındığı bildirilen koşullar arasında sübvansiyonların azaltılması, gelirlerin artırılması, bankalardaki sorunların giderilmesi ve ekonomik istikrarın yeniden sağlanması yer alıyor. Daha somut öneriler arasında yüzde 15’lik tek bir katma değer vergisi oranı, vergi muafiyetlerinin azaltılması, piyasa tarafından belirlenen bir döviz kuru, vergi politikasıyla tahsilatın birbirinden ayrılması ve iflas yasası bulunuyor.
Yetkililer, geniş kapsamlı elektrik ve gübre sübvansiyonlarının hedefli nakit transferleriyle değiştirilmesini de öneriyor. Genel sübvansiyonlar, ürünün ulaştığı herkes için fiyatları düşürüyor. Hedefli transferler ise desteği seçilmiş hanelere ya da alıcılara yönlendiriyor; bunun için söz konusu kişileri belirleyip ödemeleri ulaştıracak güvenilir bir sistem gerekiyor.
Ekonomist ve Knowledge Hub Institute Başkanı Khandaker Golam Moazzem, Bangladeş’in hâlâ yaklaşık 4,5 milyar dolarlık yeni finansman istediğini, ancak buna eşlik eden koşulları kabul etmekte isteksiz olduğunu söylüyor. Müzakerelerin en az iki yıl sürebileceğini tahmin ediyor. Bu süre, başka bir haberde belirtilen Aralık tarihli anlaşmadan çok daha uzun.
Dünya Bankasının Dakka ofisinde eski başekonomist olarak görev yapan Zahid Hussain, temel sorunlar ortadan kalkmadığı için yeni programın benzer reformlar gerektirmesinin muhtemel olduğunu söylüyor. Anlaşmanın değiştirilmesi daha fazla zaman kazandırabilir, ancak tek başına gelir, bankalar ve sübvansiyonlarla ilgili sorunların çözülmesi ihtiyacını ortadan kaldırmaz.
Enerji maliyetleri ve zayıf vergi gelirleri seçenekleri kısıtlıyor
Hükümet harcamalarının boyutu, yetkililerin Bangladeş’in kalkınma finansmanından kısa sürede vazgeçebileceğine neden inanmadığını açıklamaya yardımcı oluyor. Bu mali yılın bütçesinde elektrik sübvansiyonları için 370 milyar taka, sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) sübvansiyonları için 60 milyar taka ayrıldı. Toplam tutar 430 milyar taka.
Bunun dışında Finans Bölümünün iki buçuk ayda LNG ithalatı için yaklaşık 238 milyar taka serbest bıraktığı bildiriliyor. İthalat finansmanı ile bütçede ayrılan sübvansiyon giderleri mutlaka ayrı harcama kalemleri olmadığından, bu tutar sübvansiyon ödeneklerine doğrudan eklenmemeli.
Hükümet, Bangladeş Petrol Kurumunun mart-ağustos döneminde yaklaşık 228,76 milyar taka zarar ettiğini söylüyor. Bu haberlerde aktarılan uluslararası fiyatlara göre motorinin litre başına zararı yaklaşık 89 takaydı; yıllık sübvansiyon ihtiyacının ise 400 milyar takaya yaklaştığı tahmin ediliyordu. Akaryakıt fiyatlarına yapılan 20 takalık zammın yıllık motorin açığını yaklaşık 100 milyar taka azaltması bekleniyordu. Buna rağmen yaklaşık 300 milyar takalık açık kalacaktı.
Gelirler, eski programın hedeflerinin tersine hareket etti. Vergi gelirlerinin gayrisafi yurt içi hasılaya oranı, anlaşmanın imzalandığı dönemdeki yüzde 7,4’ten yüzde 6,8’e geriledi; düşüş 0,6 yüzde puan oldu. Program, ilk iki yılın her birinde oranın 0,5 yüzde puan, üçüncü yılda ise 0,7 puan artırılmasını öngörüyordu.
Hükümet, vergi kolaylıkları sağlarken bir önceki yılın fiilî tahsilatından yaklaşık yüzde 45 daha yüksek bir gelir hedefi belirledi. Yetkililer, IMF’nin her reformun ne kadar gelir getireceğine ilişkin tahminler istediğini ve Ulusal Gelir İdaresinin tahsilat planının kreditörü ikna etmediğini söylüyor.
Kurumsal yükümlülükler konusunda da çözüme kavuşmamış başlıklar var. Ulusal Gelir İdaresinin politika belirleme ve tahsilat işlevlerinin Aralık 2025’e kadar ayrılması gerekiyordu. Bu konuda bir kararname yayımlandı ancak yasalaşmadığı bildiriliyor. Ismail Zabiullah başkanlığındaki inceleme komitesi de raporunu henüz sunmadı. Vergi muafiyetlerinin rasyonelleştirilmesi için Temmuz 2027 son tarih olarak belirlenmişti.
