Endonezya’nın Nikel Üretimini Genişletmesi Weda Körfezi’nde Suları, Ormanları ve Geçim Kaynaklarını Baskı Altına Alıyor

16 dakikalık okuma
Indonesia's Nickel Expansion Puts Weda Bay's Water, Forests and Livelihoods Under Strain

Halmahera için milyarlarca dolarlık yeni yatırım, giderek artan maliyetler

Endonezya Weda Bay Sanayi Parkı’ndaki 10,2 milyar dolarlık sanayi genişlemesi, orman kaybı, kirlenmiş su yolları ve sellerle zaten mücadele eden bir kıyı şeridine daha fazla nikel işleme, alüminyum üretimi ve batarya imalatı getiriyor. Cumhurbaşkanı Prabowo Subianto, bölge sakinleri ve kampanyacılar yeni yatırımların Halmahera’nın geleceği açısından ne anlama geleceğinin bağımsız biçimde değerlendirilmesi çağrısında bulunurken, paketi 8 Ekim 2026’da duyurdu.

İçindekiler
  1. Halmahera için milyarlarca dolarlık yeni yatırım, giderek artan maliyetler
  2. İhracat yasağı kıyıyı nasıl dönüştürdü?
  3. Sakinlerin anlatıları ve orman haritaları ne gösteriyor?
  4. Balıkçılık için daha uzağa gitmek gerekiyor
  5. Seller ve su kaynakları artan baskıyla karşı karşıya
  6. Sağlık uyarıları daha kapsamlı araştırma gerektiriyor
  7. İşler geçim maliyeti ve güvenlik kaygılarıyla birlikte geliyor
  8. Kömür, temiz enerji vaadini gölgeliyor
  9. Ulusal yol haritası Halmahera’nın kısıtlarıyla karşı karşıya
  10. Sanayi büyümesinin bedelini kim ödüyor?
  11. Öne Çıkanlar

Endonezya hükümetinin duyurusu, toplam 10,2 milyar dolar, yani yaklaşık 180 trilyon rupiah yatırım tutarındaki 11 nikel işleme projesini doğruluyor. Prabowo, dört sanayi projesinin ticari faaliyete geçtiğini, yedi yeni projenin inşaatına başlandığını ve ilk elektrikli araç bataryası ihracatının yapıldığını söyledi. Yatırım ve İşleme Bakanı ve Danantara Üst Yöneticisi Rosan Perkasa Roeslani, tamamlanan dört projeye yapılan yatırımı 3,4 milyar dolar olarak açıkladı.

Ticari faaliyete geçen dört proje; PT Blue Sparking Energy’nin karışık hidroksit çökeleği (MHP), PT REPT Batero Indonesia’nın nikel manganez kobalt (NMC) ve lityum demir fosfat (LFP) batarya malzemeleri, PT Pioneer Aluminium Industries’in elektrolitik alüminyum üretimi ve PT XCMG Indonesia Manufacturing’in elektrikli ağır iş makinesi bileşenlerini kapsıyor.

İnşaatına başlanan yedi proje PT Guang Ching Nickel Cobalt, PT Inno Prima Material, PT Tinci Materials Indonesia, PT Weda Bay Aluminium, PT Bintang Karya Aluminium, PT Flat Solar Energy Indonesia ve PT Foton Guangqing Motor Indonesia. Rosan, yeni projeler arasında nikel bazlı batarya malzemeleri, elektrikli araç bataryaları için separatörler ve elektronik bileşenler, alüminyum ürünler, elektrikli ağır iş makineleri ve güneş enerjisi sektörü için fotovoltaik cam bulunduğunu söyledi.

Ekonomik açıdan riskler büyük. Endonezya’nın yatırım bakanına göre sanayi parkında yaklaşık 117 bin kişi çalışıyor ve nikel işleme, Kuzey Maluku ekonomisinin yaklaşık yarısını oluşturuyor. Genişleme; makine, kamyon, batarya, güneş camı ve kimya şirketlerini kapsıyor, böylece sanayi zinciri cevher işlemenin ötesine uzanıyor.