Bankacılık reformları IMF kredisinden daha geniş bir alanı etkiliyor
Bankacılık reformu da tartışmalı başlıklardan biri. Banka Çözümleme Yasası 2026, zor durumdaki beş İslami bankanın birleştirilmesi için adımların atıldığı 2025 tarihli Banka Çözümleme Kararnamesi’ni değiştirdi. Çözümleme çerçevesi, güvenli biçimde faaliyet gösteremeyen bankaların yetkililer tarafından nasıl yeniden yapılandırılacağını ya da nasıl ele alınacağını belirliyor.
Kalkınma ortaklarının, eski sahiplerin devlet kaynaklarını uygun koşullarla geri ödedikten sonra kontrolü yeniden ele geçirmesine izin verebilecek bir hükme itiraz ettiği bildiriliyor. Dünya Bankasının ayrı bir 500 milyon dolarlık bütçe destek kredisi için 18(A) Bölümü’nün kaldırılmasını şart koştuğu öne sürüldü. Bu, müzakerelerde bildirilen bir tutum; kredinin reddedildiğinin teyidi değil.
IMF’nin ocak ayındaki IV. Madde değerlendirmesinde, üye ülkelerin ekonomilerine ilişkin düzenli inceleme kapsamında, gelirlerin zayıf olduğu, bankacılık sektöründe kırılganlıklar bulunduğu, döviz kuru çerçevesinin eksik uygulandığı ve enflasyonun yüksek seyrettiği belirtildi. Değerlendirmede ayrıca gelir hedefinin büyük farkla tutturulamadığı ve bankacılık istikrarı için vaat edilen stratejinin benimsenmediği ifade edildi.
Yetkililer, yürürlükte bir IMF programının Dünya Bankası ve ADB’den yıllık 3 milyar ila 4 milyar dolar bütçe desteği alınmasına yardımcı olabileceğini tahmin ediyor. Diğer haberlerde ise bu tutar, Bangladeş’in yıllık bütçe desteği ihtiyacı olarak aktarılıyor. Her iki durumda da IMF ile müzakereler tek bir kredi akışından fazlasını etkiliyor; çünkü diğer finansörler destek kararlarında IMF’nin değerlendirmesini dikkate alabiliyor.
Bakanın alternatifi piyasalar
Khosru, Bangladeş’in 1 trilyon dolarlık ekonomi hedefine ulaşmak için yılda yaklaşık 50 milyar dolarlık yatırıma ihtiyaç duyduğunu söylüyor. Önerdiği yaklaşım, çok taraflı kreditörlere bağımlı kalmak yerine iç borçlanma tahvillerini, uluslararası borçlanmayı ve hisse senedi yatırımlarını kapsıyor.
Maliye Bakanı, ekim ayındaki etkinlikte Bangladeş’i uluslararası finans merkezleriyle buluşturmanın gerekliliğinden söz etti.
"Uluslararası piyasalardan kaynak yaratma fırsatları oluşturmak istiyoruz. Kendimizi uluslararası finans merkezleriyle buluşturmamız gerekiyor," dedi.
Gündemdeki planlar arasında New York’ta dolar tahvilleri, Hong Kong’da bir Bangladeş yatırım fonu, yerel para birimi cinsinden tahviller, samuray tahvilleri ve panda tahvilleri bulunuyor. Samuray tahvilleri, yabancı borçluların Japonya’da yen cinsinden çıkardığı tahvillerdir. Panda tahvilleri ise yabancı borçluların Çin’in iç piyasasında renminbi cinsinden çıkardığı tahvillerdir.
Khosru, yatırımcıların satın alabileceği menkul kıymetlere dönüştürülen varlık nakit akışlarını ifade eden menkul kıymetleştirme çağrısında da bulundu. Havayolları gibi ticari işletmelerin vergi mükelleflerinin parasına başvurmak yerine piyasalardan finansman sağlaması gerektiğini söyledi. Padma ve Jamuna köprülerini sermaye piyasasına taşıma süreçleri de değerlendiriliyor; ancak henüz bir işlem yapısı ya da takvim açıklanmadı.
Önerilen 4,5 milyar dolarlık yeni IMF kredisi, üç yıl boyunca yılda ortalama 1,5 milyar dolara denk geliyor. Bu, bakanın verdiği yıllık 50 milyar dolarlık yatırım tutarının yüzde 3’ü. Karşılaştırma, ölçek farkını gösteriyor ancak bu iki tutar farklı amaçlara hizmet ediyor. Genel yatırım finansmanı, döviz ihtiyacını ve hükümetin bütçe üzerindeki baskılarını karşılamaya yönelik desteğin doğrudan alternatifi değil.