Çevresel riskler de aynı ölçüde somut. Weda Bay’de yaşayan 46 kişiyle 2025’te yapılan bir araştırmada, katılımcıların yaklaşık yüzde 47’sinin kanındaki cıva düzeyinin araştırmacıların referans değerini, yaklaşık yüzde 32’sinin ise arsenik düzeyinin kendi referans değerini aştığı görüldü. Bu bulgular daha ileri incelemeyi gerektiriyor ancak tek başına maruziyet kaynağını veya daha geniş nüfustaki yaygınlığını ortaya koymuyor.

64 yaşındaki Lelilef Sawai balıkçısı Abdullah Ambar için dönüşüm kapısına kadar geldi. Yabancı balıkçı teknelerinde onlarca yıl çalıştıktan sonra, üç teknelik bir filo kurmak için geri döndü. Her tekne 12 saatlik bir seferde yarım tona kadar çizgili orkinos ve uskumru taşıyabiliyordu. Abdullah, ailesinin nesillerdir yaşadığı yerde artık gürültüden, balık tutmanın zorlaşmasından, suyun rahatsız edici hâle gelmesinden ve fiyatların yükselmesinden söz ediyor.

Reklam

İhracat yasağı kıyıyı nasıl dönüştürdü?

Endonezya’nın aşağı yönlü işleme politikası, ham cevheri ihraç etmek yerine mineralleri yurt içinde işlemek anlamına geliyor. Nikel ihracatına yönelik kısmi kısıtlamalar 2014’te başladı; yerel rafinerilere yatırım yapmayı taahhüt eden şirketlere istisnalar tanındı. 2020’de ham nikel cevherinin ihracatına tamamen yasak getirildi. Bu yasak, izabe tesisleri ile batarya malzemesi fabrikalarına sermaye akışını hızlandırdı.

Endonezya Nikel Sanayisi Forumu verilerine göre cevher üretimi 2015’te 7,8 milyon tondan 2025’te 265 milyon tona çıkarak önceki hacmin yaklaşık 34 katına yükseldi. Aynı dönemde rafineri sayısı altıdan 79’a çıktı; 90 tesisin daha inşaatı sürüyor. İşlenmiş nikel üretimi ise 368 bin tondan 2,2 milyon tona yükseldi. Cevher tonajı ile işlenmiş nikel üretimi farklı ölçütlerdir ve birbirinin yerine kullanılmamalıdır.

Halmahera genelinde maden imtiyazları yaklaşık 2.560 kilometrekarelik, yani adanın kabaca yedide birlik bir bölümünü kapsıyor. Weda Bay çevresinde sanayi tesisleri kıyı boyunca 11 kilometreye yayıldı; Lelilef, Kobe, Gemaf ve Sagea’yı yatakhaneler, pansiyonlar, yoğun yollar ve sanayi aydınlatmalarıyla dolu yerleşimlere dönüştürdü.

Sanayi parkının ilk dönemine ilişkin haberlerde tarihler farklılık gösteriyor. Bir anlatım, işleme tesislerinden birinin 2018’de faaliyete geçtiğini belirtiyor. Climate Rights International ise inşaatın 2018’de başladığını, IWIP operasyonlarının 2020’de devreye girdiğini kaydediyor. Bu ayrım farklı tesislerle ilgili olabilir; ancak tarihler tek bir açılış tarihiymiş gibi birleştirilmemelidir.

  • 2014: Endonezya ham nikel ihracatına kısmi kısıtlamalar getirdi.
  • 2018: Climate Rights International’a göre IWIP’nin inşaatı başladı.
  • 2020: Nikel cevheri ihracatına yönelik tam yasak yürürlüğe girdi; CRI, IWIP’nin faaliyete başlangıcını da bu yıl olarak belirtiyor.
  • 21 Temmuz 2024: Weda Bay çevresindeki yerleşimleri büyük bir sel vurdu.
  • 12 Haziran 2025: Bappenas ve WRI Indonesia, ulusal nikel karbonsuzlaştırma yol haritasını yayımladı.
  • 8 Ekim 2026: Prabowo yeni sanayi yatırım paketini duyurdu.

Sakinlerin anlatıları ve orman haritaları ne gösteriyor?

Climate Rights International’ın Ocak 2024 tarihli Nickel Unearthed raporu, Şubat-Eylül 2023 arasında yürütülen saha araştırmasına dayanıyor. Araştırmacılar, kendilerini Yerli olarak tanımlayan 39 kişinin de aralarında bulunduğu 45 kişiyle görüştü; bu 39 kişinin 20’si Sawai, 19’u Tobelo halkındandı.