Piyasalardan borçlanmanın da geri ödeme yükümlülükleri, yatırımcıların beklentileri ve fiyatlama riskleri var. Döviz cinsinden tahviller, borçlanılan para biriminde geri ödeme gerektiriyor. Henüz ihraç koşulları açıklanmadığından, piyasaların daha ucuz finansman sağlayacağı iddiası gerçek borçlanma maliyetleriyle karşılaştırılarak sınanmış değil.
Yatırımcı güveni ve sıradaki kararlar
Sermaye piyasası stratejisinin başarıya ulaşması, yetkililerin de yeterince derin olmadığını kabul ettiği piyasada güvenin yeniden tesis edilmesine bağlı. Khosru; Bangladeş Merkez Bankası, Ulusal Gelir İdaresi, sigorta şirketleri, borsalar ve aracı kurumlar arasında eşgüdüm kurulması, yönetişimin iyileştirilmesi ve güçlü şirketlerin piyasaya girmesi çağrısında bulundu.
Başbakanın yatırım ve sermaye piyasalarından sorumlu özel yardımcısı Tanvir Shahriar Gani, Bangladeş piyasasını bölgedeki diğer piyasalarla karşılaştırılabilir hâle getirmek için iki yıllık bir hedef belirledi. Görüşülen ürünler arasında dönüştürülebilir tahviller, gayrimenkul yatırım ortaklıkları, hisse senedi opsiyonları ve yerel para birimi cinsinden tahviller var.
BSEC Başkanı Masud Khan, halka arz onaylarının gözden geçirilen süreç kapsamında üç ay içinde tamamlanacağını söyledi. Ayrıca iki buçuk yıldır yeni bir şirketin borsada işlem görmeye başlamadığını belirtti ve Beximco Limited yönetim kurulunun yeniden oluşturulması gibi önlemlerden söz etti. Dakka Borsası Başkanı Mominul Islam, yatırımcı güveninin yeniden tesis edilmesini en acil ve büyük zorluk olarak nitelendirdi.
Bir sonraki IMF görüşmelerinin, 12-18 Ekim tarihlerinde Bangkok’ta düzenlenmesi planlanan yıllık toplantılar çevresinde yapılması bekleniyor. Bangladeş heyetine Khosru başkanlık edecek. Yetkililer reform önerilerinin sunulduğunu söylüyor. Dakka’ya yapılacak sonraki IMF misyonunun tarihi haberlerde farklı veriliyor: kimi haberlerde ekim sonu, kimilerinde kasım. Bir haberde ise yeni bir anlaşmanın aralık ayında imzalanabileceği öne sürülüyor.
Bu tarihler kesinleşmiş onay takvimleri değil, beklentilerden ibaret. Başka bir haberde yıllık toplantıların Bangkok yerine Washington’da düzenleneceği belirtiliyor. Öncelikle eski programın yürürlükte olup olmadığına, bekleyen fonların serbest bırakılıp bırakılamayacağına ve Bangladeş’in yeni program kapsamında hangi reformları taahhüt edeceğine karar verilmesi gerekiyor. Bakanın piyasa finansmanına yönelik planları bu soruların hiçbirini henüz yanıtlamıyor.
Öne Çıkanlar
- Khosru, 4 Ekim’de IMF programını iptal ettiğini söyledi; ancak yetkililer yeni kredi görüşmelerinin sürdüğünü belirtiyor.
- IMF, 3 Haziran’da yeni program talebini doğruladı. Finansman için müzakereler ve İcra Direktörleri Kurulu’nun onayı gerekiyor.
- Son görüşmelerde üç yıl için yaklaşık 4 milyar ila 4,5 milyar dolar üzerinde duruluyor; önceki öneriler daha yüksekti.
- Toplam ödemeler, eski programın resmî durumu ve bekleyen taksitlerin zamanlaması konusunda haberler farklılık gösteriyor.
- Vergi tahsilatı, sübvansiyonlar, bankacılık reformu ve döviz kuru politikası müzakerelerin temel başlıkları arasında.
- Hükümet tahvil ve hisse senedi piyasalarını öne çıkarıyor, ancak nihai finansman koşullarını ya da ihraç tarihlerini açıklamış değil.
- Ekim ve kasım aylarında yeni görüşmeler bekleniyor. Aralık ayında anlaşma imzalanması kesinleşmiş bir sonuç değil, olasılık.