CRI, University of California, Berkeley bünyesindeki AI Climate Initiative ile birlikte, Halmahera’daki nikel imtiyazları içinde en az 5.331 hektar ormanın kesildiğini tahmin etti. Kaybedilen ormanlarda yaklaşık 2,04 milyon ton karbondioksit eşdeğeri depolanmıştı. Bu ölçü, farklı sera gazlarını ortak bir ölçeğe göre ifade ediyor.

Reklam

Çevre örgütü Walhi’ye atfedilen ayrı verilere göre Temmuz 2024 sellerinden etkilenen köylerin yukarısındaki maden sahalarında orman kaybı 7.167 hektarı aştı. Orta Halmahera’da 2016’da yaklaşık 109 bin hektar orman bulunuyordu; 26 maden ruhsatı 57.627 hektarlık alanı kapsıyor. Bu rakamlar CRI analizinden farklı sınırları ve değerlendirme dönemlerini kapsıyor; dolayısıyla birbirine eklenemez.

CRI ayrıca rıza alınmadan arazi edinildiği, yetersiz tazminat ödendiği ve gözdağı verildiği yönündeki iddiaları da belgeledi. Gemaflı Sawai çiftçisi Maklon Lobe, IWIP temsilcilerinin 2018’de ağaçlarını kestiğini ve arazisine erişimini engellediğini söyledi. 38 hektarı kapsayan bir tapusu olmasına rağmen, sonunda yalnızca sekiz hektar için ödeme aldığını belirtti. Bunlar görüşmelerde kayda geçirilen iddialardır; mahkeme kararı değildir.

Raporda Tsingshan Holding Group, Huayou Cobalt ve Zhenshi Holding Group, IWIP hissedarları olarak belirtiliyor. Ayrıca o dönemde Eramet ve BASF ile POSCO tarafından önerilen tesisler ele alınıyor. Bu öneriler, Ocak 2024’te dile getirilen planların kaydıdır; daha sonra her tesisin hayata geçirildiğini doğrulamaz.

Balıkçılık için daha uzağa gitmek gerekiyor

Abdullah, kıyıdan birkaç metre açıkta balık bulunabilen günleri hatırlıyor. Yük gemilerinin göçmen balıkları uzaklaştırdığını, demirlerin de mercanlara zarar verdiğini söylüyor. Yağmur, temizlenmiş tepelerden gelen kırmızı ve turuncu toprağı artık körfeze taşıyor.

CRI’nin 8 Şubat 2023’te görüştüğü Gemaflı Sawai balıkçısı Max Sigoro, bozulan suların ve kısıtlanan erişimin çalışma biçimini nasıl değiştirdiğini şöyle anlattı:

Eskiden balık tutmak için kıyıya yakın yerlerde kürek çekerdik; şimdi daha açığa gitmek zorundayız. Daha açığa gitmek daha tehlikeli ve gelgitleri hesaplamak zorundayız. Ayrıca daha pahalı.

Ekolojik süreçlerin etkisi Weda Bay’in ötesine uzanıyor. IPB Üniversitesi öğretim görevlisi ve balıkçılık ve deniz bilimleri uzmanı Dr. Meutia Ismet, Doğu Halmahera’daki Buli Körfezi hakkında 12 Haziran 2026’da yayımlanan IPB Üniversitesi açıklamasında, arazinin temizlenmesinin üst toprağın yağışla kıyı sularına taşınmasını kolaylaştırdığını anlattı.

Suda asılı kalan tortu güneş ışığını engelliyor ve organik maddeler ayrışırken oksijen seviyesini düşürebiliyor. Mercanları örten tortu, yaşamlarını sürdürmelerine yardımcı olan algleri bozarak strese, beyazlaşmaya ve ölüme yol açabiliyor. Deniz çayırları ve mangrovlar da zarar görebiliyor. Meutia’nın açıklaması kıyı madenciliğiyle ilgili riskleri ortaya koyuyor; ancak Weda Bay’in su koşullarına ilişkin bir ölçüm değil.

Meutia ayrıca nikel, demir, manganez ve kadmiyum gibi metallerin deniz canlılarında birikebileceği ve besin zincirine geçebileceği uyarısında bulundu. Düzenli su, tortu ve metal testleri yapılmasını, tortu kontrolünün güçlendirilmesini, yeniden bitkilendirmeyi ve etkilenen topluluklara destek verilmesini önerdi.

Reklam

Seller ve su kaynakları artan baskıyla karşı karşıya

Temmuz 2024’teki sellerin 1.726 kişiyi yerinden ettiği ve bir kişinin ölümüne yol açtığı bildirildi. Sakinler, şirket faaliyetleriyle ormanların temizlenmesinin felaketi ağırlaştırdığına inanıyordu. Kobe’de yaşayan 65 yaşındaki Adrian Patapata, madencilik öncesinde de sel olduğunu ancak sel sularının daha önce nehir kenarındaki birkaç alanla sınırlı kaldığını ve nadiren diz seviyesini aştığını söylüyor.

Son dönemde suyun göğsüne kadar ulaştığını anlatıyor. Yılı belirtilmeyen bir ağustos selinde kırmızı ve turuncu balçık mahallesini altı gün boyunca kapladı. Ailesi çatı kirişlerine kurdukları derme çatma platformlarda uyudu. Tekrarlanan su baskınları kakao, manyok ve muz bitkilerini zayıflatarak verimsiz hâle getirdi.

Sagea sakinleri, Sagea Gölü’nü ve Boki Maruru mağarası ile yer altı nehri sistemini besleyen ormanların zarar görmesinden endişe ediyor. Save Sagea sözcüsü Mardani Harid, komşu köylerdeki bozulmanın bu su kaynaklarının korunması gerektiğini gösterdiğini söylüyor. Eylül 2024’te yayımlanan bir araştırmada Sagea Nehri’nde ağır metal kirliliği ve bunun yukarı havzadaki nikel faaliyetleriyle bağlantılı olabileceği, Lelilef’teki yer altı suyunun ise tuzlandığı bildirildi.

Nexus3 Foundation’ın 2025 tarihli testlerine ilişkin daha sonraki haberlerde Ake Jira ve Ake Sagea nehirlerinde güvenli seviyelerin üzerinde krom ve nikel bulunduğu, körfezdeki balıklarda arsenik seviyesinin 2007’de ölçülenin 20 katına çıktığı aktarılıyor. Karşılaştırma, bildirilen bir artışa işaret ediyor; ancak tek başına incelenen her balık örneğinin gıda güvenliği sınırını aştığını göstermiyor.

Ake Jira için yapılan nehir değerlendirmesinde, yerel toplulukların nehri içme ve temiz su kaynağı olarak kullanması nedeniyle 1. sınıf su standartları esas alındı. 2024’te ölçülen biyokimyasal oksijen ihtiyacı (BOD5) ve kimyasal oksijen ihtiyacı (COD), 1. sınıf eşiklerini aştı ve tatlı su balıkçılığı, hayvancılık ve tarımsal sulama gibi kullanımlara uygun 3. sınıf standartları içinde kaldı.

Endonezya Çevre Bakanlığı, Temmuz 2025’te PT Weda Bay Nickel’in 2024 sonuna kadar yaklaşık 3.099 hektarlık alanı açtığını bildirdi. Bakanlık, su tutma kapasitesi düşük yaklaşık 2.791 hektarlık alan belirledi ve rehabilitasyonun hızlandırılması çağrısında bulundu. Ayrıca PT Huafei Nickel Cobalt’ın yılda 3,4 milyon tondan fazla tehlikeli atık ürettiğini açıkladı. Atıklar işleme kalıntılarıdır; yüzey drenajına yakın depolanmaları, muhafaza sisteminin başarısız olması durumunda kirli su akışı riskini doğurur.

Sağlık uyarıları daha kapsamlı araştırma gerektiriyor

Nexus3 Foundation ve Tadulako Üniversitesi’nin 2025’teki çalışmasında kandaki cıva için litre başına 9 mikrogram, arsenik içinse litre başına 12 mikrogram referans değerleri kullanıldı. Katılımcı 46 kişi, olası maruziyetin takip edilmesini gerektiren kanıtlar sunuyor; ancak Weda Bay sakinlerinin tamamını temsil eden bir araştırma değil.

26 Mayıs 2025’te yayımlanan çalışma, Temmuz 2024’te Kuzey Maluku’daki Orta Halmahera’da, Weda Bay çevresinde yürütülen saha çalışmalarına dayanıyor. Nexus3 Foundation’ın özetine göre, IWIP çalışanlarından, balıkçı ailelerinden, çiftçilerden ve yerel sağlık merkezi personelinden alınan kan örnekleri arsenik, cıva, nikel, kadmiyum, talyum ve kurşun olmak üzere altı metal bakımından test edildi. IWIP’de çalışmayan sakinlerin kanındaki cıva ve arsenik konsantrasyonları çalışanlardan yüksekti. Görüşmelerde katılımcıların kan örneği alınmadan önceki iki günde ortalama iki ila altı porsiyon deniz ürünü tükettiği kaydedildi.

Nexus3 ve Walhi North Maluku, Weda Bay balıkçılarının yakaladığı balıklardan rastgele 16 örnek de topladı. Örneklerin tamamında balık etinde cıva ve arsenik tespit edildi. Cıva konsantrasyonları kilogram başına 0,02 ila 0,28 miligram arasında değişti; en yüksek değer baraküdada ölçüldü. Arsenik değerleri kilogram başına 0,43 ila 3,03 miligram aralığındaydı. En yüksek arsenik değeri Gemaflı bir balıkçının yakaladığı sorihi balığında bulundu. Özette Dünya Sağlık Örgütü’nün balıklardaki cıva sınırı kilogram başına 0,5 miligram, arsenik sınırı ise 2 miligram olarak veriliyor. Bildirilen cıva aralığı bu sınırın altında kalırken arsenik aralığının üst kısmı sınırı aştı.

Weda Bay Nickel’in çevresel etki değerlendirmesinden alınan 2007 temel verileriyle yapılan karşılaştırmada, 2024’te ölçülen en düşük balık arsenik konsantrasyonunun önceki seviyenin 20 katı olduğu görüldü. Nexus3’ün iki balık örneğinde ölçülen en düşük krom değeri ise 2007 temel verisindeki en yüksek değerin 13 katıydı. Mevcut özette çalışmanın tamamı, ayrıntılı örnekleme yöntemleri veya kan referans değerlerinin nasıl belirlendiğine ilişkin açıklama yer almıyor.

Ayrı olarak, Lelilef Waibulan sağlık merkezine atfedilen veriler Ocak-Ağustos 2026 arasında 813 akut solunum yolu enfeksiyonu vakası kaydedildiğini gösteriyor. Çevresel toz ve sanayi kaynaklı emisyonlar olası etkenler arasında sayıldı; ancak vaka sayısı sanayinin bütün vakalara ya da belirli bir vakaya yol açtığını kanıtlamıyor.

Reklam

CRI’nin Ocak 2024 tarihli raporunda da sakinlerin solunum ve cilt sorunlarına ilişkin kaygıları kaydedilmiş, ancak bu hastalıkları doğrudan IWIP faaliyetlerine bağlayan çalışmaların bulunmadığı belirtilmişti. Raporda, sakinlerin sanayi parkından veya hükümetten hava ve su kalitesi bilgilerine kolayca erişemediği de ifade edilmişti.

Meutia’nın akademik uyarısı, yüksek metal konsantrasyonlarına uzun süre maruz kalmanın cilt ve sinir sistemi hastalıkları, böbrek işlevlerinde azalma ve kanser riski gibi olası sonuçlarına dikkat çekiyor. Bunlar Halmahera sakinlerine konmuş teşhisler değil, olası sağlık etkileridir. Maruziyet yollarını, konsantrasyonları ve nedenleri belirlemek için çevresel testler ve klinik değerlendirme gerekiyor.

Yük sadece Halmahera ile sınırlı değil. CRI’nin Endonezya’nın Güney ve Orta Sulawesi bölgelerindeki işletmelerin yakınında ve aşağı havzalarında yaşayan kadınlara ilişkin ayrı raporu, Nickel Frontier’da Hayatta Kalma Mücadelesi: Endonezya’da Kadınlar, kadınların sağlık, geçim kaynakları ve kültür üzerindeki orantısız etkileri belgeliyor. Rapor, Weda Bay’deki kadınlara yönelik doğrudan bir araştırma değil; Endonezya’daki nikel bölgeleri arasında bir karşılaştırma sunuyor.

İşler geçim maliyeti ve güvenlik kaygılarıyla birlikte geliyor

İstihdam, Ambon ve Manado’nun da aralarında bulunduğu Endonezya’nın farklı bölgelerinden çalışanları bölgeye çekti. Ancak iş sayıları; barınma ve ulaşım giderlerinden sonra kalan ücretleri, çalışma koşullarını veya gelirin ne kadarının yakındaki topluluklarda kaldığını göstermiyor.

Conflict Resolution Unit’in bir anlatımında, IWIP’nin eski çalışanlarından birinin takma adı olan Mirna’nın deneyimine yer veriliyor. Mirna, aylık yaklaşık 6 milyon rupiah kazandığını ve ücretinin devam durumuna yakından bağlı olduğunu söyledi. Şirket yatakhanelerinin dışında kiralanan odaların aylık maliyeti yaklaşık 1,5 milyon rupiah olabiliyor; bu, diğer giderler hesaba katılmadan, bildirilen ücretin dörtte birine denk geliyor.

Mirna katı güvenlik uygulamalarından, drone gözetiminden, ziyaretçi ve hareket kısıtlamalarından, kural ihlallerinde maaş kesintisi yapılabilmesinden söz etti. Uzun çalışma saatlerini, tatil günlerinde çalışmayı ve ölümle sonuçlanan kazalar ile bitkinliğe ilişkin anlatımları da aktardı. Bunlar çalışanların tanıklıklarıdır; doğrulanmış bir kaza kaydı veya sanayi parkındaki her tesis hakkında bağımsız bir tespit değildir.

Mirna, işe gitmemesi hâlinde gelirini kaybedeceği için hastayken de çalışmayı sürdürdüğünü söyledi. Sonraki tedavi masrafları ulusal sağlık sigortası tarafından karşılandı. Sakinler ve çalışanlar ayrıca bulanık ve kötü kokulu kuyu suyundan, sanayi tozundan ve şirket yerleşkesi dışındaki elektrik kesintilerinden söz etti.

Weda Bay çevresindeki dört köyde 80 bin Endonezyalı işçi ve Çin’den gelen binlerce kişi olduğuna ilişkin önceki tahmin, sanayi parkında yaklaşık 117 bin çalışan bulunduğunu belirten sonraki rakamdan farklı. Tarih ve coğrafi kapsam farklılıkları, iş gücündeki artışın güvenilir biçimde hesaplanmasını engelliyor.

Reklam

Kömür, temiz enerji vaadini gölgeliyor

Nikel, paslanmaz çelikte ve daha fazla enerji depolama kapasitesi ile sürüş menzili sağlayan bazı elektrikli araç batarya kimyalarında kullanılıyor. Dolayısıyla Endonezya’daki genişleme yalnızca elektrikli otomobil pazarına değil, farklı sektörlere de hizmet ediyor. Çevresel performans büyük ölçüde cevherin nasıl işlendiğine ve bu işleme gereken elektriğin nasıl üretildiğine bağlı.

Bappenas’ın Haziran 2025 tarihli bir makalesine göre Endonezya’da nikel işleme için kullanılan elektriğin yüzde 97’si kömürden sağlanıyor. Sektör 2023’te yaklaşık 100 milyar kilovatsaat elektrik tüketti. Makale, batarya sınıfı üretilen her ton nikel başına ortalama 93 ton karbondioksit eşdeğeri emisyon hesapladı.

Weda Bay’deki kömür filosuna ilişkin yayımlanmış tahminler farklılık gösteriyor. CRI’nin Ocak 2024 tarihli raporunda, tahmini toplam kapasitesi 3,78 gigavat olan en az beş tesisin kurulduğu ve toplamda 12 tesisin planlandığı belirtiliyordu. Daha sonraki haberlerde 11 tesisin çalıştığı, üçünün inşaat hâlinde olduğu aktarılıyor. Bir koalisyon, Global Energy Monitor verilerine dayanarak toplam 4.540 megavatlık 14 üniteden söz ediyor. Başka bir anlatımda altı gigavatlık bir kömür tesisi yer alıyor. Bu rakamlar farklı tarihleri veya tanımları yansıtıyor; doğrulanmış tek bir toplam kapasiteyi göstermiyor.

Endonezya’nın küresel nikel arzındaki payı da kaynaklara göre değişiyor. İlk tahmin yaklaşık yüzde 40; CRI, 2022’de küresel talebin yüzde 48’ini, Bappenas ise Endonezya’nın yüzde 60’ını karşıladığını belirtiyor. Bu yüzdeler aynı yıl için ölçülmüş eşdeğer veriler gibi değerlendirilmemeli.

Temel sorun daha açık: Kamu şebekesi yerine fabrikalara elektrik sağlamak üzere inşa edilen özel santraller, sektörün elektriğine hâkim. Daha temiz araç teknolojisi, mineral üretiminin de otomatik olarak daha temiz olduğu anlamına gelmiyor.

Ulusal yol haritası Halmahera’nın kısıtlarıyla karşı karşıya

Bappenas ve WRI Indonesia, ulusal karbonsuzlaştırma yol haritasını 12 Haziran 2025’te yayımladı. Çalışmalar 2024’ün başında başladı; sürece 30’dan fazla madencilik ve izabe şirketi, 15 bakanlık ve kurum ile akademisyenler katıldı.

Bappenas’ta gıda, doğal kaynaklar ve çevreden sorumlu başkan yardımcısı Leonardo A. A. T. Sambodo, hedefi şöyle anlattı:

Bu yol haritası, Endonezya’nın 2060’tan önce Net Sıfır Emisyon hedefini gerçekleştirme taahhüdüyle uyumlu olarak, nikel sektöründeki emisyonları 2045’e kadar yüzde 81’e varan oranda azaltmayı hedefliyor.

WRI Indonesia, herhangi bir önlem alınmaması hâlinde emisyonların 2045’e kadar yüzde 86’ya varan oranda artabileceğini tahmin ediyor. Yol haritası, Kuzey Maluku’da yeşil hidrojene dayalı 5,1 gigavatlık üretim de dâhil olmak üzere 47,3 gigavat yenilenebilir enerji kapasitesi öneriyor. Yeşil hidrojen, fosil yakıtlar yerine yenilenebilir elektrik kullanılarak üretiliyor.

Reklam

Stratejiler arasında enerji ve malzeme verimliliği, yakıt ve malzeme ikamesi, emisyonu daha düşük elektrik kullanımı bulunuyor. Önerilen politikalar arasında rekabetçi temiz enerji fiyatlandırması ve ulusal bir yeşil nikel standardı da var. Bappenas’ın yol haritası kütüphane kaydı, altyapı yetersizliğini, yüksek maliyetleri ve düzenlemelerdeki belirsizliği engeller arasında sayıyor. Kayıttaki uzun vadeli planlama dönemi, 2025-2045 ulusal planına atıfta bulunan duyurudakinden farklı.

Halmahera özel kısıtlarla karşı karşıya. WRI’ın yılı belirtilmeyen 6 Ocak tarihli bir makalesine göre bölgede şebeke altyapısı ve hidroelektrik üretimine elverişli büyük nehirler bulunmuyor; güneş ve rüzgâr enerjisi ise arazi kısıtlarıyla karşılaşıyor. Bu durum, yüzde 61 hidroelektrik, yüzde 30 güneş ve yüzde 9 rüzgâr enerjisinden oluştuğu belirtilen ulusal elektrik karmasının bölgeye uygulanmasını zorlaştırıyor.

IWIP, iki gigavata kadar güneş enerjisi kapasitesi ve 500 megavatlık rüzgâr enerjisi kurmayı planladığını, böylece yıllık emisyonları dört milyon ton azaltmayı hedeflediğini söylüyor. Şirket ayrıca 40 bin hektardan fazla nehir havzasında ağaç dikilmesini, cevher taşıyan elektrikli kamyonları ve tehlikeli atık işleme tesislerini öneriyor. Bunların faaliyete geçiş tarihleri belirsiz. Kurulu güneş enerjisi kapasitesi, kesintisiz elektrik arzıyla da aynı şey değil.

Sanayi büyümesinin bedelini kim ödüyor?

Endonezya Enerji Bakanı, nikel sektörünün ülkeye 47,36 milyar dolar yatırım çektiğini ve ülke genelinde 180.600 iş yarattığını söylüyor. Çin finansmanı ve teknolojisi, rafinerilerin hızla kurulmasına yardımcı oldu; ancak bu yatırımı çekmenin kamuya toplam maliyeti bir araya getirilmiş değil.

Maliye Bakanlığı, 2026’daki toplam vergi harcamalarının 564 trilyon rupiah olacağını, bu tutarın 2021’de 293 trilyon rupiah olduğunu öngördü. Bu rakamlar yalnızca nikeli değil, ekonominin tamamındaki vergi indirimlerini kapsıyor. Büyük yatırımcılar 20 yıla kadar vergi tatilinden yararlanabilirken, özel ekonomik bölgelerdeki şirketler ekipman ithalat vergisi ve katma değer vergisi muafiyetlerinden faydalanabiliyor.

Dünya Bankası’nın bir araştırması, ihracat kısıtlamalarının önceki bir sürümünün ihracatta yurt içinde yaratılan katma değeri artırdığını, ancak küçük ve verimsiz firmaları da çektiğini ortaya koydu. Üretimin önemli bölümü, tamamlanmış bataryalar yerine paslanmaz çelik üretiminde kullanılan nikel pik demirden oluşuyor. Endonezya’nın 2025’ten itibaren yüzde 15’lik küresel asgari vergiyi uygulamaya koyması, çok uluslu büyük şirketler için uzun süreli vergi tatillerinin değerini de daha karmaşık hâle getiriyor.

Nikel sektöründeki büyümeyi boksitte tekrarlamanın zorluğu açıkça görülüyor. Ham boksit cevheri ihracat yasağı 2023’te başladığında, rafineri kapasitesi yılda yaklaşık 13,9 milyon tondu; maden üretimi ise 30 milyon ton civarındaydı. Yani rafineri kapasitesi çıkarılan cevherin yarısından azdı. Endonezya, aşağı yönlü işlemeyi 2040’a kadar 27 başka mineral ve ürüne yaymayı planlıyor; ancak sermaye, elektrik ve pazar ölçeği önemli kısıtlar olmaya devam ediyor.

Koalisi Indonesia Timur koordinatörü Muhammad Al Amien, Prabowo’ya etkilenen sakinlerle görüşme, bağımsız çevresel ve sosyal denetim talimatı verme, şirketlerin restorasyon yapmasını zorunlu kılma ve uygunluğu kanıtlanana kadar ekolojik baskıyı artıracak genişlemeyi erteleme çağrısında bulundu. Maden faaliyetlerine karşı çıkan Sagea ve Kiya’dan 14 kişinin Şubat 2026’da polis tarafından ifadeye çağrıldığı bildirildi. Koalisyona göre sakinler, gözdağı verilmeden sürece katılabilmeli.

Bağımsız bir denetimin tamamlanması veya IWIP’nin vaat ettiği restorasyon ve enerji tesislerinin faaliyete geçmesi için herhangi bir tarih verilmiş değil. Abdullah için asıl soru, madencilik sona erdiğinde topluluğunun toprak ve denizden geçinmeye devam edip edemeyeceği. Ayrılmanın neden zor olduğunu şöyle açıklıyor:

Atalarımız bu toprakları bize emanet etti. Madenler kapandığında burada kalacak olan biziz.

Öne Çıkanlar

  • Prabowo, 8 Ekim 2026’da Weda Bay’de toplam 10,2 milyar dolar, yani yaklaşık 180 trilyon rupiah değerindeki 11 sanayi projesini duyurdu: Dört proje ticari faaliyete geçti, yedisinin inşaatı başladı.
  • CRI ve UC Berkeley, Halmahera’daki nikel imtiyazları içinde en az 5.331 hektar ormanın kaybedildiğini tahmin etti.
  • Su testleri, kan örnekleri ve solunum yolu vakalarına ilişkin sayılar araştırma gerektiriyor; ancak her maruziyetin kaynağını veya her hastalığın nedenini ortaya koymuyor.
  • Bappenas, nikel sektörü emisyonlarında 2045’e kadar yüzde 81’e varan azalma hedefliyor.
  • IWIP’nin önerdiği güneş ve rüzgâr enerjisi, restorasyon ve atık tesislerinin faaliyete geçiş tarihleri belirsiz.
  • Sakinler ve kampanyacılar bağımsız denetim, kirlilik verilerinin kamuya açıklanması ve etkilenen geçim kaynaklarının korunması çağrısında bulunuyor.
Bu haberi paylaş

Bunlar da ilginizi çekebilir